የክቡር ነብያችን ሶሓቦች

የነብያችን ሶሓቦች፦ ሴትም ይሁን ወንድ፣ ልጅም ይሁን ትልቅ፣ ክቡር ረሱሉላህን ለጥቂት ጊዜም ቢሆን አንድ ጊዜ ያየ፣ ዕውር ከሆነ ደግሞ አንድ ጊዜ ያነጋገረና በኢማን ያረፈ ሙስሊም «ሷሒብ» ወይም «ሶሓቢይ» ይባላል። በብዙ ቁጥር ሲሆኑ «አስሓቡ ኪራም»፣ «ሶሓባ ኪራም» ወይም «ሶሕብ» ይባላሉ (ረዲየላሁ ዐንሁም አጅመዒን)። ነብያችንን ከሓዲ ሆኖ አይቶ ረሱሉላህ ካረፉ በኋላ ያመነ፣ ወይም ሙስሊም ሆኖ አይቶ ከዚያ በኋላ ሙርተድ የሆነ (ከእስልምና የወጣ) ሶሓቢይ አይደለም። ሶሓቢይ ከሆነ በኋላ ሙርተድ ሆኖ ረሱሉላህ ካረፉ በኋላ እንደገና ያመነ ሶሓቢይ ይሆናል። ክቡር ነብያችን ለጂኖችም ነብይ ስለሆኑ ጂንም ሶሓቢይ ይሆናል።

ከነብያትና ከመላእክት የላቁት በኋላ ከፍጥረታት ሁሉ እጅግ የላቁት ሶሓቦች ናቸው። የእያንዳንዳቸውን ስም «ሰይዲና» ወይም «ረዲየላሁ ዐንሁ» እያሉ በክብርና በአክብሮት መጥራት ያስፈልጋል። የሙሐመድ ዐለይሂ ሰላምን ነብይነት የሚያምን ሁሉ፣ ማለትም እያንዳንዱ ሙስሊም ከየትኛውም ዘርና ከየትኛውም አገር ቢሆን የሙሐመድ ዐለይሂ ሰላም ኡማ ይባላል። እያንዳንዱ ሶሓቢይ ከዚህ ኡማ ሁሉ ይበልጣል። ስለ ሶሓቦች (ረዲየላሁ ዐንሁም) ትሩፋትና ብልጫ በሚናገሩት ክቡር አንቀጾች በትርጓሜ እንዲህ ተብሏል፦ «እናንተ ከኡማዎች ሁሉ በላጮች ናችሁ።»1 «አላሁ ተዓላ ከሙሃጂሮችና ከአንሷሮች በመጀመሪያ ባመኑትና እነርሱን በመልካም በተከተሉት (መንገዳቸውን በሚከተሉት) ተደስቷል። እነርሱም በአላሁ ተዓላ ተደስተዋል። አላሁ ተዓላ ለእነርሱ ከሥራቸው ወንዞች የሚፈስሱባቸውን ጀነቶች አዘጋጅቷል። በውስጣቸው ዘላለም ይኖራሉ። ይህ እጅግ ታላቅ መዳን ነው።»2 «ሙሐመድ (ዐለይሂ ሰላም) የአላሁ ተዓላ ነብይ ነው። ከእርሱ ጋር ያሉት (ማለትም ሶሓቦች) ሁሉ በከሓዲዎች ላይ ብርቱዎች ናቸው፤ እርስ በርሳቸው ግን ሩኅሩኆች ናቸው። ብዙ ጊዜ በሩኩዕና በሱጁድ ላይ ሆነው ታዩአቸዋላችሁ። በዚህ ዒባዳቸውና ለሰዎች በሚያሳዩት ርኅራኄና ፍቅር የክብሩ የላቀው አላህ ውዴታና ችሮታ ይፈልጋሉ። ብዙ ሱጁድ ማድረጋቸው ከፊቶቻቸው ይታወቃል (በፊቶቻቸው ላይ የሱጁድ ምልክቶችና ፍንጮች አሉ)። በተውራት ውስጥ ያለው ሁኔታቸው ይህ ነው። በኢንጂል ውስጥ ያለው መገለጫቸው ደግሞ እንዲህ ነው፦ ቡቃያውን አውጥቶ የበረታ፣ የወፈረና በግንዱ ላይ ቀጥ ብሎ የቆመ፣ ገበሬዎችን የሚያስደስት አዝመራን ይመስላሉ። (ሶሓቦችም እንዲሁ ነበሩ፤ ጥቂቶችና ደካሞች ሆነው ሳሉ ከዚያ በኋላ በዝተው በረቱ።) ይህ ምሳሌ ከሓዲዎችንና የሚያስተባብሉትን በቁጭትና በቁጣ ሞላቸው። አላሁ ተዓላ ላመኑትና መልካም ሥራዎችን ለሠሩት ምሕረትንና ታላቅ ምንዳን ቃል ገብቷል።»3

ስለ ሶሓቦች ከተነገሩት ሐዲስ ሸሪፎች አንዳንዶቹ፦

«ሶሓቦቼን አትሳደቡ! ከሶሓቦቼ በኋላ ከሚመጡት አንድ ሰው የተራራ ያህል ወርቅ ሰደቃ ቢሰጥ ከሶሓቦቼ አንዱ እፍኝ ገብስ በመስጠት ያገኘውን ምንዳ፣ ግማሹንም እንኳ አያገኝም!»4

«ሙሐመድ (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) የአላሁ ተዓላ መልዕክተኛ ነው። ከእርሱ ጋር ያሉት (ሶሓቦች) በከሓዲዎች ላይ እጅግ ብርቱዎች፣ እርስ በርሳቸው ግን እጅግ አዛኞች (እጅግ ሩኅሩኆች) ናቸው» ፈትሕ: 29

«ሶሓቦቼ በሰማይ እንዳሉ ከዋክብት ናቸው። የትኛውንም ብትከተሉ ወደ ቀጥተኛው መንገድ ትደርሳላችሁ።»5

«ሶሓቦቼን ከመጥላት ተጠንቀቁ! አላህን ፍሩ! እነርሱን የሚወድ እኔን ስለሚወድ ይወዳቸዋል። እነርሱን የሚጠላ እኔን ጠልቷል። እነርሱን የሚያስቀይም እኔን አስቀይሟል። እኔን የሚያስቀይም ደግሞ በእርግጥ አላሁ ተዓላን ያስቀይማል።»

«ከኡማዬ በላጮቹ እኔ ባለሁበት ዘመን ያሉት ናቸው። ከእነርሱ በኋላ በላጮቹ ከእነርሱ ቀጥሎ የሚመጡት ናቸው። ከእነርሱም በኋላ በላጮቹ ከዚያ ቀጥሎ የሚመጡት ናቸው።»

«እኔን ያየውንና እኔን ያዩትን ያየውን ሙስሊም የጀሀነም እሳት አያቃጥለውም።»6

ከላይ ያሉት ክቡር አንቀጾችና ሐዲስ ሸሪፎች የሶሓቦችን ብልጫና ትሩፋት በግልጽ ያሳያሉ።

ሶሓቦች በሃይማኖት ሕግጋት ጉዳይ እጅግ ተዓማኒ ባለሥልጣን ናቸው። ምክንያቱም ቁርኣን ከሪምን ከነብያችን ተምረው ከእነርሱ በኋላ ለመጡት አስተምረዋል፤ አብራርተውማል። ነብያችን ስላደረጓቸውና ስለተናገሯቸው ነገሮች ያለው ዕውቀት እነርሱ ራሳቸው አይተውና ሰምተው ባስተላለፏቸው ነገሮች ላይ የተመሠረተ ነው።

በአንድነት ያስተላለፏቸው ሕግጋት የሐዲስ ሸሪፎች መሠረት ሆነዋል። በእስልምና ኢጅማዑል ኡማ፣ ማለትም የዓሊሞች የቃል አንድነት፣ ሙሉና ፍጹም በሆነ ሁኔታ የተረጋገጠው በሶሓቦች ዘመን ብቻ ነው። በተጨማሪም እያንዳንዱ ሶሓቢይ በሃይማኖት ቃሉ ማስረጃና መረጃ ከሆነ ሙጅተሂድ ዓሊሞች መካከል ነው፤ ከእነርሱ በኋላ ከመጡት ሙጅተሂዶች ይበልጣል። የአህለል ሱና ዓሊሞች የሶሓቦችን የብልጫ ደረጃ በሦስት ከፍለውታል፦ 1. ሙሃጂሮች፦ የመካ ከተማ ድል ከመደረጉ በፊት ከመካ ወይም ከሌሎች ስፍራዎች አገራቸውንና ዘመዶቻቸውን ትተው ወደ መዲና ከተማ የተሰደዱ ናቸው። እነዚህ ወደ ረሱሉላህ በኢማን የመጡ ወይም በመጡ ጊዜ ያመኑ ናቸው። ሰይዲና ዐምር ኢብኑል ዓስ ከእነርሱ ናቸው (ረዲየላሁ ዐንሁም አጅመዒን)።

2. አንሷሮች፦ በመዲና ከተማ ወይም በከተማዋ አቅራቢያ ባሉ ስፍራዎች የሚኖሩና አውስና ኸዝረጅ ከሚባሉት ሁለት ጎሳዎች የሆኑ ሙስሊሞች አንሷሮች ይባላሉ። ምክንያቱም ለክቡር ነብያችንና ለመካ ሰዎች ሁሉንም ዓይነት እርዳታ እንደሚያደርጉና መሥዋዕትነትን እንደሚከፍሉ ቃል ገብተው በቃላቸው ጸንተዋል (ረዲየላሁ ዐንሁም አጅመዒን)።

3. ሌሎቹ ሶሓቦች፦ ሙሃጂሮችም አንሷሮችም ያልሆኑ፣ ነገር ግን ከሌሎች ስፍራዎች መጥተው ከክቡር ነብያችን (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ጋር በመቀማመጥ የተከበሩ ሙስሊሞች ናቸው። የመካ ከተማ ድል በተደረገ ጊዜ ወይም በሌሎች ስፍራዎች ያመኑት ከእነርሱ ናቸው። እነርሱ ሶሓቢይ ብቻ ይባላሉ (ረዲየላሁ ዐንሁም አጅመዒን)። ከሶሓቦች እጅግ የላቁት የረሱሉላህ አራቱ ኸሊፋዎች ናቸው። እነርሱም በኺላፋ ቅደም ተከተል፦ ሰይዲና አቡበክር፣ ሰይዲና ዑመር፣ ሰይዲና ዑስማን እና ሰይዲና ዐሊይ ናቸው። ከእነርሱ በኋላ እጅግ የላቁት ከዐሸረቱል ሙበሸራ፣ ማለትም በጀነት ከተበሰሩት አሥር ሰዎች የቀሩት ስድስቱ (ጦልሐ ኢብኑ ዑበይዲላህ፣ ዙበይር ኢብኑል ዐዋም፣ ዐብዱረሕማን ኢብኑ ዐውፍ፣ ሰዕድ ኢብኑ አቢ ወቃስ፣ ሰዒድ ኢብኑ ዘይድ፣ አቡ ዑበይዳ ኢብኑል ጀራሕ) እና ሰይዲና ሐሰንና ሰይዲና ሑሰይን ናቸው (ረዲየላሁ ዐንሁም አጅመዒን)።

ከእነርሱ በኋላ የላቁት በመጀመሪያ ሙስሊም የሆኑት አርባ ሰዎች ናቸው። ከዚያም በበድር ጦርነት የተገኙት ሦስት መቶ አሥራ ሦስት ሶሓቦች ናቸው። ከዚያም በኡሑድ ጦርነት የተገኙት ሰባት መቶ ጀግኖች ናቸው። ከእነርሱ በኋላ የላቁት በሂጅራ ስድስተኛው ዓመት በዛፍ ሥር ለረሱሉላህ፦ «ሞት እንጂ መመለስ የለም!» ብለው ቃል የገቡት አንድ ሺህ አራት መቶ ሰዎች ናቸው። ይህ ቃል ኪዳን «በይዐቱ ሪድዋን» ይባላል።7

የሶሓቦች ብዛት፦ በመካ ድል አሥራ ሁለት ሺህ፣ በተቡክ ዘመቻ ሠላሳ ሺህ፣ በስንብት ሐጅ ዘጠና ሺህ፣ ረሱሉላህ ባረፉ ጊዜ ደግሞ በምድር ላይ መቶ ሃያ አራት ሺህ ገደማ ሶሓቦች ነበሩ። በዚህ ጉዳይ ሌሎች ሪዋያዎችም አሉ።8

በመጨረሻ ያረፉት ሶሓቦች፦ ዐብዱላህ ኢብኑ አውፋ በ705 እ.ኤ.አ. (በሂጅራ 86ኛው ዓመት) በኩፋ፤ ዐብዱላህ ኢብኑ የስር በ706 እ.ኤ.አ. (በሂጅራ 88ኛው ዓመት) በደማስቆ፤ ሰህል ኢብኑ ሰዕድ በ709 እ.ኤ.አ. (በሂጅራ 91ኛው ዓመት) በመቶ ዓመታቸው በመዲና፤ አነስ ኢብኑ ማሊክ በ711 እ.ኤ.አ. (በሂጅራ 93ኛው ዓመት) በበስራ፤ አቡ ጡፈይል ዓሚር ኢብኑ ዋሲላ በ718 እ.ኤ.አ. (በሂጅራ 100ኛው ዓመት) በመካ አረፉ (ረዲየላሁ ዐንሁም አጅመዒን)። ነብያችን ካረፉ በኋላ በአራቱ ኸሊፋዎች ዘመንም ሶሓቦች እስልምናን ለማስፋፋትና ጂሃድ ለማድረግ በገቡት ቃል ጸኑ። ከቃላቸው ፈጽሞ አልተመለሱም። ሁሉም በአንድነት አገራቸውንና ቤታቸውን ትተው ከዓረቢያ ወጥተው ወደ ሁሉም አቅጣጫ ተሰራጩ። ከሄዱት አብዛኞቹ አልተመለሱም፤ በሄዱባቸው ስፍራዎች እስኪያርፉ ድረስ ጂሃድ አደረጉ፤ የእስልምናንም ሃይማኖት አስፋፉ። በዚህም በአጭር ጊዜ ብዙ አገሮች ተያዙ። ድል በተደረጉት ስፍራዎች እስልምና በፍጥነት ተስፋፋ። ሶሓቦች ሁሉ ፍትሐዊ ናቸው። እስልምናን በማሳወቅ ሁሉም ተካፋዮች ናቸው። ቁርኣን ከሪምን የሰበሰቡት እነርሱ ናቸው። ሐዲስ ሸሪፎችን ከነብያችን ያስተላለፉት እነርሱ ናቸው። ሁሉንም መውደድ በአህለል ሱና ዐቂዳ ላይ ለመሆን እጅግ አስፈላጊና የግድ የሆነ ቅድመ ሁኔታ ነው። (ሶሓቦች ለእስልምና ሃይማኖት ያበረከቷቸውን አገልግሎቶች፣ አርአያነት ያለው አኗኗራቸውን፣ ትሩፋቶቻቸውን፣ የሁሉንም ስሞችና የሕይወት ታሪኮቻቸውን የሚጽፉ ብዙ መጻሕፍት ተደርሰው ታትመዋል። Hakikat Kitabevi ያሳተማቸው «Eshâb-ı kirâm» እና «Menâkıb-ı Çihâr Yâr-i Güzîn» የተባሉት መጻሕፍት እጅግ ውድ ናቸው።)

«ሶሓቦቼ በሰማይ እንዳሉ ከዋክብት ናቸው። የትኛውንም ብትከተሉ ወደ ቀጥተኛው መንገድ ትደርሳላችሁ» ሐዲስ ሸሪፍ

የዓለማት ጌታ ተወዳጅ ሙሐመድ ናቸው፤
አካላቸው ንጹሕ፣ ስማቸው አሕመድ፣ ለዓለማት እዝነት ናቸው።
የታላቅ ጠባይ ባለቤት፣ «ለውላከ…» የተባሉት እርሳቸው፣
የዕውቀት፣ የአደብ፣ የበረከት፣ የኑርና የፍቅር ምንጭ ናቸው።
በሐቁ (አላህ) እና በባሪያ መካከል እውነተኛው መካከለኛ እርሳቸው ናቸው፤
ቃላቸው ለነፍሳት ፈውስ፣ ስማቸው የልብን ዝገት ያጠራል።
ተስፋ ለቆረጠ ሕሙም ልብ እውነተኛ ሐኪም እርሳቸው ናቸው፤
እርሳቸው ብቻ ሳይሆኑ ኡማቸውም ከመላእክት ይልቃል።
ለዚህ ምርጥ ባሪያው ሐቁ ረዳቶችን ሰጠ፤
እጅግ የወደዳቸውን ባሪያዎች ለእርሳቸው ሶሓቦች አደረገ።
ረሱሉላህ «መንገዳቸው መንገዴ ነው» አሉ፤
የዘመናት በላጩ ይህ ዘመን መሆኑን አሳዩ።
ሙሐመድ ሙስጦፋን ከነፍሳቸው አብልጠው ወደዱ፤
ገንዘብን፣ ንብረትንና ሥልጣንን ለእርሳቸው ብለው ተዉ።
እስልምናን ለማስፋፋት በፍቅር ነፍሳቸውን ሰጡ፤
ጌታዬ ሆይ፣ ይህ እንዴት ያለ ውብ ሁኔታ ነው! ጌታዬ ሆይ፣ ይህ እንዴት ያለ ክብር ነው!
ከእርሳቸው ጋር በአንድ መቀማመጥ ነፍሶቻቸው ጠሩ፤
ልቦቻቸው በመዕሪፋ፣ በበረከት፣ በኑርና በተጀሊ ተሞሉ።
የአውሊያን ሁኔታዎች እነርሱ በአንድ ቅጽበት አገኙ፤
ሁልጊዜም እርሳቸውን ተከተሉ፤ ይህ እንዴት ያለ ታላቅ ክብር ነው!
እነርሱ ሁሉም ፍትሐዊ ናቸው፤ በማንም ላይ አይበድሉም፤
ለነፍሶቻቸው ብለው ኺላፋን ፈጽሞ አይመኙም።
ስለዚህ አይዋጉም፤ አንዱ ሌላውን አያሳዝንም፤
በከፍተኛው ደረጃ ላይ ናቸው፤ ሁሉም ሙጅተሂዶች ናቸው።