የተቡክ ዘመቻ

ተቡክ በመዲና አል-ሙነወራና በደማስቆ ከተማ መካከል ግማሽ መንገድ ላይ የምትገኝ የታወቀች ስፍራ ናት። አንዳንዶች የምንጭ ስም ነው አሉ። ይህ ዘመቻ የክቡር ነብያችን የመጨረሻ ዘመቻ ስለነበር «የተቡክ ዘመቻ (ገዝዋ)» ተባለ። በዚህ ጦርነት ሙናፊቆች ስለተዋረዱ «ፋዲሐ» ተብሎም ይጠራል። «ጀይሹል ዑስራ» ተብሎም ይጠራል። በዚህ ዘመቻ ሙስሊሞች ብዙ ችግር ተቀበሉ። ከዚህም በላይ ርቀቱ ሩቅ ነበር፤ ሙቀቱም እጅግ ከባድ ነበር። የጠላት ወታደሮች ብዙና ኃይለኞች ነበሩ። የረሃብ ጊዜ ነበር። አሥር ሰዎች አንድ ግመል በተራ ይጋልቡ ነበር። አብዛኞቹ ወታደሮች ለአንድ ወር ከተምር በቀር ምንም አልበሉም። አንዳንዴ የተጠበሰ ገብስ ይበሉ ነበር። አንዳንዴ ያንንም አያገኙም ነበር። ወደ ተቡክ ዘመቻ የተነሡት በሂጅራ ዘጠነኛው ዓመት በረጀብ ወር፣ ሐሙስ ዕለት ነበር።

እስልምና በዓረብ ባሕረ ገብ መሬት በፍጥነት እየተስፋፋ በነበረበት በዚህ ዘጠነኛ ዓመት የክርስቲያን ዓረቦች በ«እስላማዊው መንግሥት» ቀንቶ እድገቱን ለማቆም ለፈለገው ለሩሙ ንጉሥ ሂረቅል ደብዳቤ ጻፉ፦ «በነብይነት ይገባኛል ብሎ የተነሣው ሰው ሞቷል። ሙስሊሞች አሁን በረሃብና በድህነት ላይ ናቸው። ወደ ሃይማኖትህ ልትመልሳቸው ከፈለግህ ትክክለኛው ጊዜ ይህ ነው።» በዚህ ደብዳቤ መሠረት ሂረቅል በቁባድ አዛዥነት የአርባ ሺህ ሰዎች ሠራዊት ከሙስሊሞች ጋር ለመዋጋት አንቀሳቀሰ። የፍጥረተ ዓለሙ ኩራት ይህን ሲሰሙ ሶሓቦቻቸውን ሰብስበው ለውጊያ እንዲዘጋጁ አዘዙ። በዚያ ዓመት ድርቅ ስለነበር ሶሓቦች በከፍተኛ የገንዘብ ችግር ላይ ነበሩ። ንግድ የሚሠሩት ብቻ ትንሽ የተሻለ ሁኔታ ላይ ነበሩ። የእስልምና ሠራዊት እጅግ ብዙ ነበር። ምግብና የጦር ቁሳቁስ ጥቂት ነበር። ችግር ይደርስ ነበር። ክቡር ነብያችን በውጊያው የሚሳተፉ ወታደሮችን ለማስታጠቅ ሶሓቦቻቸው በገንዘብ እንዲያግዙ ፈለጉ። ይህ የሰይዳችን (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ፍላጎት ሶሓቦቹን አንቀሳቀሰ። እያንዳንዱ ያለውን አመጣ፤ በንብረቱና በሕይወቱ ለጂሃድ ለመዘጋጀት ሞከረ።

የክቡር ነብያችን የዋሻ ጓደኛ ሰይዲና አቡበክር ያላቸውን ሁሉ አመጡ። ረሱሉል አክረም፦ «አቡበክር ሆይ! ለቤተሰብህ ምን ተውክ?» ብለው ሲጠይቁ፦ «አላሁ ተዓላንና መልዕክተኛውን ተውሁ።» ብለው መለሱ። ሰይዲና ዑመር የንብረታቸውን ግማሽ እንደ እርዳታ አመጡ። ክቡር ነብያችን እርሳቸውንም፦ «ዑመር ሆይ! ለቤተሰብህ ምን ተውክ?» ብለው ጠየቁ። እርሳቸውም፦ «ያመጣሁትን ያህል።» አሉ። ክቡር ነብያችን፦ «በሁለታችሁ መካከል ያለው ልዩነት በንግግራችሁ መካከል ያለው ልዩነት ነው።» አሉ። ሰይዲና ዑመርም በአድናቆት፦ «አቡበክር ሆይ! አባቴና እናቴ ለእርስዎ መሥዋዕት ይሁኑ! በመልካም መንገድ ውድድር ሁሉ እርስዎ ይቀድሙኛል። አሁን በምንም ነገር እርስዎን መቅደም እንደማልችል በደንብ ተረዳሁ።» አሉ።1 ሶሓቦች የቻሉትን ያህል ለመርዳት ሞከሩ። ሙናፊቆች ግን በሶሓቦች ተሳለቁ፤ «ለማሳየት ነው የምትሰጡት።» አሉ። ክቡር ነብያችን፦ «ዛሬ ሰደቃ የሚሰጥ ሰው ሰደቃው በትንሣኤ ቀን በአላሁ ተዓላ ፊት ይመሰክርለታል።» አሉ። በእነዚህ የክቡር ነብያችን የተባረኩ ቃላት ምእመናን ከበፊቱ የበለጠ መርዳት ጀመሩ። ሰይዲና ዑስማን ኢብኑ ዐፋን የሠራዊቱን ግማሽ አስታጠቁ።2 ዑስማን ዙኑረይን (ረዲየላሁ ዐንሁ) ለዚህ ሠራዊት ከዕቃቸው ጋር ዘጠኝ መቶ ሃምሳ ግመሎችንና ሃምሳ ፈረሶችን ሰጡ፤ የጋላቢዎቻቸውንም የማስታጠቂያ ወጪ ሸፈኑ፤ ከዚህም ሌላ አሥር ሺህ ዲናር ወይም ሰባት መቶ ኡቂያ ወርቅ ላኩ።3 ከሙስሊሞች መካከል እጅግ ብዙ የረዱት እርሳቸው ሆኑ። ሰይዲና ዑስማን የሠራዊቱን ፍላጎት በሙሉ ሲያሟሉ የውኃ ቦርሳዎችን የሚጠግኑበትን ትልቅ መርፌ እንኳ መስጠት አልዘነጉም። በዚህ በእርሳቸው እርዳታ ምክንያት ረሱሉል አክረም (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን)፦ «ከዛሬ ጀምሮ ለዑስማን ምንም ኃጢአት አይጻፍም።» አሉ።4 በጣም ድሃ ሁኔታ ላይ የነበሩ አንድ ሶሓቢይ ደግሞ ለጂሃድ የመርዳትን ምንዳ ለማግኘት በዚያ ሌሊት እስከ ጠዋት በአንድ የተምር ተክል ስፍራ ውኃ ቀድተው ነበር፤ ያገኙትን ተምር ወደ ክቡር ነብያችን አምጥተው፦ «የአላህ መልዕክተኛ ሆይ! የጌታዬን ውዴታ ለማግኘት ያለኝን አመጣሁ። ይቀበሉልኝ።» አሉ።

«ዑመር ሆይ! በሁለታችሁ (በአንተና በአቡበክር) መካከል ያለው ልዩነት በንግግራችሁ መካከል ያለው ልዩነት ነው» ሐዲስ ሸሪፍ

የሙስሊም ወንዶች በአቅማቸው ሲረዱ ሴቶችም በዚህ መንገድ ማድረግ የሚገባቸውን በሚገባ አደረጉ። ሙስሊሞች ለተቡክ ዘመቻ ሲዘጋጁ እጅግ አስቸጋሪ ጊዜ አሳለፉ። ድህነቱ እጅግ ከባድ ስለነበር ምንም የሌላቸው እጅግ ብዙ ሶሓቦች ወደ ክቡር ረሱሉላህ መጥተው፦ «የአላህ መልዕክተኛ ሆይ! የምንጋልበው የለንም! የምንበላውም የለንም! በዚህ ዘመቻ ከእርስዎ መለየት አንፈልግም፤ የጂሃድንም ምንዳ ማግኘት እንፈልጋለን።» አሉ። ውዱ ነብያችን የሚያስጋልቡበት እንስሳ እንዳልቀራቸው በሐዘን አሳወቋቸው። አንድ ጊዜ ሳሊም ኢብኑ ዑመይር፣ ዐብዱላህ ኢብኑ ሙገፈል፣ አቡ ለይላ ማዚኒ፣ ዑልባ ኢብኑ ዘይድ፣ ዐምር ኢብኑ ሑማም፣ ሐረሚ ኢብኑ ዐብዱላህና ዒርባድ ኢብኑ ሳሪያ ተመሳሳይ ጥያቄ ይዘው ወደ ውዱ ነብያችን መጡ። ሰይዳችን በታላቅ ሐዘን፦ «የምጭናችሁ ምንም አላገኘሁም» ባሏቸው ጊዜ ከክቡር ነብያችን ተለይተው ጂሃድ ላይ መሳተፍ ባለመቻላቸው በሐዘን አነቡ። በዚህ ጊዜ አላሁ ተዓላ በትርጓሜ እንዲህ የሚል ክቡር አንቀጽ አወረደ፦ «(መልዕክተኛዬ ሆይ!) እነርሱ (በጂሃድ ለመሳተፍ) ወደ አንተ በመጡ ጊዜ አንተ፦ ‹የምጭናችሁ ነገር የለኝም።› አልካቸው። በዚህ መንገድ የሚያወጡት ነገር ስላጡ (በውጊያው መሳተፍ ስላልቻሉ) በሐዘን ዓይኖቻቸው እንባ እያፈሰሱ ተመለሱ። በእነርሱ ላይ ኃላፊነት (ኃጢአት) የለም።»5 በመጨረሻ ሰይዲና ዐባስና ሰይዲና ዑስማን እነርሱንም ለዘመቻው አስታጠቋቸው። ዝግጅቱ ሲጠናቀቅ ክቡር ነብያችን ሠራዊቱን በሰኒየቱል ወዳዕ ሰበሰቡ። በዘመቻው ያልተሳተፉት እጅግ ጥቂት ስለነበሩ ማንም አልቀረም ማለት ይቻል ነበር። ረሱሉል አክረም ሠራዊቱን ሰብስበው ለመነሣት ሲወስኑ ሙሐመድ ኢብኑ መስለማን በመዲና ምክትላቸው አድርገው ተዉ።6 ዘመቻው ሊጀመር ሲል ክቡር ነብያችን፦ «ተጨማሪ ጫማ ያዙ። የመለዋወጫ ጫማ እስካላችሁ ድረስ አትቸገሩም።» አሉ።

ሠራዊቱ ሲንቀሳቀስ የሙናፊቆች አለቃ ዐብዱላህ ኢብኑ ኡበይ ሙስሊሞችን ለማስፈራራት ፈጽሞ የማይሆኑ ነገሮችን ተናገረ። እንዲያውም፦ «እርሱንና ሶሓቦቹን ሁለት ሁለት በገመድ ታስረው የማይ ያህል ነው፣ እምላለሁ…» አለ። ሶሓቦች ግን ለእነዚህ ቃላት ትኩረት አልሰጡም፤ ለጂሃድ የነበራቸው ከፍተኛ ናፍቆትም እየጨመረ ሄደ። ሙናፊቆች ይህን ባዩ ጊዜ በንዴት ተበሳጩ። ክቡር ረሱሉላህ ከሰኒየቱል ወዳዕ ወደ ተቡክ ሊነሡ ሲሉ የሠራዊቱን ሰንደቆች (ባንዲራዎችና ዓላማዎች) ዘረጉ። ትልቁን ሰንደቅ ለሰይዲና አቡበክር፣ ሌላውን ሰንደቅ ለሰይዲና ዙበይር ኢብኑል ዐዋም ሰጡ። የአውስ ጎሳ ሰንደቅን ለኡሰይድ ኢብኑ ሑደይር፣ የኸዝረጅ ጎሳ ሰንደቅን ለአቡ ዱጃና ሰጡ።7 በክቡር ነብያችን አዛዥነት ሥር የነበሩ ሶሓቦች ሠላሳ ሺህ ሲሆኑ ከእነርሱ አሥር ሺህ ፈረሰኞች ነበሩ። ሰይዲና ጦልሐ ኢብኑ ዑበይዲላህ የቀኝ ክንፍ አዛዥ፣ ሰይዲና ዐብዱረሕማን ኢብኑ ዐውፍ የግራ ክንፍ አዛዥ ሆነው ተሾሙ።8 ክብረ ገናናዎቹ ሶሓቦች እጅግ ሞቃት በሆነ የአየር ጠባይ በነብያቸው አዛዥነት ተንቀሳቀሱ። የአላሁ ተዓላ ሐቢብ ይመሯቸው ስለነበር የምግብና የመጠጥ እጥረት ከመንገዳቸው ሊያስቀራቸው አልቻለም፤ የሚጓዙት መንገድ ርዝመትና የጠላት ወታደሮች ብዛትም ሊያስፈራቸው አልቻለም። በእንዲህ ያለ ሁኔታ ሰው ወደ የትም ይሄዳል። ውዱ ነብያችንና ጀግኖቹ ሶሓቦች በየማረፊያው ለጥቂት ጊዜ ዕረፍት አድርገው መንገዳቸውን ይቀጥሉ ነበር። ስምንተኛው ማረፊያቸው የሷሊሕ ዐለይሂ ሰላም ሕዝብ የጠፋበት ሒጅር ነበር። የነብያቸውን ትእዛዝ ስላልሰሙ አላሁ ተዓላ በአስፈሪ ጩኸት (ሰይሐ)፣ ማለትም በድምፅ አጥፍቷቸው ነበር። የፍጥረተ ዓለሙ ሱልጣን ለሶሓቦቻቸው፦ «ዛሬ ሌሊት ከተቃራኒ አቅጣጫ ጠንካራ አውሎ ነፋስ ይነፍሳል። ማንም ከጓደኛ ጋር ካልሆነ አይነሣ። ሁሉም የግመሉን ጉልበት ያስር። ይህ ቅጣት የወረደበት ስፍራ ነው። ማንም ከዚህ ውኃ አይጠጣ፤ በእርሱም ውዱእ አያድርግ!..» አሉ። ሁሉም ይህን ትእዛዝ ታዘዘ። በሌሊት ኃይለኛ አውሎ ነፋስ ተነሣ፤ ሁሉንም መገልበጥ ጀመረ። በዚያን ጊዜ ግመሉን ማሰር የዘነጋ አንድ ሰው ብቻውን ሊፈልገው ተነሣ፤ አውሎ ነፋሱ ይዞት ጎትቶ ጧይ ተራራ ግርጌ ጣለው። ሌላው ሰው ከባድ አስቸኳይ ፍላጎት ነበረው። ለመጸዳዳት በሄደበት ስፍራ ኹናቅ (ማነቆ) የሚባል በሽታ ያዘው። በክቡር ነብያችን ዱዓ ጤናውን መልሶ አገኘ።

በዚያ ጠዋት በውኃ ቦርሳዎች ውስጥ ምንም ውኃ አልቀረም። ሁሉም በጥማት ሊሞት ተቃረበ። ሙናፊቆች ይህን ተጠቅመው፦ «ሙሐመድ በእርግጥ ነብይ ቢሆን ኖሮ ዱዓ አድርጎ ያዘንብ ነበር።» እያሉ ሁከት ለመዝራት ሞከሩ።

ሁኔታው ለዓለማት ሰይድ ሲነገር የተባረኩ እጃቸውን አንሥተው አላሁ ተዓላን ዝናብ እንዲሰጥ ለመኑ። በሞቃትና ደመና አልባ የአየር ጠባይ ወዲያውኑ የዝናብ ደመናዎች ታዩ። ከባድ ዝናብ መዝነብ ጀመረ። ሁሉም የውኃ ቦርሳውን ሞላ፣ ውዱእ አደረገ፣ እንስሶቹንም አጠጣ። ዝናቡ ሲቆምና ደመናው ሲበተን ዝናቡ በሠራዊቱ ላይ ብቻ እንደዘነበ ታየ።

«ዛሬ ሰደቃ የሚሰጥ ሰው ሰደቃው በትንሣኤ ቀን በአላሁ ተዓላ ፊት ይመሰክርለታል» ሐዲስ ሸሪፍ

የተቡክ ዘመቻ

ውዱ ነብያችንና ሶሓቦቹ ተክቢር አሰሙ። አላሁ ተዓላን አመሰገኑ። ሙናፊቆችንም፦ «አሁን ምንም ሰበብ የላችሁም። በአላሁ ተዓላና በመልዕክተኛው እመኑ፤ ቅን ሙስሊሞችም ሁኑ!…» አሏቸው። ነገር ግን ኀፍረት የሌላቸው ሙናፊቆች፦ «ምን ተፈጠረ ታዲያ?… አንድ ደመና አለፈ፣ አዘነበ፣ ጠፋ!…» ብለው መለሱ። ረሃቡም ከጫፍ ደርሶ ነበር፤ ሁለት ሰው አንድ ተምር ለመካፈል ተገደደ። ከባዱ ሙቀትና የሚቀበሉት ረሃብና ጥማት ሳይገታቸው ወደ ተቡክ ተቃረቡ። ሐቢቡል አክረም (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን)፦ «ነገ ኢንሻአላህ በረፋድ ተቡክ ምንጭ ትደርሳላችሁ። እኔ እስክደርስ ድረስ እጃችሁን ወደዚያ ውኃ አትዘርጉ።» አሉ። በማግሥቱ እዚያ ደረሱ። በምንጩ ውስጥ ውኃው ጥቂት ነበር። ውዱ ነብያችን ከዚያ ውኃ ጥቂቱን በጎድጓዳ ሳህን አድርገው የተባረከ እጃቸውን አስገብተው ዱዓ አደረጉ። ከዚያም መልሰው ወደ ምንጩ አፈሰሱት። በአንድ ቅጽበት ውኃው ተትረፈረፈ፤ በዛ። ሠላሳ ሺህ የሆነው የእስልምና ሠራዊት ጠጣ፤ ሆኖም ምንም አልቀነሰም። በኋላም የፍጥረተ ዓለሙ ኩራት ተአምር በሆነው በዚህ ውኃ አካባቢው ሁሉ ታጠጣ። ያ ስፍራ በበረከት የተትረፈረፈ አረንጓዴ ሜዳ ሆነ። ረሱሉል አክረም ከክብረ ገናናዎቹ ሶሓቦቻቸው ጋር ተቡክ ሲደርሱ ከሩሞችና እንደ ዓሚላ፣ ለኽምና ጁዛም ካሉ ክርስቲያን ከሆኑ የዓረብ ጎሳዎች የተውጣጡትን የሩም ሠራዊቶች ፊት ለፊት አላገኙም። በሙእታ መቶ ሺህ የሩም ሠራዊት በሦስት ሺህ ሙጃሂዶች ተሸንፎ ነበር። አሁን ግን በእነርሱ ፊት ሠላሳ ሺህ ሙጃሂዶች ቆመው ነበር፤ አዛዣቸውም የፍጥረተ ዓለሙ ሰይድ ነበሩ። ሩሞች ውዱ ነብያችን ጀግኖቹን ሶሓቦቻቸውን ሰብስበው እንደሚመጡ ሲሰሙ እያንዳንዳቸው የሚሸሹበትን ስፍራ ፈለጉ።

ክቡር ረሱሉላህ ከሶሓቦቻቸው ጋር ከተመካከሩ በኋላ ከተቡክ አልቀጠሉም። በዚያ ጊዜ በዚያ አካባቢ የሚኖሩ አንዳንድ ጎሳዎችና መንግሥታት የእስልምና ሠራዊት መምጣቱን ሰምተው ነበር። በፍርሃት እያንዳንዳቸው ጂዝያ ለመክፈል በመስማማት ደኅንነት ለመጠየቅ ወደ ክቡር ነብያችን ልዑካን ላኩ። ክቡር ነብያችን በእዝነት ሐሳባቸውን ተቀበሉ፤ ከእያንዳንዳቸው ጋር በተናጠል የስምምነት ድንጋጌዎች ተጻፉ፤ ደኅንነት እንዳገኙም ተነገራቸው።

የፍጥረተ ዓለሙ መሪ (ዐለይሂ አፍደሉ ሶለዋት) ጠላትን ሃያ ቀን ያህል ጠበቁ። በተቡክ ከሶሓቦቻቸው ጋር ብዙ ንግግር አድርገው ልቦቻቸውን በኑር ውቅያኖስ አጠቡ። ከተባረከ ልባቸው የሚፈልቀውን ፈይድና በረከት በልቦቻቸው ውስጥ አፈሰሱ። ተወዳዳሪ ካልነበራቸው ከእነዚህ ንግግሮች በአንዱ፦ «ከሰዎች ሁሉ የተሻለውንና የተከበረውን ልንገራችሁ?» አሉ። ሶሓቦቹ፦ «ይንገሩን፣ የአላህ መልዕክተኛ ሆይ!» አሉ።

ከዚያም እንዲህ አሉ፦ «ከሰዎች ሁሉ የተሻለው በፈረሱ ወይም በግመሉ ጀርባ ላይ ወይም በራሱ ሁለት እግሮች ላይ እስከ መጨረሻ እስትንፋሱ ድረስ በአላሁ ተዓላ መንገድ የሚሠራ ነው። ከሰዎች ሁሉ የከፋው ደግሞ የአላሁ ተዓላን መጽሐፍ የሚያነብና ከእርሱ ምንም ጥቅም የማያገኝ አመፀኛ ነው።»

ስለ ሸሂድነት ለጠየቀ ሰውም፦ «ሕይወቴን በኃያል እጁ በያዘው በአላሁ ተዓላ እምላለሁ፣ ሸሂዶች በትንሣኤ ቀን ሰይፎቻቸውን በአንገታቸው ላይ አንጠልጥለው ይመጣሉ። በኑር ሚንበሮች ላይ ይቀመጣሉ።» አሉ።9

በዚህ ዘመቻ የክቡር ነብያችን ብዙ ተአምራት ታዩ። ለምሳሌ ከተቡክ ወደ መዲና ለመመለስ ሲዘጋጁ ሶሓቦች ረሃቡን መቋቋም ስላልቻሉ ሁኔታቸውን ለክቡር ነብያችን ነገሩ። ክቡር ረሱሉላህ የቀራቸውን ምግብ በቆዳ ምንጣፍ ላይ እንዲሰበሰብ አደረጉ። በጭንቅ አንዲት ትንሽ ድስት ሞላ። የዓለም መሪ (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ውዱኣቸውን አድሰው ሁለት ረከዓ ሶላት ሰገዱ። የተባረኩ እጃቸውን አንሥተው ምግቡ እንዲባረክ ዱዓ አደረጉ። ከዚያም ሶሓቦቻቸው ሳህኖቻቸውን እንዲያመጡ አዘዙ። በታላቁ ሠራዊት ውስጥ ሁሉም ሳህኖች ተሞሉ፤ አንድም ባዶ አልቀረም። ከዚህም ሌላ ሙጃሂዶች ሁሉ እስኪጠግቡ ቢበሉም በምንጣፉ ላይ ያለው ምግብ ምንም እንዳልቀነሰ ታየ።

«ነገ ኢንሻአላህ በረፋድ ተቡክ ምንጭ ትደርሳላችሁ። እኔ እስክደርስ ድረስ እጃችሁን ወደዚያ ውኃ አትዘርጉ» ሐዲስ ሸሪፍ