የመካ ድል

ወደ መስጂደል ሐራም የተጠለለ

አቡ ሱፍያን መዲናን ከለቀቀ በኋላ ውዱ ነብያችን መካን ድል ለማድረግ ወሰኑ፤ ምክንያቱም ቁረይሾች ቃላቸውን አላከበሩም፤ ስምምነቱንም አፍርሰው ነበር። ሆኖም ይህን ምሥጢር እጅግ በጥብቅ ሰውረው ያዙት፤ አጋሪዎች ለመዘጋጀት ዕድል ሳያገኙና በሐረም ሸሪፍ ደም ሳይፈስ መካን ለመረከብ ፈለጉ። ይህ የጦርነት ጥንቃቄ ነበር፤ ምክንያቱም መካ ድል ከተደረገች በኋላ ስንቶች ሙስሊም የመሆን ክብር እንደሚያገኙ ማን ያውቃል! ለሰይዲና አቡበክርና ከሶሓቦቻቸው ታላላቅ ለሆኑ ጥቂቶች ብቻ ነገሩ። ሶሓቦቻቸው ለዘመቻ እንዲዘጋጁ አዘዙ እንጂ ወዴት እንደሚሄዱ አልተናገሩም። ክብረ ገናናዎቹ ሶሓቦች ለጂሃድ መዘጋጀት ጀመሩ። ክቡር ነብያችን በተጨማሪ በአካባቢው ወደሚገኙ የሙስሊም ጎሳዎች – አስለም፣ አሽጀዕ፣ ጁሀይና፣ ሑሰይን፣ ጊፋር፣ ሙዘይና፣ ሱለይም፣ ደምራ – እና ወደ ኹዛዐ ልጆች መልእክት ላኩ። በመልእክቱ ውስጥ፦ «በአላሁ ተዓላና በመጨረሻው ቀን የሚያምኑ በተባረከው የረመዳን ወር መጀመሪያ በመዲና ይገኙ» ተብሎ ወደ ዘመቻው ተጠሩ።

ለጥንቃቄ ሐቢቡላህ (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ወደ መካ የሚወስዱ መንገዶችን እንዲይዙና ግንኙነትን እንዲያቋርጡ ሰይዲና ዑመርን አዘዙ። ሰይዲና ዑመር ወዲያውኑ በተራራ መንገዶች፣ በመተላለፊያዎችና በሌሎች የመንገድ መገናኛዎች ላይ ጠባቂዎችን አቁመው፦ «ወደ መካ ለመሄድ የሚፈልገውን ሁሉ ትመልሱታላችሁ!» ብለው አዘዟቸው።

ይህ ጉዞ በስውር እንዲካሄድ ውዱ ነብያችን ለአላሁ ተዓላ ይህን ዱዓ አደረጉ፦ «ጌታዬ ሆይ! ወደ አገራቸው ድንገት እስክንደርስ ድረስ የቁረይሽን ሰላዮችና ወሬ አቀባዮች እንዳይመጡ አግድልን፤ እንዳያዩና እንዳይሰሙም አድርጋቸው። ድንገት ያዩንና ይስሙን!»

በሰሜን ባሉ አጋሪዎች ወይም በሩሞች ላይ እንደሚዘመት ግምት ለማሳደር ክቡር ነብያችን ሰይዲና አቡ ቀታዳን ከአንድ ወታደራዊ ክፍል ጋር ወደ ሰሜን፣ ወደ ኢዛም ሸለቆ ላኩ። ይህ በእንዲህ እንዳለ ውዱ ነብያችን በመዲና የሚደረገውን ዝግጅት ለመካ አጋሪዎች ለማሳወቅ የተላከ ደብዳቤ መኖሩን እንደ ተአምር አሳወቁ። ሰይዲና ዐሊይን ልከው ደብዳቤውን አስያዙ።

እስከ ረመዳን ሁለተኛ ቀን ድረስ ከአካባቢው ጎሳዎች እርዳታ መጣ፤ ሰዎችም በአቡ ዒናባ ጉድጓድ አጠገብ በሚገኘው የጦር ሰፈር ተሰበሰቡ። የሶሓቦች ቁጥር አሥራ ሁለት ሺህ ደረሰ። ከእነርሱም አራት ሺህ አንሷሮች፣ ሰባት መቶ ሙሃጂሮች ሲሆኑ የቀሩት ከአካባቢው የሙስሊም ጎሳዎች ነበሩ።3

ውዱ ነብያችን ሰይዲና ዐብዱላህ ኢብኑ ኡሙ መክቱምን በመዲና ምክትላቸው አድርገው ተዉ።4 ሰይዲና ዙበይር ኢብኑል ዐዋምን ደግሞ የሁለት መቶ ፈረሰኞች ክፍል መሪ አድርገው እንደ ቅኝት ጓድ ወደ ፊት ላኩ። በሂጅራ ስምንተኛው ዓመት በተባረከው የረመዳን ወር አሥረኛ ቀን ረቡዕ ዕለት የዓለማት ሰይድ ልቦቻቸው በአላሁ ተዓላና በመልዕክተኛው ፍቅር የተሞሉትን አሥራ ሁለት ሺህ ግዙፍ ሠራዊታቸውን እየመሩ በአላሁ ተዓላ ስም ከመዲና ተነሡ። ከስምንት ዓመት በፊት በስቃይና በጭቆና ለቀው ለመውጣት ወደ ተገደዱባት አገራቸው፣ ወደ መካ ይሄዱ ነበር። ወደ ጣዖት ቤትነት የተለወጠችውን ግዙፍ ካዕባ ከጣዖታት ሊያጸዱ ይሄዱ ነበር…

ግትርነታቸውን መተው ያልፈለጉ አጋሪዎችን እውነትን፣ ፍትሕንና እዝነትን ሊያሳዩ ይሄዱ ነበር… የአላሁ ተዓላን ሃይማኖት ሊያስፋፉና በዚያ ያሉ ሰዎች ከዘላለማዊው የጀሀነም ቅጣት የሚድኑበት ምክንያት ሊሆኑ ይሄዱ ነበር። ጌታዬ ሆይ! እንዴት ያለ ታላቅ እዝነት ነበር ይህ!… የእስልምና ሠራዊት ዙል ሑለይፋ ሲደርስ ከመካ ከቤተሰባቸው ጋር ሂጅራ ሲያደርጉ ከነበሩት የክቡር ነብያችን አጎት ከሰይዲና ዐባስ ጋር ተገናኘ። ውዱ ነብያችን በአጎታቸው መምጣት እጅግ ደስ ብሏቸው፦ «ዐባስ ሆይ! እኔ የነብያት መደምደሚያ እንደሆንኩ ሁሉ አንተም የሙሃጂሮች መደምደሚያ ነህ።» ብለው ልባቸውን ደስ አሰኙ። የሰይዲና ዐባስን ጓዝ ወደ መዲና ላኩ። ሰይዲና ዐባስ ከክቡር ነብያችን ጋር ቆይተው በመካ ድል ተሳተፉ።5 ረሱሉል አክረም (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ወደ መካ ቅርብ ወደምትገኘው ቁደይድ ሲደርሱ ክብረ ገናናዎቹ ሶሓቦቻቸውን በጦር ሰልፍ አሰለፉ። ለእያንዳንዱ ጎሳ የተለያዩ ሰንደቆችን (ባንዲራዎችን) ሰጥተው ለየጎሳው ሰንደቅ ተሸካሚ አስረከቡ። የሙሃጂሮችን ሰንደቅ ሰይዲና ዐሊይ፣ ዙበይር ኢብኑል ዐዋምና ሰዕድ ኢብኑ አቢ ወቃስ (ረዲየላሁ ዐንሁም) ተሸከሙ። አንሷሮች አሥራ ሁለት፣ አሽጀዕና ሱለይም እያንዳንዳቸው አንድ፣ ሙዘይና ሦስት፣ አስለም ሁለት፣ የኹዛዐ ልጆች ሦስት፣ ጁሀይና አራት ሰንደቅ ተሸካሚዎች ነበሯቸው።6 ከመዲና ከወጡ አሥር ቀን ሆኖ ነበር። ወደ ምሽት ወደ መካ በጣም ተጠጉ፤ በዒሻ ሶላት ሰዓትም መሩዝ ዘህራን ደረሱ። ክቡር ነብያችን እዚህ ሶሓቦቻቸው ቆም እንዲሉ አዘዙ። በተጨማሪ ለሰይዲና ዑመር እያንዳንዱ ሙጃሂድ እሳት እንዲያቀጣጥል የማድረግ ሥራ ሰጡ።7 በአንድ ቅጽበት ከአሥር ሺህ በላይ እሳቶች ሲነዱ መካ በብርሃን ተሸፈነች። ምንም የማያውቁት የመካ አጋሪዎች ተደናገጡ። የሆነውን ለማወቅ አቡ ሱፍያንን ላኩ። እርሱም ጥቂት ሰዎችን ይዞ ራሱን እየሸሸገ ወደ እስልምና ሠራዊት ተጠጋ። በዚህ ጊዜ ውዱ ነብያችን ከሶሓቦቻቸው ለአንዳንዶቹ፦ «አቡ ሱፍያንን ተከታተሉ። በእርግጥ ታገኙታላችሁ!» አሉ። ቁረይሾች በተጠጉ ቁጥር መገረማቸው እየጨመረ ድንጋጤም እየያዛቸው ሄደ። በመካ ዙሪያ ምን ያህል ወታደር ተሰብስቦ ነበር፤ ምን ያህል እሳትስ አቀጣጥለው ነበር!… ይህን እርስ በርስ እየተነጋገሩ አራክ ወደምትባል ስፍራ ደረሱ።

«ጌታዬ ሆይ! ወደ አገራቸው ድንገት እስክንደርስ ድረስ የቁረይሽን ሰላዮችና ወሬ አቀባዮች እንዳይመጡ አግድልን፤ እንዳያዩና እንዳይሰሙም አድርጋቸው። ድንገት ያዩንና ይስሙን!» ሐዲስ ሸሪፍ

በዚያው ቅጽበት ክቡር ነብያችን፦ «አቡ ሱፍያን አሁን አራክ ነው።» አሉ። ሰይዲና ዐባስ ወዲያውኑ ወደ አራክ አቅጣጫ ሄደው በልባቸው፦ «እዚያ በእርግጥ ሰው አገኛለሁ፤ ወደ መካም እልከዋለሁ፤ የእስልምና ሠራዊት ወደ እነርሱ እየመጣ መሆኑን ያሳውቃቸው፣ የመካ ሰዎችም ውጊያ ሳይጀመር ወደ ረሱሉላህ ዐለይሂ ሰላም መጥተው ደኅንነት ይጠይቁ ዘንድ» አሉ። ሰው ሲፈልጉ አቡ ሱፍያንን በድምፁ አውቀው፦ «አቡ ሐንዘላ ሆይ!» ብለው ጠሩት። አቡ ሱፍያንም አውቋቸው፦ «አቡል ፈድል ሆይ! አንተ ነህ እንዴ! አባቴና እናቴ ለአንተ መሥዋዕት ይሁኑ!» አለ። ከዚያም ወደ እስልምና ሰፈር አብረው ተጓዙ…

በመንገድ ላይ አቡ ሱፍያን ሰይዲና ዐባስን፦ «ዜናው ምንድን ነው?» ሲል ጠየቀ። እርሳቸውም፦ «አቡ ሱፍያን ሆይ! ወዮልህ! መልዕክተኛው ዐለይሂ ሰላም መቋቋም በማትችሉት ሠራዊት እየመጣባችሁ ነው። የቁረይሽ ሁኔታ እንደሚከፋ እምላለሁ። በእነርሱ ላይ ለሚመጣው ወዮላቸው!» አሉ። አቡ ሱፍያንና አብረውት የነበሩት በታላቅ ተስፋ በሙጃሂዶች መካከል አልፈው ወደ ውዱ ነብያችን የተከበረ ፊት ደረሱ። የፍጥረተ ዓለሙ ሱልጣን በጥሩ ሁኔታ ተቀበሏቸው። ስለ መካ ሰዎች መረጃ ጠየቋቸው። እስከ ሌሊት ድረስ ካነጋገሯቸው በኋላ ወደ እስልምና ጠሯቸው። ሐኪም ኢብኑ ሒዛምና ቡደይል ወዲያውኑ የሸሃዳ ቃልን ተናግረው ሙስሊም ሆኑ (ረዲየላሁ ዐንሁማ)። የአቡ ሱፍያን ማመንታት ግን ቀጠለ። ጠዋት ሲሆን የእዝነት ውቅያኖስ የሆኑት ውዱ ነብያችን፦ «አቡ ሱፍያን ሆይ! ወዮልህ! ከአላሁ ተዓላ በስተቀር አምላክ እንደሌለ የምትማርበት ጊዜ እስካሁን አልደረሰም?» አሉ። እርሱም፦ «አባቴና እናቴ ለእርስዎ መሥዋዕት ይሁኑ! በየዋህነት፣ በክብርና የዘመድን መብት በማክበር ከእርስዎ የሚበልጥ የለም። ባደረስንብዎት ስቃይ ሁሉ በኋላ እንኳ አሁንም ወደ ቅኑ መንገድ ይጠሩናል። እንዴት ቸር ነዎት! ከአላህ በስተቀር አምላክ እንደሌለ አመንኩ… ቢኖር ኖሮ ይጠቅመኝ ነበር። እርስዎም የአላህ መልዕክተኛ ነዎት።» አለ። በዚህም ከሶሓቦች አንዱ የመሆን ክብር አገኙ (ረዲየላሁ ዐንሁ)።8

ሰይዲና ዐባስ፦ «የአላህ መልዕክተኛ ሆይ! ለአቡ ሱፍያን በመካ ሰዎች ዘንድ ክብር የሚያስገኝለትን ነገር አይለግሱትምን?» አሉ። ክቡር ነብያችን ይህን ተቀብለው፦ «የአቡ ሱፍያንን ቤት የገባና በዚያ የተጠለለ ደኅንነት አለው፤ ከሞትም ይተርፋል።» አሉ። ሰይዲና አቡ ሱፍያን፦ «የአላህ መልዕክተኛ ሆይ! ትንሽ አይሰፉትምን?» ብለው ሲለምኑ ውዱ ነብያችን፦ «ወደ መስጂደል ሐራም የገባና በዚያ የተጠለለ ደኅንነት አለው! በሩን ዘግቶ በቤቱ የቆየም ደኅንነት አለው።» አሉ። አቡ ሱፍያን የእስልምና ሠራዊትን ግርማና ብዛት እንዲያይ፣ ይህንንም ለመካ አጋሪዎች እንዲነግር ረሱሉል አክረም (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ለሰይዲና ዐባስ፦ «ሸለቆው ወደሚጠብበትና ፈረሶች ተጠጋግተው ወደሚያልፉበት የተራራ መተላለፊያ ውሰደው። የሙስሊሞችን፣ የአላሁ ተዓላን ሠራዊት ግርማ ይመልከት።» አሉ።

አቡ ሱፍያን ያየውን ትዕይንት ለአጋሪዎች እንዲነግርና ማንም እንዳይቃወም ማየት ነበረበት… በዚህም በሐረም ሸሪፍ ደም እንዳይፈስ… ሰይዲና ዐባስ ከአቡ ሱፍያን ጋር ወደ ተራራው መተላለፊያ ሲሄዱ ሙጃሂዶች የጦር ሰልፋቸውን ያዙ። እያንዳንዱ ጎሳ ሰንደቁን ዘርግቶ በመተላለፊያው ማለፍ ጀመረ። ሁሉም ጥሩር የለበሰና የታጠቀ ነበር። እያንዳንዱ ቡድን ሲያልፍ ተክቢር ይል ነበር። ሰይዲና አቡ ሱፍያን፦ «እነዚህ እነማን ናቸው?» ሲሉ ሰይዲና ዐባስ፦ «እነዚህ የሱለይም ልጆች ናቸው! አዛዣቸው ኻሊድ ኢብኑል ወሊድ ናቸው!»፣ «እነዚህ የጊፋር ልጆች ናቸው!»፣ «እነዚህ የከዕብ ልጆች ናቸው!…» እያሉ መለሱ። «አላሁ አክበር! አላሁ አክበር!» የሚለው ድምፅ ምድርንና ሰማይን ሞላ፤ የሙጃሂዶች ብዛትና የጦር መሣሪያዎች ብልጭታ ዓይንን አሳወረ። ሰይዲና አቡ ሱፍያን ከሁሉ በላይ ለማየት የጓጉት የዓለም ኩራት (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ነበሩ። በዙሪያቸው ያሉት ወታደሮች ሲያልፉ ለማየት እጅግ ጓጉተው ከሌሎቹ የተለየ እንደሚሆን ገምተው ነበር። ስለዚህ «ይህ የረሱሉላህ ጓድ ነው?»… እያሉ ደጋግመው ከመጠየቅ ራሳቸውን መቆጣጠር አልቻሉም… በመጨረሻ የነብያት ሱልጣን፣ የዓለማት ሰይድ እንደ ፀሐይ ኑር እያዘነቡ በግመላቸው ቀስዋ ላይ ታዩ። በዙሪያቸው ሙሃጂሮችና አንሷሮች ነበሩ። እያንዳንዳቸው ከራስ እስከ እግር የዳውድ ጥሩር ለብሰው፣ የሕንድ ሰይፍ ታጥቀው፣ በጥሩ ዝርያ ፈረሶችና ግመሎች ላይ ተቀምጠው ይመጡ ነበር።

ሰይዲና አቡ ሱፍያን እነርሱን ባዩ ጊዜ በጉጉት፦ «እነዚህ እነማን ናቸው ዐባስ ሆይ?» ብለው ጠየቁ። እርሳቸውም፦ «መሀል ላይ ያሉት መልዕክተኛው ዐለይሂ ሰላም ናቸው። በዙሪያቸው ያሉት ደግሞ ሸሂድ ለመሆን በናፍቆት የሚቃጠሉት አንሷሮችና ሙሃጂሮች ናቸው!…» አሉ። ውዱ ነብያችን (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) በአጠገባቸው ሲያልፉ ለሰይዲና አቡ ሱፍያን፦ «ዛሬ አላሁ ተዓላ የካዕባን ክብር የሚያጎናጽፍበት ቀን ነው። ዛሬ በይቱላህ ልብስ የሚለብስበት ቀን ነው! ዛሬ የእዝነት ቀን ነው… ዛሬ አላሁ ተዓላ ቁረይሽን (በእስልምና) የሚያከብርበት ቀን ነው።» አሉ።

ሰይዲና አቡ ሱፍያን ማየት የነበረባቸውን አይተው መስማት የነበረባቸውን ሰምተው ነበር። እንዲህ አሉ፦ «የቄሳርንና የኪስራን ግዛት አይቻለሁ። እንዲህ ያለ ግርማ ግን ፈጽሞ አላየሁም። ዛሬ እንዳየሁት ያለ ሠራዊትና ሕዝብ አጋጥሞኝ አያውቅም። እንዲህ ያለውን ሠራዊት ማንም ሊቋቋም አይችልም። ማንም አይችለውም።» ከዚያም ወደ መካ ተመለሱ…

«የአቡ ሱፍያንን ቤት የገባና በዚያ የተጠለለ ደኅንነት አለው፤ ከሞትም ይተርፋል… ወደ መስጂደል ሐራም የገባና በዚያ የተጠለለ ደኅንነት አለው! በሩን ዘግቶ በቤቱ የቆየ ደኅንነት አለው» ሐዲስ ሸሪፍ

አቡ ሱፍያን መካ ደርሰው በጉጉት ለሚጠብቁት አጋሪዎች ሙስሊም መሆናቸውን አሳወቁ። ከዚያም እንዲህ አሉ፦ «የቁረይሽ ሰዎች ሆይ! ሙሐመድ ዐለይሂ ሰላም መቋቋም የማትችሉት ታላቅ ሠራዊት ይዘው አጠገባችሁ ደርሰዋል። በከንቱ አትታለሉ። ትድኑ ዘንድ ሙስሊም ሁኑ። እናንተ ያላያችሁትን እኔ አይቻለሁ። ስፍር ቁጥር የሌላቸው ጀግኖችን፣ ፈረሶችንና የጦር መሣሪያዎችን አይቻለሁ። ማንም ሊቋቋማቸው አይችልም። የአቡ ሱፍያንን ቤት የገባ ደኅንነት ያገኛል፤ ከሞትም ይተርፋል። ወደ በይቱላህ የተጠለለ ደኅንነት ያገኛል። ቤቱን ገብቶ በሩን የዘጋም ደኅንነት ያገኛል።»9

በዚህ ጊዜ ከአጋሪዎች እጅግ ግትር የሆኑ ጥቂቶች ሰይዲና አቡ ሱፍያንን ተቃወሙ፤ ሰደቧቸውም። የእስልምናን ሠራዊት ለመግጠም በችኮላ ዝግጅት ማድረግም ጀመሩ። ነገር ግን ቁጥራቸው እጅግ ጥቂት ነበር። የቀሩት ለእነርሱ ትኩረት ሳይሰጡ ወደ ቤታቸው ሮጡ። ከፊሉም ወደ መስጂደል ሐራም ተጠለሉ።

የዓለም መሪ (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) እና ክብረ ገናናዎቹ ሶሓቦች (ረዲየላሁ ዐንሁም) በዙ ጡዋ ሸለቆ ተሰበሰቡ። የዓለማት ሰይድ የተባረከ ዓይናቸውን በሶሓቦቻቸው ላይ ሲያዞሩ ከስምንት ዓመት በፊት ከመካ የወጡበትን፣ ሂጅራቸውን አስታወሱ። በዚያን ጊዜ አጋሪዎች የተባረከ ቤታቸውን እንዴት እንደከበቡ፣ ከሱረቱ ያሲን ክቡር አንቀጾችን እያነበቡ እንዴት እንደወጡ፣ ከሰይዲና አቡበክር ጋር ሳይታዩ ወደ ሰውር ዋሻ እንዴት እንደገቡ፣ የመካን ወሰን ከመልቀቃቸው በፊት ለመጨረሻ ጊዜ ወደ ከተማዋ ተመልክተው እንዲህ እንዳሉ አስታወሱ፦

«(መካ ሆይ!) በአላህ እምላለሁ፣ አላሁ ተዓላ ከፈጠራቸው ስፍራዎች መካከል አንቺ የተሻልሽ እንደሆንሽ አውቃለሁ። ከጌታዬና ከእኔ ዘንድ አንቺ እጅግ የተወደድሽ ነሽ። በኃይል ከአንቺ ባልወጣ ኖሮ በፍጹም አልተውሽም ነበር፤ አልለይሽም ነበር።» ይህ ባሳዘናቸው ጊዜ ጂብሪል ዐለይሂ ሰላም ከሱረቱ አል-ቀሶስ ሰማንያ አምስተኛውን ክቡር አንቀጽ አንብበው የተባረከ ልባቸውን እንዳጽናኗቸውና ወደ መካ አል-ሙከረማ እንደሚመለሱ የምሥራች እንዳበሠሯቸው አስታወሱ፤ እንዲሁም ከጥቂት ሶሓቦች ጋር በበድር፣ በኡሑድ፣ በኸንደቅ፣ በኸይበርና በሙእታ ጠላቶችን እንዴት እንዳሸነፉ አስታወሱ። አሁን አሥራ ሁለት ሺህ ሶሓቦች በነበልባል ዙሪያ እንደሚሽከረከሩ ቢራቢሮዎች ከበዋቸው መካ እንዲገቡ ከእርሳቸው የአንድ ትእዛዝ ብቻ ይጠባበቁ ነበር። የዓለም መሪ እነዚህን ሁሉ የሰጧቸውን አላሁ ተዓላን በጥልቅ አመስጋኝነትና ምስጋና ተሞልተው አመሰገኑ። በትሕትና የተባረከ ራሳቸውን ዝቅ አደረጉ። የፍጥረተ ዓለሙ ኩራት ጀግኖቹን ሶሓቦቻቸውን በአራት ቡድን ከፈሉ። ሰይዲና ኻሊድ ኢብኑል ወሊድን የቀኝ ክንፍ አዛዥ፣ ሰይዲና ዙበይር ኢብኑል ዐዋምን የግራ ክንፍ አዛዥ፣ ሰይዲና አቡ ዑበይዳ ኢብኑል ጀራሕን የእግረኛ ጦር መሪ፣ ሰይዲና ሰዕድ ኢብኑ ዑባዳን ደግሞ የሌላኛው ቡድን መሪ አደረጉ። ሰይዲና ኻሊድ ከደቡብ መካ ይገባሉ፤ የሚቃወሙትን አጋሪዎች ሁሉ ይቀጣሉ፤ ከዚያም በሶፋ ኮረብታ ላይ ከፍጥረተ ዓለሙ ኩራት ጋር ይገናኛሉ። ሰይዲና ዙበይር ከሰሜን መካ ይገባሉ፤ ሰንደቁን ሐጁን በሚባለው ስፍራ ይተክላሉ፤ እዚያም የዓለም መሪን ይጠብቃሉ። ሰይዲና ሰዕድ ኢብኑ ዑባዳ ደግሞ ከምዕራብ ይገሰግሳሉ።10

«ዛሬ አላሁ ተዓላ የካዕባን ክብር የሚያጎናጽፍበት ቀን ነው። ዛሬ በይቱላህ ልብስ የሚለብስበት ቀን ነው! ዛሬ የእዝነት ቀን ነው… ዛሬ አላሁ ተዓላ ቁረይሽን (በእስልምና) የሚያከብርበት ቀን ነው» ሐዲስ ሸሪፍ

ረሱሉል አክረም ለአዛዦቻቸው፦ «ካልተጠቃችሁ በስተቀር ከማንም ጋር አትዋጉ። ማንንም አትግደሉ።» አሉ። ሆኖም ስማቸው የተጠቀሰ ሁሉ ከካዕባ ልብስ ሥር ቢደበቅም ቢያዝ አንገቱ ይቀላል።11

እውነት መጣ፣ ሐሰትም ጠፋ

ዒክሪማ ኢብኑ አቢ ጀህል፣ ሶፍዋን ኢብኑ ኡመያና ሱሀይል ኢብኑ ዐምር ከበኑ በክርና ከበኑ ሐሪስ ጥቂት ሰዎች ጋር ኻሊድ ኢብኑል ወሊድ መምጣታቸውን ሲሰሙ የመንገዱን መጀመሪያ ይዘው ጠበቁ። ከሙጃሂዶች መጀመሪያ እንቅስቃሴ የጀመሩት ሰይዲና ኻሊድ ኢብኑል ወሊድ ነበሩ። በደቡብ መካ ኸንደማ ተራራ ግርጌ ሲደርሱ የቁረይሽ ግትር አጋሪዎች ፍላጻ እንደ ዝናብ ሲያዘንቡባቸው አዩ። ሁለት ሙጃሂዶች ሸሂድ ሆኑ፤ አንዱ ኩርዝ ኢብኑ ጃቢር፣ ሌላው ሐበሽ ኢብኑ አሽዐር ነበሩ። ሰይዲና ኻሊድ በጦር ሰልፍ የቆሙትን ወታደሮቻቸውን፦ «የተሸነፈና የሸሸ ብቻ አይገደልም!» ብለው አዘዙ፤ እነርሱም ወደ ፊት ገሠገሡ። በአንድ ቅጽበት አጋሪዎችን መልሰው እስከ መስጂደል ሐራም ደረሱ። በውጊያው ሰባ አጋሪዎች ተገደሉ።12 ከአጋሪዎች ከፊሉ ወደ ተራሮች፣ ከፊሉ ወደ ቤታቸው ሸሹ።

የመካ አል-ሙከረማ ድል

ከሌሎች አቅጣጫዎች ወደተቀደሰችው መካ የገቡት ክብረ ገናናዎቹ ሶሓቦች ምንም ተቃውሞ አላጋጠማቸውም። እንዲገደሉ ከታዘዘባቸው መካከል አምስቱ ተያዙ፤ ወዲያውኑም ተቀጡ። የቀሩት ከመካ ሸሹ። በረመዳን ሃያኛው ቀን፣ ሐሙስ፣ ሙጃሂዶች በታላቅ ወኔ በማዕበል እየተከታተሉ «አላሁ አክበር! አላሁ አክበር!» እያሉ ተክቢር ባሰሙ ጊዜ መካ ገቡ። የዓለም መሪ (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) በግመላቸው ቀስዋ ላይ ሆነው ኡሳማ ኢብኑ ዘይድን ከኋላቸው በኮርቻ አስቀምጠው በታላቅ ትሕትና የተወለዱባትን የተቀደሰችውን መካ ገቡ። እነዚህን ቀናት ያሳያቸውን አላሁ ተዓላን አመሰገኑ፤ የመካን ድል የምሥራች ያበሠረውንም ሱረቱ አል-ፈትሕን አነበቡ።

የፍጥረተ ዓለሙ ኩራት በታላቅ ደስታ በድል አድራጊ ሶሓቦቻቸው መካከል ሆነው ወደ ካዕባ አል-ሙዐዘማ አመሩ። ከቀኛቸው ሰይዲና አቡበክር፣ ከግራቸው ሰይዲና ኡሰይድ ኢብኑ ሑደይር ሆነው ወደ ካዕባ አል-ሙዐዘማ ቀረቡ። ሐጀሩል አስወድን ከሳሙ በኋላ ተልቢያና ተክቢር አሰሙ። ሶሓቦቹ ተከተሏቸው፤ የመካ አል-ሙከረማ ሰማያትም በድምፆች አስተጋቡ፦ «አላሁ አክበር! አላሁ አክበር!» በዚህ ታላቅ ትዕይንት ሙስሊሞች የደስታ እንባ አነቡ፤ በሐረም ሸሪፍ የተጠለሉት ወይም በቤታቸው የተቀመጡት አጋሪዎች ደግሞ በፍርሃት ይጠባበቁ ነበር።

ከዚያም የዓለማት ሰይድና ክብረ ገናናዎቹ ሶሓቦቻቸው ጠዋፍ ጀመሩ። ሰባተኛውን ዙር ከፈጸሙ በኋላ ውዱ ነብያችን ከግመላቸው ወርደው በመቃመ ኢብራሂም ሁለት ረከዓ ሶላት ሰገዱ። ከዚያም ሰይዲና ዐባስ ከጉድጓዱ የቀዱትን የዘምዘም ውኃ ጠጡ። በዘምዘም ውኃ ውዱእ ማድረግ ፈለጉ። የፍጥረተ ዓለሙ ኩራት ውዱእ ሲያደርጉ ሶሓቦቹ የውዱ ነብያችንን የተባረከ አካል የነካውን የውዱእ ውኃ መሬት ላይ ሳያስወድቁ በአየር ላይ ይሻሙ ጀመር። አጋሪዎች ይህን ባዩ ጊዜ ተገርመው፦ «እንዲህ ያለ ንጉሥ በሕይወታችን አይተንም ሰምተንም አናውቅም።» አሉ። የዓለም መሪ (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) በካዕባ ዙሪያ ያሉት የድንጋይና የእንጨት ጣዖታት ሁሉ እንዲፈርሱ ፈለጉ። በተባረከ እጃቸው የያዙትን በትር ወደ ጣዖታት እየዘረጉ «እውነት በመጣች ጊዜ ሐሰት ይጠፋል፤ ሐሰት ምንጊዜም ጠፊ ነው»13 የሚለውን ክቡር አንቀጽ አነበቡ። በትሩ የነካቸው ጣዖታት አንድ በአንድ ተደፍተው ወደቁ። ሦስት መቶ ስድሳ ጣዖታት ከመሬት ጋር ተስተካከሉ።14 የዙህር ሶላት ጊዜ ሲደርስ ረሱሉል አክረም ሰይዲና ቢላል ሙሐመዳዊውን አዛን በካዕባ ላይ እንዲያሰሙ አዘዙ። እርሳቸውም ይህን የተቀደሰ ተግባር ወዲያውኑ ፈጸሙ። አዛኑ ሲሰማ በምእመናን ልብ ወሰን የሌለው ደስታ ተፈጠረ፤ አጋሪዎች ግን በሐዘንና በትካዜ ተጨነቁ።15

ውዱ ነብያችን የካዕባን ቁልፍ ጠየቁ። ቁልፉ መጣላቸው። በውስጥ ያሉትን ምስሎችና የፈረሱትን ጣዖታት በሙሉ ካስወገዱ በኋላ ካዕባ ገቡ።

ከእርሳቸው ጋር ሰይዲና ኡሳማ ኢብኑ ዘይድ፣ ሰይዲና ቢላልና ሰይዲና ዑስማን ኢብኑ ጦልሐ ነበሩ። ክቡር ነብያችን በውስጥ ጀርባቸውን ወደ በሩ አድርገው ሁለት ረከዓ ሶላት ሰገዱ። በእያንዳንዱ ጥግ ተክቢር አሰሙ፤ ዱዓም አደረጉ። ሰይዲና ኻሊድ ኢብኑል ወሊድ በበሩ ፊት ቆመው ሕዝቡ እዚያ እንዳይጨናነቅ ይከላከሉ ነበር።

«እውነት በመጣች ጊዜ ሐሰት ይጠፋል፤ ሐሰት ምንጊዜም ጠፊ ነው» ኢስራ: 81

የፍጥረተ ዓለሙ ሱልጣን በሁለቱ የተባረኩ እጆቻቸው የካዕባን በር ሁለት ደጆች ይዘው ነበር። መላው ቁረይሽ መስጂደል ሐራምን ሞልቶ በፍርሃት በተቀላቀለ ተስፋ ወደ ውዱ ነብያችን ይመለከት ነበር። ምክንያቱም ክቡር ነብያችንን ሰድበዋል፣ ሊመቱም ሞክረዋል፣ ሕይወታቸውንም አደጋ ላይ ጥለዋል! ሶሓቦቻቸውን በልዩ ልዩ ስቃይ አሰቃይተዋል። በአንገታቸው ገመድ አስረው ጎትተዋቸዋል። ወደ እሳት ጥለው ሊያቃጥሏቸው ሞክረዋል። የጋለ ድንጋይ በደረታቸው ላይ አድርገው ራሳቸውን እስኪስቱ አሰቃይተዋል። በእሳት የጋሉ ብረቶችን በአካላቸው ውስጥ ሰክተዋል። ለሦስት ዓመት በረሃብና በጥም በአንድ ሰፈር ውስጥ አግተው ሁሉንም ነገር ከልክለዋቸዋል። በእግራቸው ከግመሎች ጋር አስረው በተቃራኒ አቅጣጫ እየነዱ ቀዳደዋቸዋል። ከሁሉም በላይ ከአገራቸው አባረዋቸዋል። ይህም አልበቃ ብሎ ሙሉ በሙሉ ሊያጠፏቸው ስንት ጊዜ ዘመቱባቸው! ሆኖም ከዚህ ሁሉ ጋር ተስፋ ነበራቸው፤ ምክንያቱም ለዓለማት እዝነት ሆነው የተላኩት የእዝነት ውቅያኖስ ከፊታቸው ቆመው ነበርና። ውዱ ነብያችን ለጥቂት ጊዜ ከተመለከቷቸው በኋላ፦ «የቁረይሽ ሰዎች ሆይ! አሁን በእናንተ ላይ ምን የማደርግ ይመስላችኋል?» አሉ። እነርሱም፦ «ከአንተ መልካምን እንጠብቃለን፤ መልካምንም ተስፋ እናደርጋለን። አንተ ቸር ወንድም ነህ። የቸርነትና የበጎነት ባለቤት የሆነ የወንድማችን ልጅ ነህ። አሸንፈኸናል። ከአንተ ደግነትን ተስፋ እናደርጋለን።» አሉ። ረሱሉል አክረም (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ፈገግ ብለው እንዲህ አሉ፦ «የእኔና የእናንተ ሁኔታ ዩሱፍ (ዐለይሂ ሰላም) ለወንድሞቹ እንደተናገረው ነው። እንደ እርሱ እኔም እላለሁ፦ ‹ዛሬ በእናንተ ላይ ወቀሳ የለም፤ ከሠራችሁት ነገር ሁሉ ተጠያቂ አላደርጋችሁም (ስሕተታችሁን አላነሣባችሁም)። አላሁ ተዓላ ይማራችሁ።›16 ሂዱ። ነጻ ናችሁ፤ መሄድ ትችላላችሁ።»

ይህ ታላቅ እዝነት የደነደኑ ልቦችን አለዘበ፤ ጥላቻንም ወደ ፍቅር ለወጠ። የዓለማት ሰይድ ወደ እስልምና ሲጠሯቸው ሙስሊም ለመሆን ተሰበሰቡ።

ውዱ ነብያችን ለቁረይሽ ነብይነታቸውን ባሳወቁበትና ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ እስልምና በጠሯቸው በሶፋ ኮረብታ ላይ ወጡ። በዚያም ከመካ ሰዎች ሁሉ፣ ከትልቅ እስከ ትንሽ፣ ከሴቶችና ከወንዶች ቃል ኪዳን ተቀበሉ። በዚህም ቁረይሾች ሙስሊም ሆነው ከሶሓቦች ጋር የመሆን ክብር አገኙ። ከወንዶች ጋር ስምምነት ካደረጉ በኋላ ከሴቶችም በጥቂት ነገሮች ላይ ቃል ተወሰደ።17 ለአላሁ ተዓላ ተጋሪ አለማድረግ፣ ክቡር ነብያችንን አለማመፅ፣ አለመስረቅ፣ ንጽሕናንና ክብርን መጠበቅ፣ ስም አለማጥፋት (ቡህታን) እና ሴት ልጆችን አለመግደል – ከእነዚህ ጥቂቶቹ ነበሩ። በክቡር ነብያችን (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ፊት የነበሩት ሴቶች ይህን ሁሉ ተቀብለው ቃል ኪዳኑን በንግግር ብቻ ገቡ። ረሱሉላህ (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ለእነርሱ መልካምን ዱዓ አደረጉ፤ ምሕረትም ለመኑላቸው።

የአቡ ሱፍያን ሚስትና የሙዓዊያ (ረዲየላሁ ዐንሁማ) እናት የሆኑት ሂንድ (ረዲየላሁ ዐንሃ) ከእነርሱ ጋር ነበሩ፤ መሪያቸውም እርሳቸው ነበሩ። በዚህ የሴቶች የበይዐ ቃለ መሐላ ላይ በሴቶች ስም ተናገሩ። (በዚህ ቃል ኪዳናቸውና ይህን የምሕረት ልመና በማግኘታቸው ምክንያት መዳናቸው እጅግ ተስፋ የሚደረግ ነው። እነዚህን ቅድመ ሁኔታዎች የተቀበለና የጠበቀ ሙስሊም ሴት ሁሉ በዚህ ስምምነት ውስጥ ይቆጠራል፤ የዚህም ዱዓ ተካፋይ ይሆናል።) ሙስሊም የሆኑ ሁሉ በቤታቸው ያሉትን ጣዖታት ሁሉ ሰባበሩ። በአካባቢው ወዳሉ ጎሳዎች የሠራዊት ክፍሎች ተላኩ፤ በዚያ ያሉ ጣዖታትም ከመሬት ጋር ተስተካከሉ። በዚህም በእውነት መምጣት ሐሰት ከሥሩ ተነቀለ።

የሞት ፍርድ የተፈረደባቸው

ከእስልምና የመጀመሪያ ቀናት ጀምሮ እስከ ሂጅራ ስምንተኛው ዓመት ድረስ በፈጸሟቸው ልዩ ልዩ ወንጀሎች የሞት ፍርድ የተፈረደባቸው ሰዎች ነበሩ። ረሱሉላህ (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ስማቸውን ጠሩ (አሥራ አንድ ወንዶችና ስድስት ሴቶች) እንዲህም አዘዙ፦ «እነዚህን ሰዎች በየትም ስፍራ ብታዩ እዚያው ግደሏቸው።» የተፈረደባቸው ወንዶች፦ ዒክሪማ ኢብኑ አቢ ጀህል፣ ወሕሺ ኢብኑ ሐርብ አል-ሐበሺ፣ ዐብዱላህ ኢብኑ አቢ ሰርሕ፣ ሀባር ኢብኑ አስወድ፣ ሶፍዋን ኢብኑ ኡመያ፣ ከዕብ ኢብኑ ዙሀይር፣ ዐብዱላህ ኢብኑ ዚበዕራ፣ ዐብዱልዑዛ ኢብኑ ኸጠል፣ ሑወይሪስ ኢብኑ ሙዓዝ፣ ሚቅያስ ኢብኑ ሰባባ እና ሐሪስ ኢብኑ ጧላ ናቸው። ሴቶቹ ደግሞ፦ ሂንድ ቢንት ዑትባ፣ ቀሪታ፣ ቀሪተ፣ የኢብኑ ሐንዘላ ሌላ አገልጋይ፣ የበኑ ዐብዱልሙጠሊብ አገልጋይ ሳራ እና ኡሙ ሰዕድ ነበሩ።

እዝነት ያገኙት

ሂንድ ቢንት ዑትባ፦ ሙስሊም ከሆኑ ሴቶች መካከል የሰይዲና አቡ ሱፍያን ሚስት ሂንድም ነበሩ፤ ስማቸው ይገደሉ ዘንድ በተፈረደባቸው ዝርዝር ውስጥ ነበር። ነገር ግን ለዓለማት እዝነት የሆኑት ውዱ ነብያችን እርሳቸውንም ይቅር አሉ። ሙስሊሞችን ማሳዘንና ማሰቃየት ልማዳቸው ነበር። በሰይዲና ሐምዛና በኡሑድ ሸሂድ በሆኑ ሌሎች ላይ የደረሰው በእርሳቸው ማነሣሳት ነበር። በመካ ቀን የዓለም ኩራት (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) በሶፋ ኮረብታ ላይ ወጥተው ተቀመጡ። ሰይዲና ዑመር አል-ፋሩቅ ደግሞ ከእርሳቸው ዝቅ ብለው ተቀመጡ። መጀመሪያ ወንዶች ከዚያም ሴቶች አንድ በአንድ እየመጡ ሙስሊም ሆኑ። ከሴቶች መካከል የሰይዲና ዐሊይ እህት ኡሙ ሃኒና የሰይዲና ሙዓዊያ እናት ሂንድ ነበሩ። እርሳቸው ለረሱሉላህ በይዐ ሰጡ። በሴቶች ስም ከረሱሉላህ ጋር ስምምነቱን አደረጉ። መልካም ዱዓም ተደረገላቸው።

ዒክሪማ ኢብኑ አቢ ጀህል፦ የአቡ ጀህል ልጅ ነበር። እርሱም እዝነት ካገኙት ወንዶች አንዱ ነበር። በድል ቀን አንድ ሶሓቢይን ገድሎ ሸሂድ አደረገ፤ ወደ የመንም ሸሸ። ይህ ዜና ረሱሉላህ ዘንድ ሲደርስ ፈገግ አሉ። ሶሓቦቹ ምክንያቱን ሲጠይቁ፦ «ዒክሪማና እርሱ ሸሂድ ያደረገው ሰው በጀነት እጅ ለእጅ ተያይዘው ይመላለሳሉ።» አሉ። ሚስቱ ኡሙ ሐኪም ቢንት ሐሪስ ኢብኑ ሂሻም በሴቶች በይዐ ሙስሊም ሆነው ነበር፤ ለዒክሪማ ከረሱሉላህ ደኅንነት ለምነው ነበር። ዒክሪማ ከኡሙ ሐኪም ጋር ወደ መካ ተመልሶ ወደ ረሱሉላህ መጥቶ ምሕረት ለመነ። ረሱሉላህ እጆቻቸውን አንሥተው ለእርሱ ምሕረት ለመኑ። ዒክሪማ (ረዲየላሁ ዐንሁ) ወደ እምነት ከመጡ በኋላ በታላቅ ጥረትና ወኔ ተሰማሩ። ከሶሓቦች ጀግኖች አንዱ ሆኑ። በዑማንና በየመን በጂሃድ ተዋግተው በየርሙክ ጦርነት ሸሂድ ሆኑ።

ወሕሺ ኢብኑ ሐርብ አል-ሐበሺ፦ በኡሑድ ጦርነት ሰይዲና ሐምዛን (ረዲየላሁ ዐንሁ) ሸሂድ አድርጓቸው ነበር። ሙስሊሞች እርሱን ለመግደል እጅግ ይናፍቁ ነበር። በኡሑድ ረሱሉላህ በአንዳንድ ከሓዲዎች ላይ እርግማን ተናግረው ነበር። «ወሕሺን ለምን አይረግሙም?» ሲባሉ፦ «በሚዕራጅ ሌሊት ሐምዛና ወሕሺ እጅ ለእጅ ተያይዘው አብረው ጀነት ሲገቡ አየሁ።» አሉ። በመካ ድል ቀን ወሕሺ ሸሸ። ተጸጽቶ ከጧኢፍ ሰዎች ጋር ወደ መዲና፣ ወደ መስጂድ መጥቶ ሰላም አለ። ረሱሉላህ ሰላሙን መለሱለት። ወደ እምነት መጡ፤ ምሕረትም አገኙ። ነገር ግን ወደ የማማ አካባቢ እንዲሄዱ ታዘዙ። ከረሱሉላህ ፊት እጅግ አፍረው አንገታቸውን ደፍተው ኖሩ። ከዚያ በኋላ ወደ መዲና አልመጡም። ወደ እምነት ሲመጡ ሙሉ በሙሉ ጸዱ። ከአውሊያ ሁሉ በላይ ከፍ አሉ።

«የእኔና የእናንተ ሁኔታ ዩሱፍ (ዐለይሂ ሰላም) ለወንድሞቹ እንደተናገረው ነው። እንደ እርሱ እኔም እላለሁ፦ ‹ዛሬ በእናንተ ላይ ወቀሳ የለም፤ ከሠራችሁት ነገር ሁሉ ተጠያቂ አላደርጋችሁም (ስሕተታችሁን አላነሣባችሁም)። አላሁ ተዓላ ይማራችሁ› (ሱረቱ ዩሱፍ: 92)። ሂዱ። ነጻ ናችሁ፤ መሄድ ትችላላችሁ» ሐዲስ ሸሪፍ

በሂጅራ አሥራ አንደኛው ዓመት በየማማ ከሙርተዶች ጋር እጅግ ከባድ ውጊያ ተደረገ። ከሙሰይሊማ ሠራዊት ሃያ ሺህ ሰዎች ሞቱ፤ ከኻሊድ ኢብኑል ወሊድ ወታደሮች ሁለት ሺህ ሞቱ። መጀመሪያ ሙስሊሞች ተዘበራረቁ። ከዚያ ሰይዲና ወሕሺ በጀግንነት አጥቅተው ሰይዲና ሐምዛን ሸሂድ ባደረጉበት በዚያው ጦር ሙሰይሊማ አል-ከዛብን ገደሉ።18 ሙስሊሞች ይህን ባዩ ጊዜ ወደ ማጥቃት ተሸጋገሩ፤ ድልም ተገኘ። በዚህም ረሱሉላህ ወሕሺን በጊዜው ወደ የማማ አካባቢ መላካቸው ታላቅ ተአምር እንደነበር ተገለጠ። በሂጅራ አሥራ ሁለተኛው ዓመት በተደረገው የየርሙክ ጦርነትም ተሳትፈው በሩሞች ላይ ታላቅ ጀግንነት አሳዩ። በሒምስ ተቀመጡ፤ በሰይዲና ዑስማን ዘመንም እዚያው አረፉ።

የጥፋተኞችን ይቅርታ ጥያቄ በምሕረትና በቸርነት ተቀበሉ፣
ከፍ ያለ ባሕርይ፣ ርኅራኄና ርኅሩኅነት የተሞሉ፣ የቸርነት ምንጭ እርሳቸው።
ሀብትን አልወደዱም፤ ድህነትን ወደዱ፣ በእርሱም ኮሩ፣
ድሆችን ወንድሞቻቸው አደረጉ፣ የቸርነት ምንጭ እርሳቸው።
ልብሳቸውን ጠግነው ቀላል ሰንደል ተጫሙ፣
ወደ ሁሉም ሕመምተኛ ሄደው ፈውስ አመጡ፣ የቸርነት ምንጭ እርሳቸው።
የቤተሰባቸውን ሥራ ራሳቸው በደስታ ሠሩ፣
ማንኛውንም ችግር አቃለሉ፣ የቸርነት ምንጭ እርሳቸው።
ለገብስ እንጀራና ለምስር ሾርባ ብቻ ቢሆንም፦
ሲጋበዙ እንግዳ ሆኑ፣ የቸርነት ምንጭ እርሳቸው።
አንዴ በግመል፣ አንዴ በፈረስ፣ በበቅሎ ወይም በአህያ ተቀመጡ፣
አንዳንዴ በባዶ እግራቸው ተራመዱ፣ እኚያ ሱልጣን፣ የቸርነት ምንጭ እርሳቸው።