AWỌN LẸTA TI IFIWEPE

Awọn lẹta ranṣẹ si awọn alakoso

Lẹhin ti o ti pada lati Hudaybiya, Ọ̀gá wa Nabi al-muhtaram (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) fẹ fun Islâm lati tan kaakiri agbaye ati fun awọn eniyan lati ni igbala kuro ninu ijiya Jahannam ki o si ni idunnu tootọ. Nítorí pé a ti rán an gẹ́gẹ́ bí àánú fún gbogbo àgbáálá ayé. Fun idi eyi, O ronu lati fi awọn aṣoju ranṣẹ si awọn alakoso agbegbe kí ó sì pè wọ́n sí Islâm.

Ni opin oṣu Dhu’l-hijja ni ọdun kẹfa ti Hegira ati ni ibẹrẹ oṣu Muharram ni ọdun keje, O ran Amr ibn Umayya (radiy-Allahu ‘anh) gẹgẹbi aṣoju sí olórí Abyssinia, Dihya al-Kalbî (radiy-Allahu ‘anh) si olori ijọba Romu, Khâtib ibn Abî Baltaa (radiy-Allahu ‘anh) si olori Egipti. Ni afikun, pẹlu iṣẹ kanna, O ran Abdullah ibn Huzâfa (radiy-Allahu ‘anh) si alakoso Iran, Shuja’ ibn Wahb (radiy-Allahu ‘anh) si Ghassân, Salît ibn Amr (radiy-Allahu ‘anh) si Yamâma ati Alâ ibn Hadramî (radiy-Allahu ‘anh) si Munzir ibn Sâvî, olori Bahrain.1

Awọn aṣoju wọnyi jẹ iyatọ julọ ti Ashâb al-kirâm. Wọn jẹ awọn ti o ni awọn ifarahan ati awọn ọrọ ti o dara julọ. Awọn lẹta ti o yatọ si ti ifiwepe si Islâm ni a kọ si alakoso kọọkan. Wòlíì olùfẹ́ wa fi èdìdì dì àwọn lẹ́tà náà pẹ̀lú èdìdì lórí òrùka fàdákà Rẹ̀ tí a kọ sí ìlà mẹ́ta láti ìsàlẹ̀ dé òkè, “Muhammad, Rasûl, Allah”. Gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ ìyanu Ọ̀gá wa, Wòlíì, àwọn aṣojú tí wọ́n rán sí àwọn alákòóso jí ní òwúrọ̀ tí wọ́n ti kọ́ èdè àwọn ìpínlẹ̀ tí wọ́n ń lọ.2

Lẹta si Negus Ashama

Hadrat Amr ibn Umayya, ti o nlọ si Abyssinia, yoo tun beere fun Negus Ashama lati fi Ashâb al-kirâm ti o ti lọ sibẹ tẹlẹ si Medîna. Ọ̀gá wa Rasûlullah fi lẹ́tà méjì ránṣẹ́ sí Negus.

Amr ibn Umayya laipe de Abyssinia o si lọ si iwaju Negus Ashama. Ni akọkọ, o fi lẹta akọkọ han. Negus sọkalẹ lati itẹ rẹ, o gba lẹta naa pẹlu ọwọ nla ati ifẹ. Ó fi ẹnu kò ó, ó fi pa ojú àti ẹyinjú rẹ̀, ó ṣí i, ó sì ní kí wọ́n kà á sókè:

“Bismillâhirrahmânirrahîm!
Lati Rasûl ti Allahu ta’âlâ, Muhammad ’alaihis-salâm, si olori Abyssinia, Negus Ashama!
Kí àlàáfíà wà lórí àwọn tí wọ́n ń tẹ̀ lé ìtọ́sọ́nà tòótọ́!

Ìwọ Alákòóso! Mo kí ọ wa ni alaafia, mo si yin Allahu ta’âlâ fun ibukun Re le e. Ko si ọlọrun bikoṣe Rẹ. Oun ni AlMalik (Oun nikan ni o ni iṣakoso ni gbogbo agbaye, ati Ẹni tí ìjọba àti àṣẹ Rẹ̀ wà títí láé). Oun ni Al-Quddûs (Ẹniti o ni ominira lati gbogbo awọn abawọn ati pe o yẹ fun gbogbo iyin). Oun ni As-Salâm (Ẹniti o pa awọn iranṣẹ Rẹ mọ kuro ninu gbogbo ewu ati Ẹniti o kí awọn iranṣẹ rẹ ti o ni orire ni Jannah). Oun ni Al-Mu’min (Ẹniti o funni ni aabo ati ifokanbalẹ ati ẹniti o funni ni imọlẹ îmân). Oun ni Al-Muhaymin (Ẹniti o n wo ati aabo ohun gbogbo ati Ẹniti o mọ ohun ti gbogbo eniyan ṣe).

“Mo búra pé Òun ni wòlíì tí àwọn Júù àti àwọn Kristẹni, tí wọ́n jẹ́ ènìyàn inú ìwé náà, ti dúró de dídé, òun sì ni wòlíì tí àwọn wòlíì tẹ́lẹ̀ ti kéde.” Negus Ashama (radiy-Allahu
’anh)

Awọn gbolohun ọrọ “Muhammad, Rasûl, Allah” ti kọ lati isalẹ si oke ni awọn ila mẹta lori edidi ni isalẹ apa osi ti lẹta naa.
Gbogbo lẹ́tà ìkésíni ni a óò fi èdìdì yí sí ìsàlẹ̀, èyí tí a fín sára òrùka fàdákà.
Rasûlullah (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) lo oruka yii gẹgẹbi edidi ti ipinle titi O fi ku.
Lẹhinna, lakoko awon kalifa wọn, o di edidi Hadrat Abû Bakr, Hadrat ‘Umar ati nikẹhin Hadrat ‘Uthmân. Hadrat ‘Uthmân nikan lo o fun osu mefa. Ni ọjọ kan, oruka naa yọ kuro ni ika Khalîfa, o si ṣubu sinu Kanga Aris. Pelu gbogbo awọn wiwa, ko le rii.

Mo jẹri pe Îsâ (‘alaihis-salâm) jẹ ẹmi ati ọrọ Allahu ta’âlâ ti O fi sinu Maryam (Maria), ẹniti o jẹ mimọ ati mimọ ati ẹniti o yago fun gbogbo igbesi aye aye. Bayi, o loyun pẹlu Îsâ. Gẹgẹ bi Allahu ta’âlâ ṣe ṣẹda Âdam pẹlu agbara Rẹ, O tun ṣẹda Îsâ.

Ìwọ Alákòóso! Mo pè ọ́ láti gbàgbọ́ nínú Allahu ta’âlâ ti ko ni alabaṣepọ, lati sin Re ati lati tele mi ati lati gbagbo ninu ohun tí Allahu ta’âlâ rán sí mi. Nítorí èmi ni Rasûl Allahu ta’âlâ, ẹniti ojuse rẹ ni lati sọ awọn wọnyi.

Bayi, Mo ti ṣe ifitonileti pataki fun ọ ati fun ọ ni imọran ti yoo rii daju idunnu rẹ ni agbaye yii ati âkhirat. Gba imọran mi! Salâm (alaafia) wa lori awọn ti o ti ni itọsọna ati ọna otitọ.”

Alakoso Ashama, ti o tẹtisi lẹta ti Ọ̀gá wa Rasûl al-akram (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) pẹlu ọwọ nla ati irẹlẹ, lẹsẹkẹsẹ di Musulumi nipa sisọ Kalima ash-shahâda, “Ash-hadu an lâ ilâha illallah wa ash-hadu anna Muhammadan abduhu wa rasûluh.” Lẹhinna o sọ pe, “Mo bura pe Oun ni wolii ti wiwa awọn Ju ati awọn Kristiani, ti wọn jẹ eniyan ti iwe naa, ti n duro de ati pe wiwa rẹ jẹ ikede nipasẹ awọn woli iṣaaju. Tí mo bá ní àǹfààní láti lọ, dájúdájú èmi ìbá lọ, kí a sì bọlá fún mi nípa wíwà nínú iṣẹ́ Rẹ̀!” Pẹ̀lú ọ̀wọ̀, ó fi lẹ́tà náà sínú àpótí ẹlẹ́wà kan ó sì sọ pé, “Níwọ̀n ìgbà tí àwọn lẹ́tà wọ̀nyí bá wà níhìn-ín, ìdùnnú àti àánú kì yóò lọ kúrò ní Abyssinia.”3

Negus Ashama ka awọn aṣẹ ti a fun ni lẹta keji pẹlu ọwọ o si fẹ iya wa Umm Habîba si Rasûl al-akram, lori amr an-Nabawî (aṣẹ Anabi). Lẹ́yìn náà, lẹ́yìn tí ó ti gba ìyá wa Umm Habîba àti Ashâb al-kirâm tí wọ́n wà níbẹ̀ fún nǹkan bí oṣù méjì, ó fi wọ́n sínú ọkọ̀ ojú omi, ó sì rán wọn lọ sí Medîna pẹ̀lú ọ̀pọ̀ ẹ̀bùn. Ninu lẹta ti o fi ranṣẹ, o sọ pe o ni îmân.

Lẹ́tà sí Olú-ọba Róòmù, Heraclius

Hadrat Dihya al-Kalbî ni a yàn lati pe Olu-ọba Romu si Islâm. Oun yoo fun ni lẹta naa si Hârith, oluṣakoso Gassân ni Busrâ, òun yóò sì fi ránṣẹ́ sí Heraclius, Olú-ọba Róòmù.

Hadrat Dihya, ẹni tí ó fi tọ̀wọ̀tọ̀wọ̀ gba lẹ́tà ìkésíni Ọ̀gá wa, Wòlíì (sall-Allahu ’alaihi wa sallam), yára wá sí Busrâ. O pade pẹlu Hârith o si sọ fun u nipa ipo naa. Hârith so Adiy ibn Khâtam pọ, ẹniti ko tii di Musulumi sibẹsibẹ, pẹlu Dihya o si fi wọn ranṣẹ si Heraclius, ti o wa ni Quds (Jerusalemu) ni akoko yẹn. Awọn mejeeji wa si Quds papọ wọn gbiyanju lati pade pẹlu oba. Awọn ọkunrin kabiyesi sọ fun Hadrat Dihya, “Nigbati o ba wa si iwaju ọba, iwọ yoo rin nipa titẹriba ori rẹ, ati nigbati o ba sunmọ ọdọ rẹ, iwọ yoo tẹriba niwaju rẹ. Ayafi ti o ba gba ọ laaye lati dide, iwọ kii yoo gbe ori rẹ soke lati ilẹ.”

Awọn ọrọ wọnyi binu Hadrat Dihya, o si sọ fun wọn pe, “Awa Musulumi ko tẹriba fun ẹnikẹni miiran yatọ si Allahu ta’âlâ. Síwájú sí i, ó lòdì sí ẹ̀dá ènìyàn láti wólẹ̀ fún ẹ̀dá ènìyàn mìíràn.” Lori eyi, awon okunrin oba so wipe, “Nigbana ni oba ko ni gba iwe ti o mu, yoo si yọ ọ kuro.” Hadrat Dihya dahun pe, “Anabi wa Muhammad ‘alaihis-salâm ko gba ẹnikẹni laaye lati tẹriba diẹ fun Un, ká má tíì sọ ti fífi orí balẹ̀ fún Un. Bí ènìyàn bá fẹ́ bá a sọ̀rọ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹrú ni, Ó fi àfiyèsí sí i. O gba a si iwaju Rẹ, o tẹtisi awọn ibeere rẹ, tu awọn iṣoro rẹ silẹ o si wù u. Fun idi eyi, gbogbo àwọn ọmọ abẹ́ Rẹ̀ ni wọ́n ní òmìnira àti ọlá.”

Ọ̀kan lára àwọn olùgbọ́ náà sọ pé, “Níwọ̀n bí o kò ti ní wólẹ̀ níwájú olú ọba, èmi yóò fi ọ̀nà mìíràn hàn ọ́ kí o lè mú iṣẹ́ rẹ ṣẹ. Ni iwaju aafin, ibi kan wa ti oba ti sinmi. Lọ́sàn-án ọ̀sán, ó máa ń jáde lọ sí àgbàlá yìí, ó sì máa ń rìn káàkiri. Pépé kan wà. Ti kikọ eyikeyi ba wa lori rẹ, ni akọkọ o mu ati ka, lẹhinna sinmi. Bayi, lọ fi lẹta naa sórí pẹpẹ yẹn ki o duro ni ita. Nigbati o ba ri lẹta naa, yoo ranṣẹ si ọ. Lẹhinna, iwọ yoo mu iṣẹ rẹ ṣẹ.”

Lori eyi, Hadrat Dihya fi lẹta silẹ ni ibi ti a mẹnuba. Heraclius gba lẹta naa o beere fun onítumọ̀ tí ó mọ èdè Lárúbáwá. Olùtumọ̀ náà bẹ̀rẹ̀ sí ka lẹ́tà Ọ̀gá wa Rasûlullah. Ni oke lẹta naa, a kọ ọ, “Bismillâhirrahmânirrahîm! Láti ọ̀dọ̀ Rasûl Allahu ta’âlâ, Muhammad (‘alaihis-sallam) si Heraclius, olori Romu.” Yennak, ọmọ arákùnrin Heraclius, binu pupọ nipa bi lẹta naa ṣe bẹrẹ ti o si lu onitumọ naa lile ni àyà. Onitumọ naa ṣubu si ilẹ pẹ̀lú agbára ẹ̀ṣẹ́ náà ati lẹta ibukun ṣubu lati ọwọ rẹ. Nigbati Heraclius beere Yennak, “Kilode ti o ṣe eyi?” o dahun pe, “Ṣe o ko ri lẹta naa? Ó bẹ̀rẹ̀ lẹ́tà náà pẹ̀lú orúkọ Rẹ̀ ṣáájú tìrẹ ati pe ko sọ pe iwọ ni oludari, ṣugbọn o sọ ‘si Heraclius, olori Roman’. Kí ló dé tí Kò kọ ‘alákòóso àwọn ará Róòmù’ ki o bẹrẹ pẹlu orukọ rẹ ni akọkọ? Iwe re ko ni ka jade loni.”

“Wallahi, Òun ni wòlíì tí Mûsâ àti Îsâ (‘alaihimas-salâm) fi ìhìn ayọ̀ hàn. A ti n duro de Re lati wa.”
Uskûf ti Quds

Lori eyi, Heraclius sọ pe, “Mo bura, o jẹ́ òmùgọ̀ gan-an tàbí wèrè pátápátá. Emi ko mọ pe o jẹ iru eniyan bẹẹ. Ṣe o fẹ ya lẹta naa, paapaa ṣaaju ki Mo rii akoonu rẹ? Mo fi aye mi bura, ti Oun ba je ojise Olohun gege bi O ti n so pe, O ni eto lati ko oruko Re siwaju oruko mi ninu leta Re ati lati pe mi ni olori Romu. Olórí wọn nìkan ni mí, èmi kì í ṣe alákòóso wọn.” O yọ Yennak kuro niwaju rẹ.

Lẹhinna o pe fun eniyan kan ti a npè ni Uskûf, ti o jẹ olori ati oye julọ ti awọn Kristiani. O tun jẹ oludamọran Heraclius. Ó ní kí ó ka lẹ́tà náà. Ní apá tó tẹ̀ lé e nínú lẹ́tà náà, wọ́n ti kọ ọ́, “Alafia wà lára àwọn tó ṣègbọràn sí ìtọ́sọ́nà Allahu ta’âlâ tí wọ́n sì dé ojú ọ̀nà tòótọ́!” Lẹhinna, “(Iwọ olori awọn Romu!) Mo pe e si Islâm. Gba Islâm ki o le gba igbala. Di Musulumi ki Allahu ta’âlâ le san ẹsan fun ọ ni ilopo meji. Ti o ba yipada kuro ninu rẹ, awọn ẹṣẹ gbogbo awọn Kristiani yoo wa lori rẹ. ‘(Rasûl Mi!) Sọ pé: Ẹ̀yin (Àwọn Júù àti Kristẹni tí wọ́n jẹ́) ènìyàn inú ìwé náà, wá sí ọ̀rọ̀ tí ó wọ́pọ̀ láàárín wa. Ìyẹn ni pé, a kì í jọ́sìn ohunkóhun yàtọ̀ sí Allahu ta’âlâ, a kò sì fi ẹnikẹ́ni ṣe akẹgbẹ́ Rẹ̀. A ko fi Allahu ta’âlâ silẹ ki a si da ẹnikẹni mọ laarin wa gẹgẹ bi ẹlẹda. Ti wọn ba yipada kuro ninu ọrọ yii, lẹ́yìn náà sọ pé: Ẹ jẹ́rìí pé Mùsùlùmí òtítọ́ ni wá.’”4

Lakoko ti lẹta ti Ọ̀gá wa Rasûl al-akram (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) ti n ka jade, òógùn ń ṣàn láti iwájú orí Heraclius. Nigbati lẹta naa ti pari, o sọ pe, “Emi ko tii ri lẹta kan ti o bẹrẹ pẹlu ‘Bismillâhirrahmânirrahîm’ lati igba Sulaymân ’alaihis-salâm.” Nigbati Heraclius beere lọwọ Uskûf ero rẹ lori ọrọ yii, o dahun pe, “Wallahi, Oun ni woli ti Mûsâ ati Îsâ (‘alaihimas-salâm) fi ìhìn ayọ̀ rẹ̀ hàn. A ti n duro de Re lati wa.”

Heraclius beere, “Kini o ṣeduro mi lati ṣe nipa ọran yii, kini o ro pe o yẹ?” Uskûf dahun pe, “Mo rii pe o yẹ fun ọ lati tẹle E.” Heraclius sọ pe, “Mo mọ daradara ohun ti o sọ. Sibẹsibẹ, Emi ko ni agbara lati gbọràn si Rẹ ati gba Islâm mọra. Nitoripe ijọba mi mejeeji yoo pari, wọn yoo si pa mi.” Lori eyi, o pe fun Hadrat Dihya ati Adî ibn Khâtam. Adî sọ pe, “O Alakoso! Eniyan yii lẹgbẹẹ mi, oniwun Arab ti malu ati ibakasiẹ, n sọrọ nipa iṣẹlẹ iyalẹnu kan ti o waye ni orilẹ-ede rẹ.” Nigbati Heraclius beere, “Kini iṣẹlẹ yẹn ni orilẹ-ede rẹ?” Hadrat Dihya sọ pe, “Eniyan ti farahan laarin wa. Ó ti kéde pé wòlíì ni. Diẹ ninu awọn eniyan tẹle E; àwọn kan ń tako Rẹ̀. Ija wa laarin wa, onigbagbo ati awon ti kii se onigbagbo.”

Lẹhin eyi, Heraclius bẹrẹ si beere nipa Ọ̀gá wa, Anabi. Ó pàṣẹ fún gómìnà Damasku láti wá ènìyàn kan láti ìlà ìdílé kan náà pẹ̀lú Ọ̀gá wa Rasûl al-akram. Láàárín àkókò yìí, ó kọ lẹ́tà kan sí ọ̀mọ̀wé akẹ́kọ̀ọ́jinlẹ̀ kan ní Róòmù, tó jẹ́ ọ̀rẹ́ rẹ̀ tó sì mọ èdè Hébérù, ó sì béèrè nípa ọ̀ràn yìí. Lẹ́tà kan wá láti ọ̀dọ̀ ọ̀rẹ́ rẹ̀ ní Róòmù tó sọ pé wòlíì ìgbà ìkẹyìn ni ẹni tó kọ nípa rẹ̀. Gómìnà Damasku pàdé àwọn arìnrìn àjò Quraysh kan tí wọ́n ń lọ fún òwò. Lara wọn ni olori awọn Quraysh, Abû Sufyân, ti ko tii jẹ Musulumi.

Abû Sufyân sọ pé: Nigba ti a wa ni Gasa, gómìnà Damasku ti Heraclius wa bi ẹnipe o kọlu wa. O beere pe, “Ṣe iwọ lati ọdọ àwọn ènìyàn ẹni yìí ni Hijâz?” A dahun pe, “Bẹẹni.” O ni, “Wa, iwọ yoo lọ si oba pẹlu wa!” O mu Abû Sufyân ati awọn ẹlẹgbẹ rẹ lọ si Damasku, niwaju Heraclius. Nibayi, Heraclius wa ni Bayt Al-Maqdis ni Quds. Ó jókòó pẹ̀lú olùdámọ̀ràn (mínísítà) rẹ̀ o si ni ade rẹ lori. Heraclius gba Abû Sufyân ati bii ọgbọn awọn ara Mekka miiran pẹlu rẹ nibi.

Ó pe atúmọ̀ èdè, ó sì béèrè lọ́wọ́ wọn pé, “Èwo nínú yín sún mọ́ ìlà ìdílé ẹni tí ó sọ pé òun jẹ́ wòlíì?” Abû Sufyân dahun pe, “Emi ni ẹni ti o sunmọ Rẹ ni idile.” Heraclius fẹ́ kí wọ́n mú Abû Sufyân sún mọ́ ọ̀dọ̀ rẹ̀, ó sì sọ fún awọn miiran lati duro lẹhin Abû Sufyân. Nigbati Heraclius beere, “Kini iwọn ibatan rẹ?” o ni, “Oun ni omo aburo baba mi.” (Baba-ńlá Abû Sufyân ni Umayya. Baba-ńlá Rasûlullah ni Abdulmuttalib. Àwọn baba-ńlá wọn jẹ́ ọmọ ẹ̀gbọ́n àti àbúrò baba. Ní ọ̀nà yẹn ni ó fi sọ pé, “Òun ni ọmọ àbúrò baba mi.” Ìdílé wọn pàdé nínú baba-ńlá àwọn baba-ńlá wọn, Abd al-Manâf.) Bi o tile je wi pe Abû Sufyân purọ lakooko, o bẹru ewu olori ati pe ko le purọ.

Lẹhinna, ibaraẹnisọrọ yii waye laarin wọn. Heraclius:

- Kí ni ìran ìdílé ẹni tí ó sọ pé wòlíì ni Òun?

- Oun ni eniyan ọlọla julọ ni akoko wa. Oun ni olokiki julọ ninu wa ni awọn ofin ti idile.

- Ǹjẹ́ ẹnikẹ́ni wà nínú yín tí ó sọ pé wòlíì ni níwájú Rẹ̀?

- Rara, ko si.

- Ṣé alákòóso kankan wà láàárín àwọn baba ńlá Rẹ̀?

- Rara.

- Ṣé àwọn ọlọ́lá ènìyàn tàbí àwọn tálákà àti aláìlera ń tẹ̀ lé E?

- Awon ti won tele Re ni talaka, alailera, odo ati obinrin. Ko si opolopo awon agbaagba ati awon ogbontarigi awon eniyan Re tele Re.

- Njẹ nọmba awọn ọmọlẹhin Rẹ n pọ si tabi dinku?

- O n pọ si

- Ṣé ẹnikẹ́ni wà tí, lẹ́yìn tí wọ́n wọ ẹ̀sìn Rẹ̀, tí ó yà kúrò nínú rẹ̀ láìfọwọ́sí tàbí ìbínú bí?

- Ko si.

- Kí Ó tó sọ pé wòlíì ni òun, Ṣé ó purọ́ rí?

- Rara.

- Ǹjẹ́ wòlíì yẹn ti já ọ̀rọ̀ Rẹ̀ rí tàbí kò mú ìlérí Rẹ̀ ṣẹ?

- Rara, Ko ṣe. Bí ó ti wù kí ó rí, a ti ṣe àdéhùn pẹ̀lú Rẹ̀ nísinsìnyí láti dáwọ́ ìjà dúró fún ìgbà díẹ̀. A ko mọ ohun ti Oun yoo ṣe ni akoko yii.

- Kí ni Ó ń pàṣẹ fún yín láti ṣe?

- Ó pàṣẹ fún wa pé kí a jọ́sìn Allah nìkan, ẹni tí ó jẹ́ ọlọ́run kan ṣoṣo, kí a má sì fi ẹnikẹ́ni ṣe akẹgbẹ́ Rẹ̀. Ó fòfin de wa láti máa jọ́sìn àwọn nǹkan (òrìṣà) tí àwọn baba ńlá wa ń jọ́sìn. O paṣẹ fun wa lati ṣe namâz, lati sọ ooto, lati ṣe iranlọwọ fun awọn talaka, lati yago fun awọn idinamọ, lati pa ọrọ wa mọ, kii ṣe lati gba ohun-ini ti a fi lelẹ ati lati ṣabẹwo si awọn ibatan wa.

“Kò sí iyèméjì pé òun ni wòlíì ìgbà ìkẹyìn, ẹni tí Hadrat Mûsâ àti Hadrat Îsâ sọ nípa wíwá rẹ̀.”
Alufa Safâtir

Awọn ọrọ wọnyi ti waye ni Bayt Al-Maqdis, ati pe lẹta ibukun ti Rasûlullah (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) ti ka. Nigbati Heraclius fi ẹnu ko lẹta naa ti o si fi si oju ati ori rẹ, ariwo laarin awọn ara Romu pọ si. Kesari pàṣẹ pé kí wọ́n mú Abû Sufyân àti àwọn ènìyàn Quraysh yòókù jáde. Abû Sufyân, ti ko tii jẹ Musulumi, bura nibi pe o gbagbọ pe idi ti Anabi olufẹ wa yoo ṣe aṣeyọri.

Hadrat Dihya duro ni iwaju Heraclius o si sọ pẹlu ibukun rẹ, oju ti o lẹwa ati ohun didùn, “Ìwọ Kesari! Eniyan (Hârith) lati Busrâ ran mi si ọ. Òun ní ìbùkún jù ọ́ lọ. Mo búra fún Allahu ta’âlâ pé ẹni (Rasûlullah) tí ó rán mi sí i ní ìbùkún ju òun àti ìwọ lọ. O yẹ ki o tẹtisi awọn ọrọ mi pẹlu irẹlẹ ki o gba imọran ti a fun! Nitoripe ti o ba jẹ onirẹlẹ, iwọ yoo loye imọran naa. Ti o ko ba gba imọran, o ko le ṣe deede!”

Nigbati Heraclius sọ fun u pe, “Máa bá a lọ,” Hadrat Dihya sọ pe, “Bayi, Mo pe ọ lati gbagbọ ninu Allahu ta’âlâ si ẹniti Îsâ ’alaihis-salâm ṣe namâz. Mo pe ọ lati gbagbọ ninu ummî yẹn (eniyan ti ko kọ ẹkọ bi a ṣe le ka ati kọ) Anabi ti wiwa rẹ jẹ ikede ati kede tẹlẹ nipasẹ Mûsâ ’alaihis-salâm ati lẹhinna nipasẹ Îsâ ’alaihis-salâm. Ti o ba mọ nkankan nipa koko yii ti o fẹ lati ni idunnu ni agbaye yii ati âkhirat, mu wọn wa niwaju oju rẹ. Bibẹẹkọ, iwọ yoo padanu idunnu ti âkhirat ìwọ yóò sì wà nínú àìgbàgbọ́ àti ìbọ̀rìṣà (shirk). Mọ daradara pe Allahu ta’âlâ, ti o jẹ Rabb rẹ, pa awọn ika run o si yi awọn ibukun pada.”

Heraclius sọ pe, “Emi ko fi kikọ silẹ lai ka, ati pe Emi ko fi ọmọwe kan silẹ ti o wa si ọdọ mi laisi beere ati kọ ohun ti Emi ko mọ lati ọdọ rẹ. Nipa ṣiṣe bẹ, Mo gba oore ati anfani nikan. Fun mi ni akoko diẹ lati ronu eyi ki o ṣawari otitọ.” Nigbamii, o pe Hadrat Dihya o si ba a sọrọ ni ikọkọ. Ó ṣàlàyé ohun tó wà nínú ọkàn rẹ̀ báyìí: “mo mọ̀ pé wòlíì ìgbà ìkẹyìn ni ẹni tó rán ọ, ẹni tí wọ́n kéde wíwá rẹ̀ nínú àwọn ìwé tí wọ́n sì ń retí dídé rẹ̀. Sibẹsibẹ, Mo bẹru pe ti mo ba tẹle E, awọn ara Romu yoo pa mi. Emi yoo fi ọ ranṣẹ si Safâtir, ọ̀mọ̀wé tí ó tóbi jùlọ láàárín wọn ati ẹnikan ti wọn bọwọ fun ju mi lọ. Gbogbo Kristẹni tẹ̀ lé e. Ti o ba gbagbọ, gbogbo awọn Romu yoo gbagbọ. Lẹhinna Emi yoo ṣafihan ohun ti o wa ninu ọkan mi ati igbagbọ mi.”

Lẹhinna, Heraclius kọ lẹta kan, o fi fun Hadrat Dihya o si fi ranṣẹ si Safâtir.

Alufa Safâtir

Ọga wa Rasûlullah ti fi lẹta ranṣẹ si Safâtir pẹlu. Nígbà tí Safâtir ka àwọn lẹ́tà náà tí ó sì gbọ́ àwọn ànímọ́ Ọ̀gá wa, Wòlíì, ó sọ pé kò sí iyèméjì pé òun ni wòlíì ìgbà ìkẹyìn, ẹni tí Hadrat Mûsâ àti Hadrat Îsâ sọ nípa rẹ̀, ó sì gba Islâm mọ́ra. Ó lọ sílé, ó ti ara rẹ̀ mọ́lé, fún ọ̀sẹ̀ mẹ́ta, kò fara hàn fún àwọn ìwàásù tó ń wàásù ní gbogbo ọjọ́ Àìkú. Àwọn Kristẹni kígbe pé, “Kí ló ṣẹlẹ̀ sí Safâtir pé òun kò jáde wá látìgbà tó ti bá Lárúbáwá yẹn sọ̀rọ̀? A fẹ́ rí i!”

Safâtir yọ aṣọ alufa dudu rẹ kuro. Ó wọ aṣọ funfun, ó sì wá sí ṣọ́ọ̀ṣì pẹ̀lú ọ̀pá rẹ̀ lọ́wọ́ rẹ̀. Lẹ́yìn tí ó kó àwọn ènìyàn ìlú náà jọ, ó dìde ó sì wí pé, “Àwọn Kristian! Mọ pe lẹta kan lati ọdọ Ahmad (’alaihis-salâm) ti wa si wa. Ó ti pè wá síbi ìsìn tòótọ́. Mo mọ kedere ati gbagbọ pe Oun ni rasûl otitọ ti Allahu ta’âlâ.”

Nígbà tí àwọn Kristẹni gbọ́ èyí, wọ́n gbógun ti Safâtir, wọ́n sì pa á nípa lílu un. Hadrat Dihya wa o si sọ fun Heraclius ti ipo naa. Heraclius sọ pe, “Ṣe Emi ko sọ fun ọ? Si awọn Kristiani, Safâtir jẹ olufẹ ati giga ju mi lọ. Ti won ba gbo, won yoo pa mi bi oun.”

Gẹgẹbi ijabọ Bukhârî ninu iwe rẹ ti a npè ni Sahih, ti a sọ lati Zuhrî, o sọ pe: Heraclius pe awọn olokiki ti Roman si ile nla rẹ ni Homs o si paṣẹ pe ki wọn ti ilẹkun. Lẹhinna, o duro lori ibi giga o si wipe, “Ẹ̀yin àwùjọ ará Róòmù! Ṣé ẹ fẹ́ lati ni idunnu ati alaafia, ṣetọju ipo ọba-alaṣẹ rẹ lailai ki o gbọràn si ohun ti Hadrat Îsâ (Jesu) sọ?” Àwọn ará Róòmù béèrè pé, “Ìwọ alákòóso wa! Kini a yoo ṣe lati ni awọn wọnyi?” Heraclius dahun pe, “Ẹ̀yin àwùjọ ará Róòmù! Mo ti kó ọ jọ fun idi to dara. Mo ti gba lẹta Hadrat Muhammad. Ó ń pè mí sí ẹ̀sìn Islâm. Mo bura fun Allahu ta’âlâ pe Oun ni woli, ẹniti a nduro fun, ti a mẹnuba ninu awọn iwe wa, ti awọn ami rẹ ti a mọ. Wá, ẹ jẹ́ kí a tẹ̀lé E kí a sì ní ìgbàlà nínú ayé yìí àti âkhirat.” Lori eyi, gbogbo wọn bẹrẹ si bú, ti nkùn wọn si sare lọ si ẹnu-bode lati jade. Ṣugbọn niwọn igba ti awọn ilẹkun ti wa ni pipade, wọn ko le lọ kuro.

Nigbati Heraclius ri awọn iṣe wọnyi ti awọn ara Romu o si mọ bi wọn ṣe kọ Islâm, o bẹru fun ẹmi rẹ o si sọ pe, “Ẹ̀yin àwùjọ ará Róòmù! Awọn ọrọ ti mo sọ ni lati ṣe idanwo ifọkansin rẹ si ẹsin rẹ. Mo rí ìfọkànsìn rẹ sí ẹ̀sìn rẹ àti àwọn ìṣe rẹ tí ó mú inú mi dùn.” Lori eyi, awọn ara Romu tẹriba fun Heraclius wọn si lọ nigbati awọn ilẹkun ile nla naa ṣii.5

Heraclius pe Hadrat Dihya o si ṣalaye ohun ti o ṣẹlẹ. Ó fún un ní ọ̀pọ̀ ẹ̀bùn tó níye lórí. Ni afikun, o kọ lẹta kan si Ọga wa, Anabi (sall-Allahu ’alaihi wa sallam). O fi lẹta rẹ ranṣẹ ati awọn ẹbun ti o ti pese sile fun Anabi olufẹ wa pẹlu Hadrat Dihya.

Heraclius ti fẹ lati di Musulumi, ṣugbọn ko gba Islâm mọra nitori iberu rẹ lati padanu ọfiisi ati igbesi aye rẹ. Ninu lẹta rẹ si Ọga wa, Anabi, o sọ pe, “Sí Rasûl Allahu ta’âlâ, Muhammad, ẹniti Hadrat Îsâ fi awọn iroyin ayọ rẹ fun, láti ọ̀dọ̀ Kesari, Olú-ọba Róòmù! Aṣojú rẹ wá bá mi pẹ̀lú lẹ́tà rẹ. Mo jẹri pe iwọ ni Rasûl otitọ ti Allah. A ti rii tẹlẹ pe o mẹnuba ninu Injîl, ati pe Hadrat Îsâ ti fi awọn iroyin ayọ rẹ fun wa. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé mo ké sí àwọn ará Róòmù pé kí wọ́n gbà ọ́ gbọ́, wọ́n kọ̀. Ti wọn ba ti tẹtisi mi, dajudaju yoo ti dara fun wọn. Mo fẹ pupọ lati wa pẹlu rẹ, lati sin ọ ati wẹ ẹsẹ rẹ.”

“O Khâtib! Ki Allahu ta’âlâ ṣe ojuse tirẹ yii ni ibukun fun ọ!” Hadîth
ash-sharîf

Hadrat Dihya kúrò lọ́dọ̀ Heraclius o si wa si Hismâ. Ni ọna, ni afonifoji Shanâr, ọkan ninu awọn afonifoji Juzâm, Hunayd ibn Us, ọmọ rẹ̀ àti àwọn ènìyàn rẹ̀ ja Hadrat Dihya lólè. Wọ́n kó gbogbo ohun tó ní àyàfi aṣọ rẹ̀ àtijọ́. Ní agbègbè yìí, Dubayb ibn Rifâa ibn Zayd ati awọn eniyan rẹ ti gba Islâm mọra. Nigbati Dihya wa si ọdọ wọn ti o sọ ohun ti o ṣẹlẹ fun wọn, wọn lọ si Hunayd ibn Us ati ẹya rẹ ti wọn si gba gbogbo awọn ohun-ini rẹ pada. Lẹ́yìn náà, Ọ̀gá wa Rasûlullah rán Zayd ibn Hârith sí Hunayd ibn Us àti àwọn ènìyàn rẹ̀. Gbogbo àwọn ará ìlú yẹn ló di Mùsùlùmí.

Nigbati Hadrat Dihya de Medîna, o lọ taara si ẹnu-ọna Ọga wa Habîb al-akram, lai duro si ile rẹ. Ó kan ilẹ̀kùn. Wòlíì wa béèrè pé, “Tani?” Dihya dahun pe, “Dihyat al-Kalbî.” Ọ̀gá àwọn ayé sọ pé, “Wọlé,” Hadrat Dihya wọ ile o si sọ ohun gbogbo ti o ṣẹlẹ ni awọn alaye. O ka lẹta Heraclius si Ọga wa, Anabi. Rasûlullah sọ pe, “Oun yoo duro (ni itẹ rẹ) fun igba diẹ. Niwọn igba ti lẹta mi ba wa pẹlu wọn, ijọba wọn yoo tẹsiwaju.”

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Heraclius kọ̀wé nínú lẹ́tà rẹ̀ pé òun gbàgbọ́ nínú Wòlíì wa (sall-Allahu ’alaihi wa sallam), Ọ̀gá wa Rasûlullah sọ pé, “Ó ń parọ́. Ko tii fi esin re sile.” Heraclius fi lẹta Anabi olufẹ wa sinu aṣọ siliki kan o si fi sinu apoti goolu yika. Idile Heraclius tọju lẹta yii ati tọju rẹ ni aṣiri lati ọdọ gbogbo eniyan. Wọn sọ ati gbagbọ pe ijọba wọn yoo tẹsiwaju niwọn igba ti wọn ba ni lẹta yii. Nitootọ, ohun ti o ṣẹlẹ niyẹn.6

Lẹta si Alakoso Egipti, Muqawqas (Cyrus ti Alexandria)

Ṣaaju ki o to ran Khâtib ibn Abî Baltaa lọ si ọdọ olori Egipti, nigbati Ọga wa Rasûl al-akram (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) beere, “Iwọ Ashâb mi! Ewo ninu yin ti yoo mu lẹta yii lọ si ọdọ olori Egipti, nireti ere lati ọdọ Allahu ta’âlâ?” Hadrat Khâtib sare siwaju o si wipe, “O Rasûlallah! Emi yoo gba!” Anabi wa wipe, “O Khâtib! Ki Allahu ta’âlâ ṣe ojuse tirẹ yii ni ibukun fun ọ!”

Hadrat Khâtib ibn Abî Baltaa gba lẹta naa lọwọ Anabi olufẹ wa. Ó dágbére fún, ó sì lọ sí ilé rẹ̀. Ó pèsè ẹranko ìgùn rẹ̀. Lẹ́yìn tí ó ti dágbére fún ìdílé rẹ̀, ó gbéra.

Hadrat Khâtib gbọ́ pé Muqawqas, alákòóso Íjíbítì, wà ní Alẹkisáńdíríà. Ó dé ààfin rẹ̀. Olutọju ẹnu-ọna, ti o kọ idi rẹ ṣaaju ki o to jẹ ki o wọle, bọ̀wọ̀ púpọ̀ fún Hadrat Khâtib. Ko jẹ ki o duro. Ni akoko yẹn, Muqawqas wa lori ọkọ oju omi ni okun o si ba awọn ọkunrin rẹ sọrọ. Hadrat Khâtib wọ ọkọ oju omi kan o si wa si ibiti Muqawqas wa. Ó fún un ní lẹ́tà Ọ̀gá wa, Wòlíì. Muqawqas gba lẹta lati Khâtib o si bẹrẹ kika:

“Bismillâhirrahmânirrahîm!
Lati ọdọ Muhammad, ẹrú ati rasûl ti Allahu ta’âlâ, si Muqawqas, olori Copt (awọn eniyan atijọ ti Egipti)!

Kí àlàáfíà wà lórí àwọn tó ń tẹ̀ lé ìtọ́sọ́nà náà. Mo pe ọ si Islâm fun igbala rẹ. Di Musulumi ki o le ni igbala ati ki o san ẹsan lẹẹmeji nipasẹ Allahu ta’âlâ. Ti o ba yipada, awọn ẹṣẹ ti gbogbo Copt yoo wa lori rẹ! ‘(Rasûl Mi,) Sọ: Eyin (Juu ati awọn Kristiani ti o jẹ) eniyan ti iwe naa! Wa si ọrọ ti o wọpọ laarin wa. Ìyẹn ni pé, a kì í jọ́sìn ẹnikẹ́ni yàtọ̀ sí Allahu ta’âlâ, a kò sì fi ẹnikẹ́ni ṣe akẹgbẹ́ Rẹ̀. A ko fi Allahu ta’âlâ silẹ ki a si da ẹnikẹni mọ laarin wa gẹgẹ bi ẹlẹda. Ti wọn ba yipada kuro ninu ọrọ yii, lẹ́yìn náà sọ pé: Ẹ jẹ́rìí pé Mùsùlùmí òtítọ́ ni wá!’”7

Nigbati lẹta Sultân ti agbaye ti ka jade, Muqawqas sọ fun Hadrat Khâtib, “Kí ó jẹ́ ti ìbùkún!” Olori Egipti kó àwọn ọ̀gágun àti àwọn ìjòyè rẹ̀ jọ o si bẹrẹ si ba Khâtib sọrọ. O ni:

“Emi yoo beere lọwọ rẹ nipa awọn nkan kan ti Mo fẹ lati loye; Emi yoo ba ọ sọrọ lori ọrọ yii.” Nigbati Hadrat Khâtib dahun pe, “Dara pupọ, jẹ ki a sọrọ,” Muqawqas sọ pe:

- Sọ fun mi nipa ẹni ti o rán ọ. Ṣé wòlíì ni? Sọ fun mi nipa Rẹ!

- Bẹẹni, O jẹ woli.

- Bí ó bá jẹ́ wòlíì nítòótọ́, èé ṣe tí kò fi bú àwọn ènìyàn Rẹ̀ tí wọ́n fipá mú un láti fi ilẹ̀ ìbílẹ̀ Rẹ̀ sílẹ̀ kí wọ́n sì sá lọ síbòmíràn?

- Ṣe o gbagbọ pe Îsâ ibn Maryam ’alaihis-salâm jẹ woli, ṣe iwọ? Nígbà tí àwọn ènìyàn Rẹ̀ fẹ́ mú kí wọ́n sì pa á, kò bú wọn, Janâb al-Haqq sì gbé E gòkè lọ sí ojú ọ̀run. O san a fun un. Sibẹsibẹ, ko yẹ ki o gbadura Allahu ta’âlâ fun iparun awọn eniyan Rẹ? Iyẹn kii ṣe ohun ti O ṣe.

- O fun idahun ti o dara pupọ. Nitootọ, iwọ jẹ ọlọgbọn ti o ti wa lati ẹgbẹ ọlọgbọn kan. Duro pẹlu wa lalẹ, Emi yoo si fun ọ ni idahun mi ni ọla.

Hadrat Khâtib sọ fun Muqawqas, o tọka si Farao ni akoko Hadrat Mûsâ:

- Olori kan wa nibi niwaju rẹ. Ó ti sọ pé Ọlọ́run ni, ó ní, “èmi ni ọlọ́run ńlá!” Allahu ta’âlâ fi ìyà jẹ ẹ́ pẹ̀lú ìjìyà ayé yìí àti âkhirat, ó sì gbẹ̀san lára rẹ̀. Fa ẹkọ kan lati inu eyi, maṣe jẹ ẹkọ fun awọn ẹlomiran!

- A ti ni ẹsin tẹlẹ. A ko ni kọ ẹsin yii silẹ ayafi ti o dara julọ ba wa.

- Ẹsin ti o dara ju ẹsin ti o faramọ ati sọ pe iwọ kii yoo kọ silẹ ayafi ti nkan ti o dara julọ ba wa, laiseaniani Islâm. A n pe ọ si Islâm, ẹsin ikẹhin ti Allahu ta’âlâ. Allahu ta’âlâ ti pari ẹsin Rẹ nipasẹ Rẹ, o jẹ ki o to fun eniyan, ati pe eyi jẹ pato. Anabi yii ti pe kii ṣe iwọ nikan ṣugbọn gbogbo eniyan tun si Islâm. Ni akoko yẹn, laarin awọn eniyan, Quraysh ni o ṣe ifaseyin julọ ati arínifín; àwọn Júù ni wọ́n kórìíra jù lọ, àwọn Kristẹni sì sún mọ́ ọn jù lọ. Mo búra fún Allahu ta’âlâ pé bí Mûsâ ’alaihis-salâm ṣe kéde dídé Îsâ ’alaihis-salâm dà bí Îsâ ’alaihis-salâm ṣe kéde dídé Muhammad ’alaihis-salâm. Nítorí náà, àwa pípe yín sí Qur’ân al-karîm dà bí pípe àwọn Júù wá sí Injîl. Ó dájú pé o mọ̀ dáadáa pé a ti rán wòlíì kọ̀ọ̀kan sí àwọn ènìyàn kan tí wọ́n lè lóye rẹ̀ tí wọ́n sì lóye rẹ̀. Ó sì di dandan fún àwọn èèyàn yẹn láti ṣègbọràn sí wòlíì yẹn. Iwọ jẹ ọkan ninu awọn ti o de ọdọ wolii yii. A pe ọ si ẹsin titun yii.

Lori awọn ọrọ Hadrat Khâtib wọnyi, Muqawqas sọ pe:

“(Rasûl Mi,) Sọ: Eyin (Juu ati awọn Kristiani ti o jẹ) eniyan ti iwe naa! Wa si ọrọ ti o wọpọ laarin wa. Ìyẹn ni pé, a kì í jọ́sìn ẹnikẹ́ni yàtọ̀ sí Allahu ta’âlâ, a kò sì fi ẹnikẹ́ni ṣe akẹgbẹ́ Rẹ̀. A ko fi Allahu ta’âlâ silẹ ki a si da ẹnikẹni mọ laarin wa gẹgẹ bi ẹlẹda. Ti wọn ba yipada kuro ninu ọrọ yii, lẹhinna sọ pe, ‘Ẹ jẹ́rìí, Mùsùlùmí òtítọ́ ni wá!’”
Âl-i ‘Imrân: 64

- Mo ti ṣakiyesi ipo wolii yii. Emi ko le rii ohunkohun ti ko ni ironu ninu awọn aṣẹ ati awọn idinamọ Rẹ. Gẹgẹ bi mo ti ye mi, Oun kii ṣe oṣó, afọsọ, tabi eke. Mo ti ri diẹ ninu awọn ami ti woli ninu Rẹ. Ṣiṣafihan awọn nkan ti o farapamọ jẹ ọkan ninu awọn ami wọnyi. Fifun alaye lori awọn aṣiri kan han lati ọdọ eniyan yii. Lẹhinna, wipe, “Jẹ ki n ronu fun igba diẹ,” o beere fun igba diẹ.

Ni alẹ, Muqawqas ji Hadrat Khâtib o si sọ fun u pe o fẹ lati beere ọpọlọpọ awọn ibeere diẹ sii nipa Anabi wa. Lẹhinna ibaraẹnisọrọ yii waye laarin wọn:

- Ti o ba dahun awọn ibeere Emi yoo beere nipa Rẹ ni deede, Mo fẹ lati beere lọwọ rẹ nkan mẹta.

- Beere ohunkohun ti o fẹ! Emi yoo sọ otitọ fun ọ nigbagbogbo.

- Kini Muhammad pe eniyan si?

- Ó ké sí àwọn ènìyàn láti jọ́sìn Allahu ta’âlâ nìkan. O paṣẹ lati ṣe namâz ni igba marun lojumọ, lati gbawẹ ni Ramadân, lati mu awọn ileri ṣẹ. Ó ka jíjẹ òkú ẹran (mûrdâr) léèwọ̀.

Lori eyi, Muqawqas beere:

- Ṣe apejuwe apẹrẹ Rẹ ati fọọmu ita (irisi ti ara) si mi!

O ṣe apejuwe irisi Rẹ ni ṣoki. Ko ti mẹnuba ọpọlọpọ. Nigbati Muqawqas sọ pe:

- Àwọn nǹkan kan ṣì wà tí ìwọ kò sọ, gẹgẹbi otitọ pe O ni pupa diẹ ni oju Rẹ ati èdìdì jíjẹ́ wòlíì ní ẹ̀yìn Rẹ̀. Ó gun kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́, ó ń wọ aṣọ irun àgùntàn, ó sì ń fi èso dàbínù àti oúnjẹ tí ẹran inú rẹ̀ kò pọ̀ gbé ayé. O jẹ aabo nipasẹ awọn aburo baba Rẹ tabi awọn ọmọ ti awọn aburo baba Rẹ.

Hadrat Khâtib dahun pe:

- Awọn wọnyi ni awọn abuda Rẹ, paapaa.

Muqawqas beere Hadrat Khâtib nipa Anabi wa lẹẹkansi:

- Ṣe O lo kohl?

- Bẹẹni! O nlo digi kan, ó ń ya irun Rẹ̀ ati nigbagbogbo tọju pẹlu Rẹ digi Rẹ, àpótí kohl, òòyà àti miswâk (eyiti o jẹ eka igi arak ti o dagba ni Arabia ti a lo fun fifọ eyin), boya O rin irin-ajo tabi duro si ile.

- Mo mọ̀ pé wòlíì kan wà tí ó kù láti wá, mo sì rò pé òun yóò jáde wá láti Damasku. Nitoripe awọn woli iṣaaju nigbagbogbo wa lati ibẹ. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé mo ti rí nínú àwọn ìwé náà pé wòlíì ìkẹyìn yóò fara hàn ní Arébíà, ilẹ̀ ìkanra, àìtó àti ìyàn. Láìsí àní-àní, èyí jẹ́ àkókò tí wòlíì náà, tí àwọn ànímọ́ rẹ̀ tí a ti rí tí a kọ sínú àwọn ìwé náà, láti fara hàn. A ti ri awọn abuda Rẹ ti a kọ sinu iwe bi, “Oun ko so awọn arabinrin meji pọ ni igbeyawo kan, O gba awọn ẹbun ṣugbọn ko gba sadaqa, O joko o si rin pẹlu awọn talaka.” Awọn Copts kii yoo tẹtisi mi nipa titẹle Rẹ. Emi kii yoo kọ ijọba mi silẹ, boya. Mo ni ojukokoro pupọ ni ọran yii. Wòlíì yẹn yóò jọba lórí àwọn orílẹ̀-èdè, àti lẹ́yìn Rẹ̀, àwọn sahâbî Rẹ̀ yóò wá gbé ní àwọn ilẹ̀ tiwa wọ̀nyí. Ni ipari, wọn yoo ṣẹgun lori awọn ti o wa nibi. Emi kii yoo darukọ ọrọ kan ti eyi si awọn Copts, tabi Emi kii yoo sọ fun ẹnikẹni ninu awọn ọrọ mi wọnyi!

Lẹhin ibaraẹnisọrọ yii, Muqawqas pe akọwe rẹ, tí ó ń kọ̀wé ní èdè Lárúbáwá. Ó ní kí ó kọ ìdáhùn tó tẹ̀ lé e yìí sí lẹ́tà Ọ̀gá wa, Wòlíì:

“Si Muhammad, ọmọ Abdullah, lati Muqawqas, olori awọn Copts!

Alaafia wa lori rẹ. Mo ti ka lẹta ti o fi ranṣẹ. Mo loye ohun ti o mẹnuba ati ifiwepe rẹ ninu rẹ. èmi náà mọ̀ pé wòlíì kan yóò dé. Ṣugbọn Mo ro pe oun yoo jade kuro ni Damasku. Mo ti fi ola han si aṣoju rẹ. Mo ti rán ọ awọn ẹrú obinrin meji, ti o ni iye nla si awọn Copts, ati awọn aṣọ. mo tun ti fun ọ ni ibaka abo bi ẹbun fun ọ lati gùn.”

Muqawqas ko ṣe nkankan bikoṣe eyi, ko si di Musulumi. O gbalejo Hadrat Khâtib ni Egipti fun ọjọ marun. Ó fi ọ̀wọ̀ ńlá hàn, ó sì fún un ní ẹ̀bùn. Lẹhinna, o sọ pe, “Lẹsẹkẹsẹ pada si ilẹ rẹ, si Ọga rẹ! Mo ti paṣẹ pe ki wọn ran awọn ẹru obinrin meji, ẹranko ìgùn méjì, ẹgbẹ̀rún mithqâl (mithqâl kan jẹ 4.8 gr.) wura, ogún ìdì aṣọ dáradára ti Íjíbítì ati awọn ẹbun miiran fun Rẹ. Mo ti paṣẹ fun wọn lati fi ọgọrun dinâr ati awọn aṣọ marun fun ọ. Bayi, fi mi silẹ ki o lọ! Maṣe jẹ ki awọn Copts gbọ ọrọ kan lati ẹnu rẹ!”

Gẹgẹbi awọn ẹbun fun Ọga wa, Anabi, Muqawqas tún fi ife kristali kan ránṣẹ́, oyin olóòórùn dídùn, láwàní kan, aṣọ ọ̀gbọ̀ ará Íjíbítì, àwọn tùràrí bíi igi oud (agarwood) àti musk, ọ̀pá ìtìlẹ̀, kohl nínú àpótí kan, òróró rósì, òòyà, àlùmọ́gàjí, miswâk, dígí, abẹ́rẹ́ àti òwú.

Muqawqas rán Hadrat Khâtib ibn Abî Baltaa, aṣojú Islâm, pẹ̀lú àwọn ọmọ ogun ẹ̀ṣọ́. Nígbà tí wọ́n fi ẹsẹ̀ lé ilẹ̀ Arébíà, wọ́n pàdé ẹgbẹ́ arìnrìn-àjò (kárááfà) kan tí ń lọ sí Medîna. Khâtib dá àwọn ọmọ ogun Muqawqas padà, ó sì darapọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ arìnrìn-àjò yẹn.

Khâtib ibn Abî Baltaa wa pẹlu awọn ẹbun si Medîna o si lọ si iwaju Rasûlullah. Wòlíì olùfẹ́ wa (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) gba ẹ̀bùn Muqawqas. Nígbà tí Khâtib fi lẹ́tà Muqawqas lé E lọ́wọ́ ti o si royin ọrọ rẹ, Ọga wa, Anabi sọ pe, “Kini eniyan buburu! Ko le fi ijọba rẹ silẹ. Bí ó ti wù kí ó rí, ipò ọba aláṣẹ tí kò jẹ́ kí ó gbàgbọ́, kò ní dúró tì í!”8

Awọn jâriyas meji ti Muqawqas fi ranṣẹ si Anabi wa gẹgẹbi ẹbun ni Mâriya ati arabinrin rẹ Sîrîn. Nigbati Khâtib ibn Abî Baltaa ti fun wọn lati di Musulumi lakoko irin-ajo, wọn gba ati di Musulumi. Inu Ọga wa, Anabi dun pupọ pe iya wa Hadrat Mâriya di Musulumi o si bu ọla fun u nipa gbigbeyawo rẹ. O ni ọmọkunrin kan ti a npè ni Ibrâhîm lọwọ rẹ. Ní ti Sîrîn, Wòlíì wa fún Hassan ibn Thâbit, ọ̀kan lára Ashâb Rẹ̀, ẹni tí ó jẹ́ Akéwì Wòlíì.

Nínú àwọn ẹranko ìgùn méjì ti o ni ẹjẹ mimọ pẹlu irun funfun, ibaka naa ni orukọ Duldul ati pe orukọ kẹtẹkẹtẹ ni Ufayr tabi Yâfûr. Titi di ọjọ yẹn, ibaka funfun kan ko tii ri ni Arabia. Duldul ni ibaka funfun-funfun akọkọ ti awọn Musulumi ri. Woli wa yoo mu omi lati inú ife kristali ti a fi fun bi ẹbun.

“Olohun mi! Ya òun (Shah) ati ijọba rẹ si awọn ege bi o ti fa lẹta mi ya!...”
Hadîth
ash-sharîf

Muqawqas fi ọ̀wọ̀ ńláǹlà hàn sí lẹ́tà Wòlíì wa, ó sì fi sínú àpótí eyín erin kan. Ó fi èdìdì dì àpótí náà, ó sì fà á lé ọ̀kan lára àwọn ẹrúbìnrin rẹ̀ lọ́wọ́. (Lẹta ti a mẹnuba ni a rii laarin awọn iwe Coptic ni ile idawa atijọ kan ni agbegbe Ahmin ti Egipti ni ọdun 1267 [AD 1850] ati Sultân Abdulmajîd Han ti Ottoman, Khalîfa kẹrìndínlọ́gọ́rùn-ún (96), ni ó rà á. A gbé e sí Ẹ̀ka Àwọn Ohun Ìrántí Mímọ́ (Mukaddes Emanetler) ní Ààfin Topkapi ní Istanbul.)

Lẹta si Shah ti Iran, Khosrow Parviz

Abdullah ibn Huzâfa ni a fi ranṣẹ si alakoso Iran. Nigba ti Hadrat Abdullah fi lẹta iyebiye ti Ọga ti Agbaye han si alakoso igberaga ti Iran, o fi fun akọwe rẹ lati ka soke.

“Bismillâhirrahmânirrahîm!
Lati Muhammad (’alaihis-salâm), Rasûl ti Allahu ta’âlâ, si Shah ati olori awọn ara Persia...”

Akọwe naa ti ka eyi jina nigbati Shah onigberaga binu, o mu lẹta naa o si fa a ya. Inú bí i gan-an pé Ọ̀gá wa, Wòlíì ti bẹ̀rẹ̀ lẹ́tà náà pẹ̀lú orúkọ rẹ̀ alábùkún. Nigbati o fẹ lati yọ Hadrat Abdullah ibn Huzâfa, aṣojú Islâm, Hadrat Abdullah sọ nkan wọnyi si Shah ati awọn olujọsin ina pejọ ni ayika rẹ:

“Eyin eniyan Persia! Iwọ ko gbagbọ ninu awọn woli, ati pe iwọ ko gba Awọn iwe Ọrun. O n gbe ni ala, awọn ọjọ ti o lopin rẹ n kọja lori awọn ilẹ wọnyi ti o n gbe!

Eyin Shah! Ọpọlọpọ awọn olori ṣaaju ki o to joko lori itẹ yii ti o si jọba. Àwọn tí wọ́n ṣe àwọn òfin Allahu ta’âlâ kú kúrò nínú ayé yìí lẹ́yìn tí wọ́n ti ṣẹ́gun âkhirat wọn, àwọn tí kò sì ṣe bẹ́ẹ̀ sì ti jìyà ìjìyà àtọ̀runwá!

Eyin Shah! Lẹ́tà yìí tí mo mú wá tí mo sì gbé kalẹ̀ jẹ́ ìbùkún ńlá fún ọ ní ti gidi. O kẹgàn rẹ. Mo bura fun Allahu ta’âlâ pe nigba ti esin ti o korira ba de ibi, iwọ yoo wa aaye lati sa!”

Lẹhinna, o lọ kuro ni ààfin Shah, ó sì gun ẹranko rẹ̀. O yara lọ kuro nibẹ. Nigbati o wa si Medîna ti o si salaye ipo naa fun Sultân agbaye, O ni, “Olohun mi! Ya òun àti ìjọba rẹ̀ sí wẹ́wẹ́ bí ó ti ya lẹ́tà mi sí wẹ́wẹ́!”

Allahu ta’âlâ gba àdúrà Rasûl Rẹ̀; ní alẹ́ ọjọ́ kan, ọmọ Shah fúnra rẹ̀ gún un lọ́bẹ, ó sì ya á sí wẹ́wẹ́. Ní àkókò Hadrat ‘Umar, àwọn Mùsùlùmí ṣẹ́gun gbogbo ilẹ̀ Iran, wọ́n sì gbà á.9

Lẹta si Alakoso Ghassân, Hârith ibn Abî Shimr

Hadrat Shuja’ ibn Wahb ni a fi ranṣẹ si alakoso Ghassân. Ni akọkọ, Shuja’ radiy-Allahu ‘anh bá olùtọ́jú ẹnu-ọ̀nà alákòóso sọ̀rọ̀. Nígbà tí ó pè é sí Islâm, olùṣọ́ ẹnubodè náà gbà, ó sì fi ọ̀wọ̀ àti ìkíni rẹ̀ fún Ọ̀gá wa Rasûlullah. Lẹsẹkẹsẹ, o ṣeto ipade Hadrat Shuja’ pẹlu alakoso.

Nígbà tí Harith ibn Abî Shimr ka lẹ́tà náà sókè, inú bí alákòóso náà, ó sì jù ú sí ilẹ̀. Hadrat Shuja’ lẹsẹkẹsẹ pada si Medîna o si sọ fún Olùfẹ́ Allahu ta’âlâ ohun ti o ṣẹlẹ. Wòlíì olùfẹ́ wa bínú pé wọ́n ju lẹ́tà rẹ̀ sí ilẹ̀, ó sì wí pé, “Kí ìjọba rẹ̀ pa run!” Laipẹ lẹhinna, Hârith ibn Abî Shimr ku, ijọba rẹ si tuka.10

Lẹta si Alakoso Yamâma, Hawza ibn Alî

Salît ibn Amr ni a fi ranṣẹ si olori Yamâma. Kristiani ni Hawza. Ọ̀gá wa, Anabi sọ ninu lẹta Rẹ pe:

“Bismillâhirrahmânirrahîm!

Lati Muhammad (’alaihis-salâm), Rasûl ti Allahu ta’âlâ, si Hawza ibn Alî! Alaafia wa lori awọn ti o ti ni itọsọna, ọna otitọ! (Iwọ Hawza!) Mọ pe Islâm yoo tan si awọn ibi ti o jinna nibiti awọn rakunmi ati ẹṣin le lọ, ati pe yoo jẹ iṣẹgun lori gbogbo awọn ẹsin. Gba Islâm ki o le gba igbala. Ti o ba di Musulumi, Emi yoo fi iṣakoso ti awọn ilẹ silẹ labẹ ijọba rẹ fun ọ…”

Hawza, alákòóso Yamâma, kọ̀ láti gba ìkésíni alábùkún yìí. Ìfẹ́ ìṣàkóso àti ojúkòkòrò ipò rẹ̀ fọ́ ọ lójú. Nítorí èyí, ó pàdánù ìbùkún rírí àdúrà Sultân ti agbaye gbà. Hadrat Salît ibn Amr, aṣojú Islâm, ṣãnu fun u o si wipe:

“O Hawza, alakoso Yamâma! Iwọ ni olori awọn eniyan yii! Awọn Kesari ti o ro pe o tobi ti kú tẹ́lẹ̀, wọ́n sì ti di erùpẹ̀.

Awọn ọga gidi ni awọn ti o tọ si Jannah nipa ṣiṣe awọn ofin Allahu ta’âlâ ati yago fun awọn idinamọ Rẹ. Ti agbegbe kan ba ni ọla nipasẹ nini igbagbọ, ṣọ́ra kí o má ṣe mú wọn ṣìnà kuro ni ọna ti o tọ pẹlu igbagbọ ibajẹ tirẹ! Nitootọ, Mo gba ọ ni imọran lati ṣe awọn ofin ti Allahu ta’âlâ ati lati yago fun awọn idinamọ Rẹ. Ti o ba gbagbọ ninu Allahu ta’âlâ ti o si ṣe awọn aṣẹ Rẹ, iwọ yoo wọ Jannah. Ti o ba tẹle shaytan, iwọ yoo duro ni Jahannam.

Ti o ba gba imọran mi yii, iwọ yoo wa lailewu lati ohun ti o bẹru, ati pe iwọ yoo ni ohun ti o nireti. Ti o ba kọ imọran mi, Emi ko ni nkankan ti o kù lati ṣe fun ọ. Ọwọ́ rẹ ló kù sí!”

Hawza ko tẹtisi ìmọ̀ràn ẹlẹ́wà yìí ti aṣojú Islâm. Salît ibn Amr mọ pe ko ṣe pataki lati duro si Yamâma mọ ati pe o yara pada si Medîna. O sọ fun Anabi olufẹ wa nipa abajade naa. Ibanujẹ ba Ọga wa Rasûl al-akram pe Hawza fi ayọ̀ gbígba Islâm du ara rẹ̀. Lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, ìròyìn ikú Hawza dé. Ìfẹ́ ìṣàkóso àti ìfojúsùn rẹ̀ fún ipò dópin nínú ibojì rẹ̀, tí ó jẹ́ kòtò Jahannam.11

Lẹta si Gomina Bahrain, Munzir ibn Sawa

Hadrat Alâ ibn Hadramî mu lẹta naa wa si gomina Bahrain. Gomina ka lẹta ologo naa pẹlu ifẹ, loye akoonu rẹ ati pe o ni ọla pẹlu îmân.

“Olohun mi! Awọn inira ti Umm Rûman jiya ni ọna Rẹ ati fun Rasûl Rẹ ko farapamọ fun O.” Hadîth
ash-sharîf

Ko dabi awọn miiran (ayafi fun Negus Ashama), ko sọ pe, “Àwọn ènìyàn yóò sọ èyí àti tọ̀hún sí mi, Emi yoo padanu itẹ mi.” Nipa sisọ, “Ashhadu an lâ ilâha illallah wa ash-hadu anna Muhammadan abduhu wa rasûluh!” ó gba ara rẹ̀ àti àwọn ọmọ abẹ́ rẹ̀ tí wọ́n tẹ̀ lé e lọ́wọ́ iná Jahannam. Alakoso miiran fihan oye lati gbagbọ nipasẹ lẹta ti ifiwepe lati di Musulumi. Diẹ ninu awọn ọmọ abẹ rẹ tẹle e ti wọn si di Musulumi. Diẹ ninu wọn ko gbagbọ.

Munzir kọ ipò rẹ̀ sílẹ̀, ó sì fi ránṣẹ́ sí Anabi olufẹ wa nipasẹ Alâ ibn Hadramî radiy-Allahu ‘anh. Lẹ́tà ìdáhùn Ọ̀gá wa, Anabi jẹ́ báyìí: “Awọn ti o gbọràn si ọ ni ao kọ ni Islâm. Awọn ti o jẹ ọlọtẹ ati koju yoo wa labẹ jizya (awọn owo-ori). Wọn (Musulumi) ko ni jẹ ẹran tí àwọn Majûsî (olùjọ́sìn iná) pa, ati pe wọn ko ni fun tabi gba iyawo lọwọ wọn.”

Nípa bẹ́ẹ̀, àwọn aṣojú méje ti Islâm ṣe ojúṣe wọn, wọ́n sì kéde wíwà Islâm sí àwọn ìpínlẹ̀ ńlá ìgbà náà. Wọ́n sọ fún wọn nípa ayọ̀ tòótọ́, wọn kò sì fi àyè sílẹ̀ fún sísọ pé, “A kò tíì gbọ́ nípa rẹ̀,” ní ọjọ́ qiyâmat.

Ní kúkúrú, méjì lára àwọn alákòóso náà di onígbàgbọ́. Ọkan ninu wọn ni Negus, ati ekeji ni Munzir. Awọn miiran wa ninu aigbagbọ.

Alakoso Abyssinian Ashama (rahmatullahi ’alaih) ti ni ọla nipasẹ di Musulumi, ti o rii diẹ ninu awọn Ashâb al-kirâm, ti o gba adura ibukun ti Ọga wa, Anabi ati ṣiṣe nikâh ti Rasûlullah ati Umm Habîba radiy-Allahu ‘anhâ.

Heraclius, Olú Ọba Róòmù Ìlà Oòrùn, àti Muqawqas, Sultân Íjíbítì, kò di Mùsùlùmí, ṣùgbọ́n wọ́n ti fi ọ̀wọ̀ ńláǹlà hàn sí àwọn lẹ́tà náà, wọ́n sì ti fèsì pẹ̀lẹ́, wọ́n tọ́jú àwọn aṣojú náà dáadáa, wọ́n sì fi ẹ̀bùn ránṣẹ́ sí Ọ̀gá wa Rasûlullah.

Awọn alakoso Ghassân ati Iran ko tọju awọn aṣoju daradara ati fi ikorira wọn han ni gbangba.

Alakoso Yamâma tọju aṣojú Islâm pẹlu tọwọtọwọ.

Awọn iṣẹlẹ miiran ti o ṣẹlẹ ni ọdun kẹfa ti Hegira

Zihâr (ọna ikọsilẹ) ṣẹlẹ laarin Hawla ibn Sa’laba ibn Kays ibn Mâlik al-Hazraji ati ọkọ rẹ Aws ibn Samit ibn Ahzami Ansârî. Ati Sûrah Al-Mujadala ti han.

Rasûlullah (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) gba ẹṣin ati awọn ije ibakasiẹ laaye. Nígbà tí ràkúnmí ará Lárúbáwá kan borí ràkúnmí Rẹ̀ tí kò tíì fìgbà kan jáwọ́ rí, tí inú Ashâb Rẹ̀ sì bàjẹ́, Ó ní, “Gbogbo ìgòkè ló ní ìsọ̀kalẹ̀.”

Umm Rûman, iya iya wa Âisha (radiy-Allahu ‘anhâ) ku. Rasûlullah (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) ṣe imâm namâz janâza rẹ̀ o si sin i. Rasûlullah tikalararẹ mu u sọkalẹ lọ si iboji. Ọ̀gá wa, Anabi fun u ni iroyin ti Jannah o si wipe, “Ẹnikẹni ti o ba gbadun wiwo Jannah hourîs, yẹ ki o wo Umm Rûman.” Ati lẹhin ti o gbadura fun u lati dariji, O si wipe, “Olohun mi! Awọn inira ti Umm Rûman jiya ni ọna Rẹ ati fun Rasûl Rẹ kò pamọ́ fún Ọ.”

IṢẸGUN TI KHAYBAR

Ninu Medîna didan, awọn Ju kan wa ti wọn jẹ Musulumi ni irisi ṣugbọn awọn munâfiq ni otitọ. Ṣaaju ki Rasûlullah (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) lọ si Medîna, awọn eniyan Medîna ti sọ Abdullah ibn Salûl di olori wọn. Wọ́n ti fún un ní adé kan tí wọ́n fi àwọn ohun ọ̀ṣọ́ ọ̀ṣọ́ ṣe lọ́ṣọ̀ọ́. Nigbati Rasûlullah wa si Medîna, awọn eniyan Medîna bẹrẹ si fi ọwọ ati ifẹ han Rẹ ati tẹle E. Ibn Salûl ni a fi silẹ ni igun kan, asan. Wọ́n ṣíwọ́ àfiyèsí sí i. Lori eyi, o pinnu lati pa tabi fa wahala fun Rasûlullah.

Lọ́jọ́ kan, àwọn Júù kóra jọ yí i ká. Wọ́n ṣètò kan nípa ọ̀ràn yìí. Wọn beere fun iranlọwọ lati ọdọ Labîd ibn Âsim. Labîd sọ pe, “Obinrin arugbo kan wa ti a npè ni Hayra ní àdúgbò báyìí-báyìí. O ti ni ilọsiwaju pupọ ni ṣiṣe oṣó. Wa rẹ.” Wọ́n rí obìnrin egún yẹn, wọ́n sì fún un ní ẹgbẹ̀rún dirham wúrà àti yípo aṣọ mẹ́wàá. Wọn sọ pe, “Ti o ba pa Muhammad, a yoo fun ọ ni pupọ diẹ sii.” Obìnrin arúgbó náà di abẹ́rẹ́ sínú ẹyẹlé ọmọ, ó so okùn, ó sì fi wọ́n mọ́ ẹyẹlé. O fi sinu kanga ti o bajẹ ni ita Medîna o si tii ṣiṣi rẹ. Ọ̀gá wa, Anabi ṣaisan. Awọn ẹsẹ rẹ ko gbe. Oríṣiríṣi oògùn ni wọ́n fún un, àmọ́ wọn ò wúlò. Ipò yìí tẹ̀síwájú fun ọjọ mẹsan.

Nigbana ni Jabrâîl ‘alaihis-salâm wa o si fun alaye lori ipo naa. Wọn mu Rasûlullah (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) nibẹ. Ó ṣí kànga náà, ó sì mú ẹyẹlé náà jáde. Ṣugbọn ko ṣee ṣe lati tu awọn koko lori awọn okun. Jabrâîl ‘alaihis-salâm mu awọn Sûrahs Mu’awwidhatayn (Falaq ati Nâs). O ni, “O Muhammad ‘alaihis-salâm! Ka awọn sûrah wọnyi lori awọn koko yẹn.” Ọ̀gá wa, Anabi bẹrẹ si ka awọn sûrah wọnyẹn. Pẹlu kọọkan âyat O ka, ọ̀kan nínú àwọn kókó tú ati ọkan ninu awọn abere jade. Nigbati O ka awọn sûrahs (11 âyats ni sûrahs meji) patapata, gbogbo awọn koko ni a tu silẹ. Rasûlullah gba pada patapata lati aisan naa o si tun ni ilera Rẹ. Lẹ́yìn náà, Ó ránṣẹ́ pe àwọn èèyàn egún náà, ó sì bá wọn wí. Awọn eniyan Medîna fun wọn ni iru ijiya ti wọn ṣegbe.

Wọ́n mú Labîd Júù, wọ́n sì mú un wá sí iwájú Ọga wa Rasûlullah. Nígbà tí Ọ̀gá wa, Wòlíì béèrè lọ́wọ́ rẹ̀ pé, “Kí nìdí tó o fi ṣe bẹ́ẹ̀?” ó dáhùn pé, “Nítorí ìfẹ́ tí mo ní sí wúrà!” Diẹ ninu awọn Ashâb al-kirâm sọ pe, “O Rasûlallah! Ti o ba fun wa ni igbanilaaye, a ó bẹ́ orí Júù yẹn!” Wòlíì olùfẹ́ wa, tí kò fìyà jẹ ẹnikẹ́ni nítorí tirẹ̀ rí, kò jẹ́ kí wọ́n pa á, ó ní, “Ìjìyà àtọ̀runwá tí òun yóò dojú kọ nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín le.”12

“Odi Khaybar yoo ṣẹgun nipasẹ Alî ibn Abî Tâlib.”
Hadîth
ash-sharîf

Nígbà tí wọ́n kó àwọn Júù nígbèkùn láti Medîna, wọ́n ti lọ sí apá àríwá Arébíà. Diẹ ninu wọn duro ati gbe ni Khaybar. Diẹ ninu wọn lọ si Damasku ni ariwa. Wọ́n lé wọn kúrò ní ilé wọn nítorí pé wọ́n gbìmọ̀ pọ̀ láti pa Ọ̀gá wa Rasûlullah. Sibẹsibẹ, awọn ikunsinu ti ikorira, ibinu ati igbẹsan si awọn Musulumi ko rọ. Kódà, ó máa ń pọ̀ sí i lójoojúmọ́. Wọn fẹ lati fopin si igbesi aye Habîb ti Allahu ta’âlâ, Sultân ti agbaye, ati imukuro ẹsin Islâm ni kete bi o ti ṣee. Diẹ ninu awọn olokiki wọn sọ pe, “Jẹ ki a lọ si awọn Ghatfânites ki a beere fun iranlọwọ wọn, jẹ ki a ba awọn Musulumi ja pẹlu wọn!” Diẹ ninu awọn miiran sọ pe, “Jẹ ki a tun pe awọn Ju Fadak, Taymâ ati Wâdi al-Qurâ fún ìrànlọ́wọ́, kí a sì gba gbogbo ẹ̀san wa nípa kíkọlu ìlú wọn kí àwọn Mùsùlùmí tó kọlù wá!”

Awọn Ju ti Khaybar gba awọn ọrọ wọnyi wọn si pe awọn ẹya Juu agbegbe ati awọn Ghatfânites fun iranlọwọ. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn jagunjagun olókìkí wa lati awọn Ghatfânites, wọn si bẹrẹ igbaradi ni Khaybar.

Nígbà tí wọ́n ń múra sílẹ̀ wọ̀nyí, Ọ̀gá Àgbáyé (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) gbọ́ nípa ipò àwọn Júù. Lẹsẹkẹsẹ o ran Hadrat Abdullah ibn Rawâha pẹlu awọn sahâbî mẹta si Khaybar lati wa ohun ti n ṣẹlẹ. Abdullah ibn Rawâha ati awọn ọrẹ rẹ mẹta yara wa si Khaybar. Eyi jẹ ilu ọlọrọ ti o ni awọn odi alágbára mẹ́jọ, diẹ ninu awọn odi kekere, awọn ilẹ olora, ọpọlọpọ awọn ọgba-ajara ati awọn ọgba. Hadrat Abdullah rán ọkan ninu awọn ọrẹ rẹ si odi Ash-Shiqq, ọkan si Katîba odi ati awọn miiran si Natat odi. Òun fúnra rẹ̀ wọ odi mìíràn. Fún ọjọ́ mẹ́ta, wọ́n ṣàyẹ̀wò ipò àwọn Júù àti ìmúrasílẹ̀ ogun. Lẹ́yìn ọjọ́ mẹ́ta, wọ́n ṣọ̀kan ní ibi ìpàdé, wọ́n sì yára pa dà sí Medîna. Wọn sọ fun Ọga wa, Anabi nipa awọn igbaradi ni kikun.

Woli olufẹ wa paṣẹ fun Ashâb Rẹ lati mura ni kiakia. O pinnu lati rin lodi si Khaybar, lati ṣe idiwọ fun awọn Ju lati kọlu Medîna al-Munawwarah. Ẹ̀rù ba àwọn Júù tó wà ní Medîna nígbà tí wọ́n gbọ́ ìpinnu yìí. Láti lè rẹ ọkàn àwọn Mùsùlùmí sílẹ̀, wọn sọ pe, “A bura pe iwọ kii yoo fi ẹsẹ sibẹ ti o ba ri awọn odi ti Khaybar ati awọn alagbara akọni pejọ nibẹ! Awọn odi ti o ni awọn ipilese giga ti o wa ni oke awọn oke-nla ni aabo nipasẹ awọn ọkunrin akikanju ihamọra. Ẹgbẹẹgbẹrun awọn ọmọ ogun lati agbegbe agbegbe wa lati ran wọn lọwọ! Ṣe o ṣee ṣe fun ọ lati ṣẹgun Khaybar?!” Lodi si awọn wọnyi, awọn akọni sahâbîs sọ pe, “Allahu ta’âlâ ṣe ileri Habîb Rẹ pe Oun yoo ṣẹgun Khaybar.” Nípa bẹ́ẹ̀, wọ́n fi hàn pé wọn ò ní bẹ̀rù àwọn Júù láé. Ìpinnu Ashâb yìí mú kí àwọn Júù túbọ̀ ní ìbànújẹ́ àti àníyàn.

Abdullah ibn Ubayy, olori awọn munâfiqs, fi ifiranṣẹ kiakia ranṣẹ si Khaybar, o sọ pe, “Muhammad n wa si ọ pẹlu agbara kekere kan. Ko si nkankan lati bẹru, ṣugbọn ṣọra ki o gbe awọn ẹru rẹ lọ si awọn odi rẹ. Koju wọn nipa lilọ jade ti awọn odi!”

Ashâb al-kirâm pari igbaradi wọn, o dabọ fun awọn idile wọn o si pejọ ni ayika Ọga wa, Anabi. Wọ́n jẹ́ igba ẹlẹ́ṣin àti ẹgbẹ̀rún kan àti irínwó ọmọ ogun ẹlẹ́sẹ̀. Wọ́n ti múra tán fún àṣẹ Wòlíì olùfẹ́ wọn láti tan ẹ̀sìn Allahu ta’âlâ kálẹ̀, láti ṣe jihâd kí wọ́n sì di ipò ajẹ́rìíkú. Nibayi, a rii pe diẹ ninu awọn obinrin beere fun awọn iṣẹ ni ogun lati ọdọ Ọga wa, Anabi, lati pese ounjẹ fun Ashâb al-kirâm, tọju awọn alaisan ati awọn ti o gbọgbẹ, ọgbẹ bandage, pese oogun ati ṣe ohunkohun miiran ti wọn le ṣe. Ọga wa Rasûlullah ni aanu fun wọn kò sì fi thawâb yìí dù wọ́n. Bayi, ogun obinrin, ti Hadrat Umm Salama jẹ olori, iyawo ibukun ti Anabi olufẹ wa, darapọ mọ awọn mujâhids.13

Rasûl al-akram (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) fi Hadrat Sibâ’ silẹ lati ẹya Ghifâr gẹgẹbi igbakeji Rẹ ni Medîna ati lẹhinna paṣẹ lati rin si Khaybar. (O tun ti royin pe igbakeji ni Numayla ibn Abdullah.) Irin ajo bẹrẹ pẹlu takbirs. Awọn sahâbîs, ti wọn ko le darapọ mọ ogun naa fun awọn idi oriṣiriṣi tabi ti wọn ko gba laaye nitori pe wọn ti wa ni ọdọ, n wo Ọga wa, Anabi ati awọn baba akọni wọn, awọn baba agba, awọn aburo ati awọn arakunrin agbalagba pẹlu itara ati fifun wọn ni idagbere pẹlu takbirs ati adura.

Kalẹnda naa fihan oṣu Muharram ni ọdun keje ti Hegira. Hadrat Alî n gbe asia muqaddas ti Ọga wa, Anabi, ati Hadrat ‘Umar wa ni alaṣẹ apa ọtun.14 O gbe sahâbî miiran si aṣẹ apa osi. Irin-ajo naa dun. Pẹlu awọn ewi wọn, awọn ewi wà dupẹ lọwọ Allahu ta’âlâ fun awọn ibukun O funni, wọ́n ń sọ salawât fún Anabi olùfẹ́ wa, wọ́n sì ń yin Ashâb ológo. Bi ẹnipe lilọ si ajọdun kan, awọn sahâbîs n sọ papọ, “Allahu akbar! Allahu akbar! Lâ ilâha illallahu wallahu akbar!”

Ni iduro kọọkan, Ọga Agbaye gbadura, “Iwọ Allah mi! Mo sá di Ọ́ lati ṣe aniyan nipa ọjọ iwaju, lati inu ibinujẹ nipa ohun ti o ti kọja, lati ailera ati ọlẹ, láti inú ahun, ojo àti ẹrù wíwúwo ti gbèsè, ati lati ipanilaya ti awọn eniyan ika ati alaiṣododo!”

Nigbati wọn sunmọ Khaybar, a rii pe Anabi olufẹ wa da Ashâb Rẹ duro. Ó la ọwọ́ Rẹ̀, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í bẹ̀bẹ̀, “Ìwọ Allah mi, ẹni tí ó jẹ́ Rabb ti ojú ọ̀run àti ohun tí wọ́n bò! Olohun mi, eniti o ni aiye ati awon ti o wa lori re! Olohun mi, eniti o je Rabbi awon shaytan ati awon ti won mu sina! Olohun mi, eniti o je Rabbi ti efuufu ati ohun ti won fe! A fẹ, lati ọdọ Rẹ, rere ati oore ilẹ yii, rere ati oore ti awọn eniyan ti ngbe ni ilẹ yii, rere ati oore ohun gbogbo ni ilẹ yii. A sá di Ọ́ kúrò ninu ibi ti ilẹ yii, ibi ti awọn eniyan ati ibi ti ohun gbogbo ti o wa ninu rẹ!”

Awọn ohun ti “Âmîn, âmîn,” n wa lati ète awọn sahâbîs. Lẹhinna, O sọ fun Ashâb Rẹ, “Ẹ tẹ̀síwájú pẹ̀lú sísọ Bismillâhirrahmânirrahîm.”

Ni ayika Ọga wa Rasûl al-akram, Ashâb al-kirâm tun bẹrẹ si rin lẹẹkansi. Wọ́n sún mọ́ ilé olódi Natât, ọ̀kan lára àwọn ilé olódi Khaybar tó lágbára jù lọ, wọ́n sì dá orílé-iṣẹ́ wọn sílẹ̀. O je aṣalẹ. Àṣà Ọ̀gá wa Rasûlullah ni pé Oun ko ni kolu titi di owurọ, ati pe Oun yoo kọkọ pe awọn ọta si Islâm. Fun idi eyi, Ashâb al-kirâm duro fun owurọ. Kò sí ìkankan nínú àwọn Júù tó mọ̀ pé àwọn ọmọ ogun Islâm ti wá.

Lẹhin ti o dari owurọ namâz, Ọga ti Agbaye pari awọn igbaradi Rẹ o si ko awọn mujâhids jọ. Igba ẹlẹ́ṣin àti ẹgbẹ̀rún kan àti irínwó ẹlẹ́sẹ̀ sunmọ olodi Natât. Láàárín àkókò yìí, àwọn Júù tí wọ́n jáde wá láti inú ilé olódi láti tọ́jú ọgbà àjàrà wọn, ọgbà àti pápá wọn, yà wọ́n lẹ́nu nígbà tí wọ́n bá àwọn ọmọ ogun Mùsùlùmí pàdé lójijì tí wọ́n sì sọ pé, “A búra pé Muhammad àti àwọn ọmọ ogun Rẹ̀ déédéé ni wọ́n!” Wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí sá sẹ́yìn. Nigbati o rii ipo wọn, Anabi olufẹ wa sọ pe, “Allahu akbar! Allahu akbar! Khaybar ti bajẹ,” ati pe O tun sọ ọrọ ibukun ti Rẹ ni igba mẹta.

“Àwa, àwọn Wòlíì, a kì í fi ogún sílẹ̀. Ohun ti a fi sile ni sadaqa fun talaka.”
Hadîth
ash-sharîf

Ọga wa, Anabi (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) sọ fun awọn Ju pe ki wọn di Musulumi tabi tẹriba ki wọn fun kharaj ati jizya (owo-ori ti ijọba Islâm gba lati ọdọ awọn ọmọ abẹ rẹ ti kii ṣe Musulumi), bíbẹ́ẹ̀kọ́ ogun àti ìtàjẹ̀sílẹ̀ yóò wà. Àwọn Júù lọ sọ́dọ̀ ọ̀kan lára àwọn olókìkí wọn, Sallâm ibn Mishkam, wọ́n sì sọ fún un nípa ipò náà. Sallâm gba wọn niyanju lati ja nipa sisọ pe, “Ni iṣaaju, Mo ti sọ fun ọ pe ki o lọ si Muhammad, iwọ ko gba. Maṣe ṣiyemeji lati ba a ja, o kere ju bayi. O dara fun ọ lati ku ija pẹlu awọn Musulumi ju ki a fi silẹ nikan ni igbesi aye!” Àwọn Júù yára kó àwọn ọmọ àti obìnrin wọn jọ sí ilé olódi Katiba, àwọn ìpèsè wọn ní ilé olódi Nâim àti àwọn ọmọ ogun wọn ní ilé olódi Natât.

Awọn Ju dahun si ipese omo Ogun Islâm lati di Musulumi nipa titu awọn ọfa. Awọn mujâhids pade awọn ọfa pẹlu awọn apata wọn. Lori aṣẹ ti Anabi olufẹ wa, awọn ọrun ti na ati awọn ọfa ti a ta si àwọn Júù tí ó wà lórí àwọn ilé ìṣọ́ odi, pẹlu igbe ti “Allahu akbar!” Bayi, ogun ti bẹrẹ. Ni apa kan, Sultân ti agbaye ati Ashâb akọni Rẹ n ja lati tan Islâm ati fun awọn Ju lati de Islâm ati ki o gba igbala lọwọ Jahannam. Ní ìhà kejì, àwọn Júù wà, tí wọn kò gba ìmọ̀ràn kankan, tí wọ́n fẹ́ gún àwọn Mùsùlùmí ní ẹ̀yìn ní gbogbo àǹfààní tí wọ́n sì tẹnu mọ́ ọn pé kí wọ́n má rí òtítọ́. Nígbà tí wọ́n rí i pé wòlíì ìkẹyìn kò wá láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn tiwọn, nítorí owú wọn, wọn kò gbà á. Wọn ti gbiyanju gbogbo ẹtan ti wọn le ronu lati pa Ọga wa, Anabi lati igba ewe Rẹ, ṣugbọn wọn ko le ṣe ohunkohun nitori aabo Allahu ta’âlâ.

Ó lé ní ẹgbẹ̀rún mẹ́wàá àwọn ọmọ ogun Júù tí wọ́n ń ta ọfà ní ẹgbẹ̀rún kan àti ẹgbẹ̀ta (1600) mujâhid ológo. Awọn Ashâb al-kirâm fi awọn apata wọn daabobo ara wọn lodi si awọn ọfa ti ko ni opin, ati pe nigbakugba ti wọn ba ri anfani, wọn n ta awọn ọfa ti o ti ṣubu si ilẹ pada si awọn Ju. Sibẹsibẹ, diẹ ninu awọn sahâbî ti farapa.

Ni akoko kan, Hadrat Khabbâb ibn Munzir ni a rí tí ó fi ọ̀wọ̀ lọ sí iwájú Ọga wa Habîbullah. O beere pe, “Ki a fi ẹmi mi rubọ fun ọ, Iwọ Rasûlallah! Njẹ a ko le ṣeto ile-iṣẹ wa ni ibomiiran?” Ọ̀gá wa, Anabi sọ pe, “Inshâ-Allahu ta’âlâ, a yoo yi pada ni aṣalẹ!” Àwọn mujâhid wà ní àrọ́wọ́tó àwọn ọfà. Àwọn ọfà tí àwọn Júù ta láti ilé olódi náà lè dé ẹ̀yìn orílé-iṣẹ́ Islâm.15

Ni ọjọ yẹn, ija naa tẹsiwaju pẹlu awọn ọfa titi di aṣalẹ. O fẹrẹ to aadọta sahâbîs ni o farapa lati awọn ọfa ti wọn yinbọn. Nigbati aṣalẹ ba ṣubu, Hadrat Muhammad ibn Maslama ni a fi le iṣẹ-ṣiṣe ti wiwa ipo titun fun ile-iṣẹ naa. Nigbati o sọ pe ibi ti a npe ni Rajî’ dara, olu ile-iṣẹ Islâm ni a tun gbe lọ si ibẹ. Awọn ti o gbọgbẹ bẹrẹ si gba itọju ilera.16

“Ni ọjọ ti a ṣẹgun odi Khaybar, Rasûlullah (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) ka jíjẹ ẹran kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́ ilé léèwọ̀ ati ṣiṣe mut’a nikâh.”
Hadrat Alî
(radiy-Allahu
’anh)

Ghazâ ti Khaybar

Ni ọjọ keji, Ashâb akọni, ti o wa niwaju Natât, ja titi di aṣalẹ. Ìsàgatì náà tẹ̀síwájú ni ọjọ kẹta, kẹrin ati karun. Awọn Ju nigbagbogbo duro lori igbeja. Ni awọn ọjọ wọnni, Anabi olufẹ wa ko le wa laarin awọn mujâhids fun ọjọ meji nitori pe O ni orififo nla. Ni ọjọ kini, O fi asia fun Hadrat Abû Bakr, ni ọjọ keji, fun Hadrat ’Umar. Àwọn méjèèjì, tí wọ́n ń bójú tó Ashâb al-kirâm, bá àwọn Júù jà gan-an, síbẹ̀ wọn kò lè ṣẹ́gun ilé olódi náà.

Láàárín àkókò náà, wọ́n rí i pé àwọn Júù, tí ìgboyà wọn pọ̀ sí i, ṣí àwọn ẹnubodè ilé olódi náà, wọ́n sì kọlu wọn. Ní báyìí, wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ sí í jà lójúkojú. Ogun naa ti di igbona paapaa. Nigbati Ọ̀gá wa, Anabi sọ fun Ashâb Rẹ, “Sope takbîrs, Allahu akbar! Allahu akbar!” wọn yoo fi itara kọlu awọn ọta pẹlu igbe takbirs. Ni akoko kan, Mahmûd, arakunrin Muhammad ibn Maslama, di shahîd. Awọn ija naa tẹsiwaju ni agbara titi di aṣalẹ.

Ni ọjọ keji, Marhab, ọkan ninu awọn olori olokiki julọ ti Khaybar, jade kuro ni odi ni ihamọra kikun. O jẹ alagbara, ọkunrin ti o dabi omiran. Titi di isisiyi, ko si ẹnikan ti o le ṣẹgun rẹ. O yipada si awọn mujâhids o si bẹrẹ si ṣogo, o sọ pe, “Emi ni Marhab, ti a mọ fun igboya ati igboya rẹ!” Lakoko ti o nṣogo bii eyi, a rii mujâhid kan ti o nlọ siwaju laarin awọn sahâbîs. Ni idahun si Marhab, o kigbe, “Bi fun mi, Èmi ni Âmir, ti ko bẹru omiwẹ sinu awọn ogun ẹru ati iwa-ipa,” o si duro niwaju rẹ. Marhab tí ó dà bí òmìrán fi idà rẹ̀ lu Hadrat Âmir, ti o ni awọn ọrọ, “Ẹnikẹni ti o ba fọwọkan, o run!” ti kọ lori rẹ. Onígboyà Âmir gbé apata rẹ̀ sókè lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Nígbà tí idà tó nípọn bá lu apata, ìró ariwo kan dún. O di sinu apata.

Âmir sá di Allah, ó sì kígbe pé, “Yâ Allah!” Ó fi idà rẹ̀ ṣá ẹsẹ̀ Marhab tí ó wọ ihamọra. Bí idà náà ti kan ihamọra irin, ó fò padà, ó sì lu ẹsẹ̀ sahâbî náà. Agbára ìfòpadà idà náà gé iṣọn-ẹ̀jẹ̀ ẹsẹ̀ Hadrat Âmir. Ashâb al-kirâm sáré, wọ́n sì gbé Âmir. Wọ́n mú un wá sí orílé-iṣẹ́ fún ìtọ́jú. Bí ó ti wù kí ó rí, Âmir di shahîd níbẹ̀, ó sì fò lọ sí Jannah.17

Ija naa tẹsiwaju pupọ. Ní ìrọ̀lẹ́, Wòlíì olùfẹ́ wa dábàá fún àwọn Ghatfâni abọ̀rìṣà, tí wọ́n wá pẹ̀lú ẹgbẹ̀rún mẹ́rin ọmọ ogun láti dara pọ̀ mọ́ ogun náà láti ran àwọn Júù lọ́wọ́, láti fi ogun sílẹ̀ kí wọ́n sì padà sí ilẹ̀ wọn. O tun ṣe ileri lati fun wọn ni èso dàbínù Khaybar ti ọdún kan ti wọn ba ṣe eyi. Sibẹsibẹ, awọn Ghatfânites kọ ipese yii. Lori eyi, Oga wa ti Agbaye (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) paṣẹ fun Ashâb Rẹ lati duro ni alẹ ni ayika odi nibiti awọn Ghatfânites wa. Awọn Ghatfânites, bẹru pe awọn mujâhids le kolu ni alẹ, ko le sun. Ni alẹ yẹn, ohùn kan lati orisun ti a ko mọ kede pe awọn ilẹ ti awọn Ghatfânites ti jagun, ati pe awọn idile ati ohun-ini wọn ti gba. Eyi tun ṣe ni igba mẹta, ati pe gbogbo awọn Ghatfânites tẹtisi rẹ ni ẹru. Uyayna, ọ̀gágun wọn, ti gbọ́ ohùn yìí pẹ̀lú, kí ilẹ̀ tó mọ́, ó kó àwọn ọmọ ogun rẹ̀ jọ. Ni iyara wọn lọ kuro ni Khaybar wọn si jade lọ si ilu abinibi wọn. Ní òwúrọ̀, ẹnu yà àwọn Júù, wọ́n sì sọ̀rètí nù pé àwọn ará Ghatfâni ti kúrò ní Khaybar láìsí ìdí kankan. Wọ́n kábàámọ̀ pé wọ́n pè wọ́n fún ìrànlọ́wọ́.