GHAZÂ TI KOTO (Handak)

Mànàmáná kan lù

“Mo fẹ lati kopa ninu thawâb ti o jo'gun nipa ṣiṣẹ.” Hadîth
ash-sharîf

Wọ́n máa ń bẹ̀rẹ̀ gbígbẹ́ kòtò náà ní kùtùkùtù òwúrọ̀ lójoojúmọ́, wọ́n sì ń bá a lọ títí di ìrọ̀lẹ́. Ní ọjọ́ kan, nígbà tí wọ́n ń gbẹ́ ẹ, Hadrat Alî ibn Hakam farapa ní ẹsẹ̀ rẹ̀. Wọ́n gbé e sórí ẹṣin, wọ́n sì mú un wá sí iwájú Ọ̀gá wa, Wòlíì. Oga wa ti awọn aye fi ọwọ pa ẹsẹ rẹ, wipe, “Bismillâhirrahmânirrahîm”. Gẹgẹbi iyanu ti Ọga wa, ẹjẹ ti n ṣan lati ẹsẹ rẹ ati irora naa duro ni iṣẹju kan.

Awọn koto n walẹ tesiwaju. Ashâb wa lori ilẹ ti o lagbara. Ko ṣee ṣe lati ma wà. Wọ́n wá sọ́dọ̀ Ọ̀gá wa, Wòlíì, wọ́n sì sọ fún un nípa ipò náà. Ó wá, ó sì lọ sínú yàrà. O beere fun ife omi kan. Ó mu díẹ̀ nínú rẹ̀, ó sì dà á padà sínú ife náà. Lẹ́yìn náà, Ó bu omi náà sórí ilẹ̀ líle. Lẹhinna O mu òòlù ńlá, O si fọ́ ibi yẹn bí iyanrìn pẹ̀lú ìlù kan ṣoṣo. Ó wá rọrùn láti gbẹ́. Nígbà tí Ó ń lù ú yìí, aṣọ ti o bo ikun ibukun ti Anabi olufẹ wa ṣi silẹ, awọn eniyan ti o wa nibẹ si rii pe Ọga wa ti so okuta kan si ikun ibukun Rẹ nitori ebi. Hadrat Jâbir ibn Abdullah, ẹniti o ri ipo Ọga wa Rasûlullah yii, wa si iwaju Rẹ o beere fun igbanilaaye nipa sisọ pe, “Ki iya ati baba mi rubọ fun ọ, Iwọ Rasûlallah! Ti o ba gba mi laaye, Emi yoo lọ si ile, emi o si pada.” Hadrat Jâbir ṣe apejuwe ohun ti o ṣẹlẹ lẹhin ti o gba igbanilaaye gẹgẹbi atẹle:

Lẹ́yìn tí mo gba àṣẹ, mo lọ sílé, mo sì béèrè lọ́wọ́ ìyàwó mi pé, “Mo rí irú ipò ebi bẹ́ẹ̀ ní Rasûl ‘alaihis-salâm pé kò lè fara dà á. Njẹ ohunkohun lati jẹ ni ile?” O dahun pe, “Ko si nkankan bikoṣe ewurẹ yẹn ati ọwọ diẹ ti barle.” Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ni mo pa ewúrẹ́ náà, ìyàwó mi sì fi ọlọ ọwọ́ lọ barle náà, ó sì sọ ọ́ di ìyẹ̀fun. Pẹlu iyẹn, o po iyẹfun. Ó kó ẹran náà sínú ìkòkò náà, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í se é nínú ààrò tandoor. Nígbà tí mo ń pa dà sí ẹ̀gbẹ́ Rasûlullah, ìyàwó mi kìlọ̀ fún mi pé oúnjẹ náà ti tó fún àwọn èèyàn mélòó kan, a sì máa ń dójú ti ara wa bí nǹkan bá tún dé. Lẹhin iyẹn, Mo lọ si ọdọ Ọga wa Rasûlullah mo si wipe, “O Rasûlallah! Mo ni ounjẹ diẹ. Jọwọ mu awọn eniyan diẹ ki o wa si ile wa fun ounjẹ alẹ.”

Ọ̀gá wa Rasûlullah sọ fun mi pe, “Sọ fun iyawo rẹ pe ki o ma mu ikoko ẹran tabi akara lati tandoor titi emi o fi wa.” Lẹhinna, O yipada si awọn mujâhids o si sọ pe, “Eyin eniyan ti yàrà! Jâbir ti pese àsè kan fún wa ó sì pè wá síbi oúnjẹ alẹ́. Ounjẹ rẹ jẹ mejeeji lopolopo ati ti nhu. Dide! A yoo lọ si ajọ ti Jâbir!” Lori aṣẹ yii, Ashâb al-kirâm pejọ wọn bẹrẹ si rin lẹhin Anabi wa. Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ni mo lọ sílé, mo sì sọ ohun tó ṣẹlẹ̀ fún ìyàwó mi. Nigbati mo beere, “Kini a yoo ṣe ni bayi?” o ni, “Njẹ Rasûl ’alaihis-salâm ko beere nipa iye ounjẹ naa?” Mo dahun pe, “Bẹẹni, O ṣe, mo si sọ fun Un.” Iyawo mi beere pe, “Ṣe iwọ tabi Ọ̀gá wa Rasûlullah pe Ashâb al-kirâm?” Nigbati mo wi pe, “Rasûlullah pe won,” o tu mi, o ni, “Rasûl ‘alaihis-salâm ló mọ̀ jù.”

Lẹhin igba diẹ, oju didan ti Ọga wa, Anabi ni a rii ni ẹnu-ọna wa. Ó sọ fún àwọn sahâbî tí wọ́n pọ̀ náà pé, “Ẹ wọlé láìfún ara yín pọ̀.” Awọn arakunrin mi sahâbî joko ni ẹgbẹ eniyan mẹwa. Woli ti o ni ọla gbadura fun ọpọlọpọ akara ati ẹran naa. Lẹ́yìn náà, láìmú ìkòkò náà jáde láti inú ààrò tandoor, Ó fi ṣíbí ńlá kó ohun tí ó wà nínú rẹ̀ lé àwọn búrẹ́dì náà, Ó sì fi wọ́n fún Ashâb Rẹ̀. O tesiwaju bi eleyi titi gbogbo Ashâb fi yó. Mo búra pé bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó lé ní ẹgbẹ̀rún kan ènìyàn tí wọ́n jẹ, búrẹ́dì àti ẹran náà ṣì wà bákan náà. Lẹ́yìn tí a bá jẹun, a pín in fún àwọn aládùúgbò wa.3

Hadrat Salmân al-Fârisî gbẹ́ kòtò dáadáa. Oun nikan ni yoo ṣe iṣẹ eniyan mẹwa. Nígbà tí òun àti àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ ń walẹ̀ ibi tí a pín fún un, wọ́n pàdé àpáta funfun kan tí ó le gan-an tí ó sì tóbi. Wọ́n gbìyànjú gan-an láti fọ́ ọ. Sibẹsibẹ, gbogbo igbiyanju wọn jẹ asan. Síwájú sí i, àwọn òòlù ńlá, ọkọ́ àti ṣọ́bìrì wọn fọ́. Hadrat Salmân lọ sọ́dọ̀ Wòlíì olùfẹ́ wa, ó sì fi ipò náà sílẹ̀ fún Rẹ̀, ó ní, “Kí àwọn òbí mi, kí a fi ẹ̀mí mi rúbọ fún ọ, ìwọ Rasûlallah! Nígbà tí a ń walẹ̀, a dé orí àpáta líle kan. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn irinṣẹ́ wa tí a fi irin ṣe ti fọ́, a kò tilẹ̀ lè sún un.”

Ọga wa Habîb al-akram (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) lọ sibẹ o beere fun òòlù ńlá. Awọn Ashâb al-kirâm n duro de abajade ni iyanilenu. Ọ̀gá wa, Sultân ti awọn Anabi lọ sinu yàrà. Wipe, “Bismillâhirrahmânirrahîm,” O gbe òòlù ńlá naa soke o si fi agbara lu apata naa tobẹẹ ti mànàmáná kan ti o tan imọlẹ si Medîna fi kọ, ege apata kan si ya kuro.

Ọ̀gá wa Rasûl al-akram sọ takbîr, “Allahu akbar!” Nigbati o gbọ eyi, Ashâb naa sọ takbîr paapaa. Lẹhinna O fi òòlù ńlá naa lu u ni ẹẹkeji. Lẹẹkansi, mànàmáná ti o tan imọlẹ si gbogbo ẹgbẹ! Ati awọn ege ya kuro ninu apata... Anabi olufẹ wa sọ takbîr, “Allahu akbar!” Eyi ni atẹle nipasẹ takbîr ti Ashâb al-kirâm. Nigbati òòlù ńlá naa lu u fun igba kẹta, mànàmáná miiran kọ ti o tan imọlẹ gbogbo awọn itọnisọna, ati apata ti fọ si awọn ege. Oga wa ti awọn aye wi takbir lẹẹkansi, “Allahu akbar!” Ashâb ola Re si tele Re, o si tun so takbîr lẹẹkansi.

Hadrat Salmân na ọwọ rẹ. Wòlíì olùfẹ́ wa gun òkè. Nigbati Salmân al-Fârisi beere pe, “Ki a fi awọn obi mi ati ẹmi mi rubọ fun ọ, Iwọ Rasûlallah! Mo ṣẹṣẹ rii nkan ti Emi ko rii ninu igbesi aye mi. Kini alaye ti eyi?” Ọ̀gá wa, Anabi yipada si Ashâb Rẹ o si beere pe, “Ṣe iwọ naa wo ohun ti Salmân ri?” Wọn dahun pe, “Bẹẹni, Iwọ Rasûlallah! Nígbà tí o bá lu àpáta náà, a rí mànàmáná líle kan. Nigbati o ba sọ takbîr, awa naa sọ takbîr.” Ọ̀gá wa, Anabi sọ fun wọn pe, “Ninu imọlẹ ìlù akọkọ, awọn ile-ọba Shah (ni Madâin) farahan mi. Jabrâîl (‘alaihis-salâm) wa o si wipe, ‘ummat Re ni yoo ni awon ilẹ yen.’ Ninu ìlù keji, awọn ile nla pupa ti agbegbe Romu (Damasku) farahan. Jabrâîl (‘alaihis-salâm) wa o si wipe, ‘Ummat Rẹ yoo ni ilẹ na pẹlu.’ Ni ẹkẹta, awọn ile nla ti Sana’a (Yemen) farahan. Jabrâîl (‘alaihis-salâm) sọ pe, ‘ummat rẹ yoo ni ilẹ yẹn, paapaa.’”

“Eyin eniyan yàrà! Jâbir ti pese àsè kan fún wa; ó ń pè wá fún oúnjẹ alẹ́. Ounjẹ rẹ jẹ mejeeji lopolopo ati ti nhu. Dide! A yoo lọ si ajọ ti Jâbir!”
Hadîth
ash-sharîf

Lẹhin eyi, nigbati Sultân ti awọn agbaye ṣe apejuwe aafin Shah ti Persia ni Madâin, Hadrat Salmân, ti o wa lati ibi naa, sọ pe, “Ki a fi ẹmi mi rubọ fun ọ, Iwọ Rasûlallah! Mo bura fun Allahu ta’âlâ, ẹniti o fi ẹsin ati Iwe otitọ ranṣẹ si ọ, awọn aafin yẹn dabi ti o ti ṣalaye. Mo jẹri pe iwọ ni Rasûl ti Allahu ta’âlâ.” Ọ̀gá wa, Anabi sọ pe, “O Salmân! Dajudaju, a o ṣẹgun Damasku. Heraclius yoo sá lọ si ibi ahoro julọ ti awọn ilẹ rẹ. Iwọ yoo jọba lori gbogbo apakan Damasku. Ko si eniti yoo le tako yin. Dajudaju, a o ṣẹgun Yemen. Nitootọ, a o ṣẹgun Ilẹ Ila-oorun yẹn paapaa, a o si pa Shah. Allahu ta’âlâ yoo fun yin ni isegun wonyi leyin mi.”4

Hadrat Salmân al-Fârisî sọ pe, “Mo rii pe gbogbo awọn iroyin ayọ wọnyi ti Ọga wa Rasûlullah ṣẹ.”

Ọta ti fẹrẹ de. Wọ́n ń walẹ̀ yàrà náà kíákíá, wọ́n sì ń gbìyànjú láti parí rẹ̀ ní gbàrà tí ó bá ti ṣeé ṣe. Nikan ni ọran ti iwulo to lagbara, nipa gbigba igbanilaaye lati ọdọ Ọga wa, Anabi, awọn mujâhids yoo dẹkun ṣiṣẹ pipẹ to lati pade iwulo wọn ati pe yoo pada si iṣẹ wọn.

Awọn munâfiqs n ṣiṣẹ ni ọna ọlẹ pupọ. Wọ́n máa ń wá síbi iṣẹ́ nígbàkigbà tí wọ́n bá fẹ́, tí wọ́n sì ń fi iṣẹ́ náà sílẹ̀, láìgba àṣẹ, nígbàkigbà tí wọ́n bá fẹ́. Síwájú sí i, wọ́n ń fi ìsapá Ashâb al-kirâm ṣe yẹ̀yẹ́. Kódà nípa ìhìn rere Ọ̀gá wa, Wòlíì, wọ́n ń sọ pé, “A ń sá lọ sínú kòtò nítorí ìbẹ̀rù àwọn ọ̀tá. O n ṣe ileri fun wa awọn ile nla ti awọn ilẹ Yemen, Rûm ati Persia. O ya wa lenu!”

Lori eyi, âyat al-karîma kan sọkalẹ nipa awọn mujâhids, ni maal, “Awọn onigbagbọ tootọ nikan ni awọn ti wọn gbagbọ ninu Allahu ta’âlâ ati Rasûl Rẹ, ati pe nigba ti wọn ba wa pẹlu Rẹ (Rasûlullah) lori ọrọ kan ti o nilo igbese apapọ. (ti o kan gbogbo eniyan) wọn ko lọ titi ti wọn yoo fi gba ìyọ̀ǹda lọwọ Rẹ. Lẹhinna (Iwọ Habîb Mi!) awọn ti o n gba ìyọ̀ǹda lọwọ rẹ ni awọn ti o gbagbọ nitõtọ ni Allahu ta’âlâ ati Rasûl Rẹ. Nigbati awọn eniyan mu’min wọnyẹn ba gba ìyọ̀ǹda lọwọ rẹ fun diẹ ninu ọ̀rọ̀ tiwọn, fun ẹnikẹni ti o ba fẹ ni ìyọ̀ǹda, ki o si beere lọwọ Allahu ta’âlâ fun idariji wọn. Laisi iyemeji, Allahu ta’âlâ ni Ghafûr ar-Rahîm, idariji pupọ, alaanu pupọ.”5

Ni âyat al-karîmas ti a fihan nipa awọn munâfiqs, wọn sọ pe, ni maal, “Ẹ maṣe ṣe ipe Rasûl bi ẹ ṣe n pe ara yin! Nitootọ, Allahu ta’âlâ mọ awọn ti o n yọ́ lọ ninu yin, ti wọn n fi ara wọn bo ara wọn. Awọn ti o tako aṣẹ Rẹ yẹ ki o ṣọra fun ipọnju ni agbaye yii ati ijiya irora ni âkhirat! San ifojusi! Ohunkohun ti o wa ni ọrun ati aiye, gbogbo rẹ jẹ ti Allahu ta’âla. O tun mọ ipo yin (gbogbo awọn abuda rẹ, awọn ero, boya o jẹ onigbagbọ tabi munâfiq). Allahu ta’âlâ yóò sọ gbogbo iṣẹ́ rẹ fún ọ ní ọjọ́ qiyâmat, nígbà tí a ó dá yín padà sọ́dọ̀ Rẹ̀. Allahu ta’âlâ mọ ohun gbogbo.”6

Ọjọ mẹfa ti kọja lati igba ti n walẹ yàrà ti bẹrẹ. Gbogbo eniyan ti pari iṣẹ wọn daradara. Sibẹsibẹ, nitori akoko ti ko to, aaye kan ko le walẹ jin ati fife to. Ọ̀gá wa, Anabi sọ awọn ifiyesi Rẹ nipa ibi yii o si sọ pe, “Awọn abọ̀rìṣà ko le kọja ni ibi miiran ṣugbọn nibi.” Ó fi àwọn olùṣọ́ sí ibẹ̀.

Allahu ta’âlâ jẹ alabojuto ẹlẹwa julọ

Nígbà tí ẹgbẹ́ ọmọ ogun abọ̀rìṣà náà sún mọ́ Medîna, Huyay, olórí àwọn ọmọ Júù Nadîr, sọ fún àwọn ọmọ ogun Quraysh pé àwọn Júù Qurayzâ ní Medîna wà nínú àdéhùn pẹ̀lú àwọn Mùsùlùmí, ṣùgbọ́n pé òun lè tan aṣáájú wọn, Ka’b ibn Asad, ki o si jẹ ki wọn darapọ mọ awọn ipo wọn. Alakoso naa sọ pe, “O Huyay! Lọ si Ka’b ibn Asad ni ẹẹkan. Sọ fun u pe ki o ṣẹ adehun ti wọn ṣe pẹlu awọn Musulumi ki o ran wa lọwọ.” Ọkan ninu awọn nkan ti adehun yii ni, “lati darapọ mọ awọn Musulumi ati koju, ti ọmọ ogun ọta ba kọlu Medîna”.

“O Salmân! Dajudaju, a o ṣẹgun Damasku. Heraclius yoo sá lọ si ibi ahoro julọ ti awọn ilẹ rẹ. Iwọ yoo jọba lori gbogbo apakan ti Damasku. Ko si eniti yoo le tako yin. Dajudaju, a o ṣẹgun Yemen. Nitootọ, a o ṣẹgun Ilẹ Ila-oorun yẹn paapaa, a o si pa Shah. Allahu ta’âlâ yoo fun yin ni isegun wonyi leyin mi.”
Hadîth
ash-sharîf

Huyay Juu fi ẹgbẹ́ ọmọ ogun abọ̀rìṣà silẹ o si wa si ile Ka’b, olori Banî Qurayzâ ni alẹ. Ó kan ilẹ̀kùn, ó sì fi ara rẹ̀ hàn. O ni, “O Ka’b! Mo ti mu gbogbo ogun Quraysh ati ọpọlọpọ awọn ẹya bii awọn ọmọ Kinâna ati Ghatfân gẹgẹ bi ọmọ ogun ẹgbẹrun mẹwa. Bayi, Muhammad ati Ashâb Rẹ kii yoo ni anfani lati ye. A ti bura pẹlu awọn Qurayshî lati ma lọ kuro nihin titi ti a fi pa wọn run patapata!” Ka’b sọ aniyan rẹ, “Ti a ko ba le pa Muhammad ati Ashâb Rẹ, ti awọn Quraysh ati awọn ara Ghatfân si pada si ilẹ wọn, a yoo fi wa silẹ nikan nibi. Mo bẹru pe wọn yoo pa gbogbo wa ni ipari.” Nipa sisọ, “Lati pa ibẹru yii kuro, beere fun aadọrin eniyan gẹgẹ bi ìdógò lati ọdọ awọn Quraysh ati awọn ara Ghatfân. Wọn ko le lọ kuro nihin niwọn igba ti awọn ìdógò wọnyi ba wa pẹlu rẹ. Ti a ba ṣẹgun wọn ti wọn si lọ, Emi kii yoo kọ ọ silẹ. Ajalu ti o ba ọ, yoo ṣẹlẹ si mi,” Huyay tan Ka’b, lẹhinna awọn Ju miiran. Ó mú kí wọ́n fa àdéhùn wọn pẹ̀lú àwọn Mùsùlùmí ya. Bayi, wọ́n da adehun naa.

Huyay pada si ẹgbẹ ọmọ ogun abọ̀rìṣà o si sọ fun wọn nipa ipo naa. O sọ fun wọn pe Banî Qurayzâ yoo gun awọn Musulumi ni ẹhin.

Ní ọjọ́ keje, àwọn abọ̀rìṣà, tí wọ́n ní ẹgbẹ̀rún mẹ́wàá ọmọ ogun, wá sí àríwá àti ìhà àríwá ìwọ̀ oòrùn Medîna, wọ́n sì dá ibùdó ológun wọn sílẹ̀. Ibùdó yìí wà ní ìhà òdìkejì ibi tí wọ́n ti gbẹ́ kòtò náà. Àwọn abọ̀rìṣà wéwèé láti sun Medîna pátápátá pẹ̀lú ẹgbẹ́ ọmọ ogun ńlá yìí, kí wọ́n sì pa Islâm run nípa pípa Ọ̀gá wa, Wòlíì àti Ashâb Rẹ̀. Eyi dabi ẹnipe ọmọ ogun ti o tobi pupọ ati pupọ soro lati koju.

Nígbà tí àwọn abọ̀rìṣà rí ìdènà yàrà, tí wọn kò retí rí, ìdààmú bá wọn, wọ́n sì rẹ̀wẹ̀sì. Nitoripe yàrà naa ni ibú ti ẹṣin ti o dara ati iyara ko le fo lori. Ko si ẹniti o ṣubu sinu rẹ ti o le jade ni irọrun. O nira paapaa fun eniyan ti o ni ihamọra lati gun oke.

Nígbà tí Wòlíì olùfẹ́ wa gbọ́ pé àwọn abọ̀rìṣà ti dé, lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ló kó Ashâb Rẹ̀ jọ, tí ó rẹ̀ nítorí iṣẹ́ tí kò dáwọ́ dúró fún ọjọ́ mẹ́fà, ó sì dá ibùdó ológun rẹ̀ sí ìsàlẹ̀ Òkè Sal. Lẹhin wọn ni Oke Sal ati Medîna, niwaju wọn ni yàrà ati lẹhin rẹ ọta... Lẹẹkansi, Ibn Umm Maktûm ni a fi silẹ ni Medîna gẹgẹbi igbakeji Ọga wa, Anabi. Awọn obinrin ati awọn ọmọde ni a gbe sinu awọn odi. Ninu ẹgbẹ ọmọ ogun Islâm ti awọn ọmọ ogun ẹgbẹrun mẹta, awọn ẹlẹṣin mẹrindinlogoji wa. Hadrat Zayd ibn Hâritha ati Hadrat Sa’d ibn Ubâda ni wọn gbe awọn asia naa.7 Àgọ́ awọ ti Ọ̀gá wa Rasûlullah ni a gbé kalẹ̀ sí ìsàlẹ̀ Òkè Sal.

Ashâb al-kirâm, ti yoo tun ṣe afihan ọpọlọpọ awọn iṣẹ akikanju lẹẹkansi, bẹrẹ si ni pẹkipẹki tẹle awọn gbigbe ti awọn ọta. Nibayi, a rii pe Hadrat ’Umar wa niwaju Anabi olufẹ wa. O ni, “O Rasûlallah! Mo gbọ́ pé àwọn Júù Kurayzâ ti rú àdéhùn tó wà láàárín wa, wọ́n sì ń múra sílẹ̀ fún ogun sí wa!” Ọga agbaye dahun si iroyin airotẹlẹ yii nipa sisọ pe, “Hasbunallâhu wa ni’mal wakîl (Allahu ta’âlâ to fun wa. Kini olutọju ẹlẹwa O jẹ).” Ó bà á nínú jẹ́ gidigidi. Bayi awọn ọmọ ogun Islâm ti mu laarin awọn ina meji. Àwọn ọmọ ogun abọ̀rìṣà wà ní àríwá àti ìwọ̀ oòrùn, àwọn Júù sì wà ní gúúsù ìlà oòrùn.

Oga wa Rasûlullah ran Hadrat Zubayr ibn Awwâm si odi awon omo Qurayzâ. Hadrat Zubayr lọ sibẹ o kọ ẹkọ ipo naa. Nigbati o de, o sọ nipa ohun ti o ri, “O Rasûlallah! Mo rí wọn tí wọ́n ń tún odi wọn ṣe, tí wọ́n ń ṣe ìjà àti ìdarí. Won tun n ko eranko won.” Lori eyi, Ọ̀gá wa, Habîb al-akram, (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) ran Sa’d ibn Mu’âz, Sa’d ibn Ubâda, Hawwât ibn Jubayr, Amr ibn Awf, Abdullah ibn Rawâha lati gba awọn ọmọ Qurayzâ ni imọran ati lati tunse adehun.8

Awọn sahâbî marun-un wọnyi, ti wọn fun ni iṣẹ naa, lọ si odi awọn Ju Qurayzâ wọn si gba wọn nimọran. Sibẹsibẹ, wọn ko gba imọran naa. Wọ́n tún bẹ̀rẹ̀ sí í gàn wọn. Gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ ìkẹyìn, wọ́n ní, “O ti ṣẹ́ apá àti ìyẹ́ wa nípa yíyọ àwọn arákùnrin wa, àwọn ọmọ Nadîr kúrò ní ilẹ̀ wọn. Tani Muhammad? Ko si ileri tabi adehun laarin Oun ati awa. A ti bura lati kolu Anabi rẹ gbogbo papo ki o si pa a. Dajudaju a yoo dide ki a ran awọn arakunrin wa lọwọ!”

Hadrat Sa’d ibn Mu’âz àti àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ wá sí iwájú Ọ̀gá wa Rasûlullah, wọ́n sì ṣàlàyé ipò náà lọ́nà tí kò hàn gbangba kí gbogbo ènìyàn má bàa lóye. Ọ̀gá wa, Anabi sọ pe, “Jeki iroyin rẹ ni aṣiri. Sọ ọ fun awọn ti o ti mọ ọ tẹlẹ nikan. Nitori ogun ni gbogbo iṣọra ati ẹtan.”9

Ashâb al-kirâm n duro de Ọga wa, Anabi ti o wa ni ẹgbẹ yii ti yàrà naa o si n iyalẹnu kini ipa ọna wọn yoo jẹ. Lẹhin igba diẹ, Sultân ti agbaye bu ọla fun ibi ti Ashâb akọni Rẹ ti wa o si sọ takbîr, “Allahu akbar! Allahu akbar!” Nigbati o gbọ eyi, awọn sahâbîs ologo sọ pe takbîr ni iṣọkan, ti n kede ọlanla ti orukọ ibukun Janâb al-Haqq ati gbin iberu laarin okan awon alaigbagbo, ti won ko apa keji yàrà naa. Nigbati awọn abọ̀rìṣà gbọ takbîrs, wọn sọ pe, “Seese, iroyin rere wa si Muhammad ati Ashâb Rẹ.”

Ọ̀gá wa, Anabi sọ fun Ashâb Rẹ, “Iwọ Musulumi! Yọ pẹlu iṣẹgun ati iranlọwọ ti Allahu ta’âlâ!” Nípa bẹ́ẹ̀, Ó sọ ìhìn rere náà pé àwọn yóò ṣẹ́gun. Ashâb ologo ti kopa ninu ọpọlọpọ awọn irin ajo ologun o si darapọ mọ awọn Ghazâs ti Badr ati Uhud. Pẹlu igbanilaaye ti Allahu ta’âlâ ati awọn ibukun adura Ọga wa Rasûl al-akram, wọn ṣẹgun awọn abọ̀rìṣà, ti wọn pọ si ni iye ati agbara, ni gbogbo igba. Niwọn igba ti “Ade Iyebiye” ti awọn eeyan wa pẹlu wọn, ko si iṣẹ-ṣiṣe ti wọn ko le ṣe, ko si wahala ti wọn ko le farada. Oju ojo tutu, iyan naa le, ati pe ebi jẹ nla... Pẹlu Ọga wa, Anabi, ọpọlọpọ ninu wọn so okuta si ikun ibukun wọn. Lodi si wọn, awọn ọta ainiye wa! Sibẹsibẹ, fun Ashâb ologo, nọmba awọn ọta ati awọn ijiya ko ṣe pataki. Allahu ta’âlâ ni oluranlọwọ lẹwa julọ. Wọ́n gbẹ́kẹ̀lé Rẹ̀, wọ́n gbára lé Rẹ̀, wọ́n sì sá di Rẹ̀.

Awọn olori pataki ti Quraysh ati awọn olori awọn ẹya miiran ti o wa pẹlu awọn Quraysh bẹrẹ si wa ibi ti wọn le kọja si apa keji ti yàrà, ṣaaju ṣiṣe ipinnu lati kọlu pẹlu gbogbo agbara wọn. Wọ́n rìn lẹ́gbẹ̀ẹ́ yàrà láti ìkángun kan sí òmíràn. Nikẹhin, wọn duro ni ibi ti o dín ti a ko pari nitori aini akoko ati pinnu lati kolu lati ibẹ. Àwọn ọmọ ogun abọ̀rìṣà náà ń tẹ̀ lé àwọn ọ̀gágun wọn, wọ́n ń wo yàrà àti Ashâb ológo ní ìyàlẹ́nu. Wọn sọ pe, “A bura pe eyi kii ṣe ọna ti awọn Larubawa nlo. Nitootọ, ọkunrin Persia yẹn ṣeduro eyi!”

Nígbà tí àwọn ọ̀gágun Quraysh fi apá tóóró yàrà náà hàn àwọn ọmọ ogun wọn, tí wọ́n sì béèrè pé, “Ta ló lè fo síbí kí wọ́n sì kọjá lọ sí ìhà kejì?” awọn ẹlẹṣin marun wa siwaju. Wọn yoo kọja si apa keji ti yàrà lati ja ọkan-si-ọkan. Ashâb al-kirâm ologo ati awọn ọmọ-ogun abọ̀rìṣà bẹrẹ si wo awọn iṣe ti awọn ẹlẹṣin marun wọnyi ni iyanilenu. Awọn ẹlẹṣin gbe pada lati jèrè iyara. Lẹhinna wọn yi ori awọn ẹṣin wọn si apakan ti o dín julọ ti yàrà naa wọn si yara. Bi wọn ti n sare tete, ẹṣin àṣàyàn marun ṣaṣeyọri lati fo yàrà naa kọja ni ẹẹkan. Ọ̀pọ̀ àwọn agẹṣinjagun fẹ́ tẹ̀ lé wọn, ṣùgbọ́n wọ́n kùnà wọ́n sì dúró sí ìhà kejì yàrà náà. Lara awọn ti o kọja, ọkunrin kan ti o lagbara pupọ wa, ti a ko ṣẹgun ti a npè ni Amr bin Abdûd, ẹniti gbogbo eniyan bẹru ati pe ko le duro tẹlẹ. Òun nìkan ló dọ́gba pẹ̀lú ẹgbẹ́ ọmọ ogun. Òtítọ́ náà pé ó wá síbí nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun ẹgbẹ̀rún mẹ́wàá fi èyí hàn. O wọ ihamọra lati ori si atampako. Lori ẹṣin rẹ, o ni irisi ti o lọla gidigidi. Ọkunrin yii, ti o fa iberu nipa irisi rẹ, kigbe si awọn mujâhids, “Ti ẹnikẹni ba wa ti o le ba mi ja, jẹ ki o wa si oju ogun!”

“Eyin Musulumi awujo! Yọ pẹlu iṣẹgun ati iranlọwọ ti Allahu ta’âlâ!”
Hadîth
ash-sharîf

Nigbati o ri igberaga yii, Hadrat Alî wa niwaju Anabi olufẹ wa o beere fun igbanilaaye Rẹ, o ni, “Ki a fi ẹmi mi rubọ fun ọ, iwọ Rasûlallah! Jẹ ki n ba a ja.” Ko tilẹ wọ ihamọra rẹ. Ashâb al-kirâm wo o pẹlu ìyìn. Woli olufẹ wa yọ ihamọra ibukun Rẹ kuro o si fi si Hadrat Alî. O fi ida Re fun Hadrat Alî. O yọ turban Rẹ kuro ni ori ibukun Rẹ o si fi we ori Hadrat Alî. Nigbana ni O gbadura, “Olohun mi! Ni Ghazâ ti Badr, ọmọ aburo mi Ubayda, ati ni Ghazâ ti Uhud aburo mi Hamza di ajẹ́rìíkú. Alî, ti o jẹ arakunrin ati ọmọ aburo mi, ni o kù pẹlu mi. Daabobo rẹ. Fun u ni iranlọwọ rẹ. Maṣe fi mi silẹ nikan.” Ashâb al-kirâm sọ pé, “Âmîn!”

Kiniun ti Allahu ta’âlâ rin siwaju, ti awọn adura ati takbîrs yika o si duro niwaju Amr ibn Abdûd, ẹniti o dabi aderubaniyan lori ẹṣin rẹ. Amr, ẹniti ihamọra bo ni kikun ayafi oju rẹ, ko le da akọni yii mọ o beere lọwọ ẹni ti o jẹ. Nigbati o fi ara rẹ han nipa sisọ pe, “Emi ni Alî ibn Abî Tâlib,” Amr dahun pe, bi ẹnipe o ṣe aanu fun u, “Iwọ ọmọ arakunrin mi (ọna aṣa lati ba eniyan sọrọ)! Baba rẹ ni ọrẹ mi. Fun idi eyi, Emi ko fẹ lati ta ẹjẹ rẹ silẹ. Ṣe ko si eyikeyi ninu awọn aburo rẹ ti o le koju mi?” Hadrat Alî ru u soke nipa sisọ pe, “O Amr! Mo fi Olohun bura pe mo fe ta eje re sile. Ṣugbọn ṣe ko yẹ ki awa mejeeji wa ni ipo dogba? Ṣe ohun ti o yẹ fun ogo akọni kọ niyẹn? Mo wa ni ẹsẹ, o wa lori ẹṣin!”

Nigbati o gbọ eyi, iṣọn akikanju Amr wú, lẹsẹkẹsẹ o sọkalẹ kuro ninu ẹṣin rẹ o si fi idà rẹ ge ẹsẹ ẹṣin rẹ. Lẹhinna o fi ibinu duro ni iwaju Hadrat Alî. Nígbà tí ó fẹ́ kọlu, kìnnìún Allahu ta’âlâ béèrè lọ́wọ́ rẹ̀ pé, “O Amr! Mo gbọ pe o bura lati mu ọkan ninu awọn ibeere meji ti Qurayshi ṣẹ nigbati o ba koju rẹ. Ṣe otitọ ni eyi?” Nigbati o ba dahun pe, “Bẹẹni, otitọ ni,” Hadrat Alî pe e si îmân, “Nigbana, ibeere mi akọkọ ni pe ki o gbagbọ ninu Allahu ta’âlâ ati Rasûl Rẹ ki o si gba Islâm mọra.” Nigbati o gbọ eyi, Amr binu o si wipe, “Maṣe darukọ eyi! Emi ko nilo eyi!” Hadrat Alî sọ pe, “Ibeere keji mi ni pe ki o da ija duro ki o pada si Mekka. Nitoripe, ti Rasûlullah ba ṣẹgun awọn ọta, iwọ yoo ti ṣe iranlọwọ fun u pẹlu iṣe tirẹ yii!” Amr sọ pe, “Maṣe darukọ eyi naa! Mo búra pé mi ò ní lo òórùn dídùn àyàfi tí mo bá gbẹ̀san. Ti o ba ni ibeere miiran, sọ iyẹn!” Hadrat Alî sọ pe, “O ota ti Allahu ta’âlâ! Bayi ko si ohun ti o kù bikoṣe lati ba ọ ja!”

Amr rerin ni awon oro. O si wipe, “Eyi ko ṣee gbagbọ! Emi kii yoo ronu rara pe jagunjagun kan wa ni Arabia ti o le koju mi! Iwọ ọmọ arakunrin mi! Mo bura pe Emi ko fẹ lati pa ọ. Nitoripe baba rẹ ni ọrẹ mi. Mo fẹ ki okan lara awon olokiki Quraysh, bii Abû Bakr tabi ‘Umar, yoo koju mi.” Nigbati Hadrat Alî sọ pe, “Bo ti wu ki o ri, mo wa nibi lati pa ọ,” ẹjẹ ru si ori Amr. Ó gbé idà rẹ̀ sókè, ó sì sọ idà rẹ̀ sílẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Kiniun ti Allahu ta’âlâ, Hadrat Alî (karram-Allahu wajhah), n reti iru nkan bayi o si fo si ẹgbẹ bi manamana o si pade ikọlu pẹlu apata rẹ. Sibẹsibẹ, Amr ti fọ ọpọlọpọ awọn apata bii eyi. Paapaa awọn apata ti o lagbara julọ ko le koju ikọlu rẹ. Nitootọ, o jẹ bẹ bayi. Apata Hadrat Alî fọ, ida naa si ha ori rẹ, o si ṣe e leṣe. Wayi, o kan Hadrat Alî lati kolu; o gba aabo ni Allah o si wipe, “Yâ Allah!” ó yí Zulfikâr (orúkọ idà Wòlíì wa) sí ọrùn Amr. Pẹ̀lú ìlù rẹ̀ yìí, ohùn “Allahu akbar! Allahu akbar!” nínú ẹgbẹ́ ọmọ ogun Islâm mì ọ̀run àti ayé; igbe dide lati ogun awon alaigbagbọ... Bẹẹni, adura ti Sultân ti awọn Anabi, ade iyebiye ti awọn eeyan, ti gba. Amr ibanilẹru ti ṣubu si ilẹ; ẹ̀jẹ̀ rẹ̀ ń dà láti ara rẹ̀, orí rẹ̀ sì ti fò lọ. Awọn ọrẹ rẹ, ti wọn rii pe Amr, ẹniti wọn gbẹkẹle julọ ni a ṣẹgun, lẹsẹkẹsẹ kọlu Hadrat Alî. Nigbati o rii eyi, Ashâb al-kirâm sare lọ sibẹ. Zubayr ibn Awwâm ṣe Nawfal ibn Abdullah leṣe o si mu ki o ṣubu sinu yàrà pẹlu ẹṣin rẹ. Hadrat Alî sọkalẹ sinu yàrà o si pin Nawfal si meji. Awọn miiran kọja yàrà ni iṣoro wọn si salọ pada. Olórí ẹgbẹ́ ọmọ ogun abọ̀rìṣà ṣubú sínú àìnírètí ní ìbẹ̀rẹ̀ ogun náà.

Bayi apẹrẹ ti ogun jẹ kedere. Awọn yàrà idilọwọ ija ọwọ-si-ọwọ. Wọ́n gbìyànjú láti pa ara wọn lára nípa yíbọn ọfà. Igbesẹ yii ko ṣe nkankan bikoṣe pe o mu ki abajade pẹ. Awọn abọ̀rìṣà, ti wọn mọ pe wọn ko le ṣẹgun ni ọna yii, pinnu pe ọna ti o dara julọ ni lati kolu lati gbogbo awọn ẹgbẹ ti yàrà, wọn si lọ si ikọlu naa. Ẹgbẹ́ ọmọ ogun ọ̀tá ńlá tí ó jẹ́ ẹgbẹ̀rún mẹ́wàá ènìyàn ń gbìyànjú láti gba inú kòtò náà kọjá, nígbà tí àwọn ọmọ ogun Islâm ológo tí ó jẹ́ ẹgbẹ̀rún mẹ́ta ènìyàn ń fi ọfà àti òkúta gbìyànjú láti má ṣe jẹ́ kí wọ́n kọjá. Ijakadi nla ti bẹrẹ. Ijakadi yii duro titi di aṣalẹ.

Ọga wa, Rasûl al-akram (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) fi awọn olùṣọ́ si awọn aaye oriṣiriṣi ti yàrà ni alẹ. Òun fúnra rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í ṣọ́ apá tóóró náà. Ó rán ẹgbẹ́ olùṣọ́ ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta [500] ọkùnrin lọ sí Medîna ó sì pàṣẹ fún wọn pé kí wọ́n pariwo sọ takbîrs ní òpópónà. Nípa bẹ́ẹ̀, ewu kan láti ọ̀dọ̀ àwọn Júù tàbí àwọn abọ̀rìṣà Quraysh yóò jẹ́ dídènà bí àkókò ti ń lọ; obinrin ati omode yoo wa ni idaabobo.

Àwọn Júù Qurayzâ rán Huyay ibn Akhtab lọ sọ́dọ̀ àwọn abọ̀rìṣà, wọ́n sì béèrè fún ẹgbẹ̀rún méjì ọmọ ogun láti lọ gbógun ti òru. Ni alẹ, wọn yoo kọlu awọn obinrin ati awọn ọmọde ti a fi silẹ laini aabo. Ṣugbọn, awọn mujâhids ti wọn n ṣọ agbegbe titi owurọ, ti wọn si n kigbe takbîr “Allahu akbar!”, ti fi iberu nla si ọkan wọn. Wọ́n sá lọ sí ilé olódi wọn, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í dúró de àǹfààní. Lati igba de igba, wọn gbiyanju lati wọ Medîna ni awọn ẹgbẹ kekere.

Ni alẹ ọjọ kan, Ghazzâl, ọkan ninu awọn olokiki ti awọn ọmọ Qurayzâ, ṣakoso lati wa si ile nla ti iya wa Safiyya, arabinrin baba Ọga wa, Anabi, wa ninu rẹ, pẹlu ẹgbẹ ọmọ ogun mẹwa. Ninu inu, awọn obinrin ati awọn ọmọde wa. Wọn ko paapaa ni ohun ija kan lati daabobo ara wọn. Àwọn Júù kọ́kọ́ gbìyànjú láti ta ọfà sí ilé ńlá náà, wọ́n sì gbìyànjú láti wọlé. Ọkan ninu wọn ṣakoso lati wọ inu agbala inu o bẹrẹ si wa aaye lati wọ inu ile naa. Nibayi, arabinrin baba akikanju ti Anabi olufẹ wa, lẹhin ti o ti paṣẹ fun awọn ti o wa ni ayika rẹ lati ma ṣe ariwo, sọkalẹ lọ si ẹnu-ọna. Lẹ́yìn tí ó fi ìborùn wé orí rẹ̀ ṣinṣin, tí ó sì mú kí ara rẹ̀ dà bí ọkùnrin, ó mú ọ̀pá kan, ó sì fi ọ̀bẹ sí ìbàdí rẹ̀. Ó ṣí ilẹ̀kùn díẹ̀díẹ̀, ó sún mọ́ Júù yẹn láti ẹ̀yìn, ó sì fi agbára gbá ọ̀pá náà mọ́ orí rẹ̀. Láìfi àkókò ṣòfò, ó pa Júù tó ṣubú lulẹ̀. Lẹ́yìn náà, ó ju orí Júù sí àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ tí ọwọ́ wọn dí láti ta ọfà láti ìta. Nígbà tí wọ́n rí orí ọ̀rẹ́ wọn tí a gé, ẹ̀rù bà àwọn Júù, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí sá lọ. Wọn n sọ pe, “A ti sọ fun wa pe awọn Musulumi ran gbogbo awọn ọkunrin lọ si ogun lai fi eyikeyi silẹ ni ile wọn!”10

“Ìlù idà kan ti Alî niyelori ju ibâdats ti gbogbo eniyan ati alujanu.”
Hadîth
ash-sharîf

Ogun naa tẹsiwaju pẹlu kikankikan kanna ni owurọ. Awọn ọfa n fò kiri ni afẹfẹ. Oga wa ti awọn agbaye (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) sọ fun Ashâb ologo Rẹ, “Mo fi Allahu ta’âlâ bura, ẹniti o di aye mi mu ni ọwọ Rẹ, pe dajudaju awọn wahala ti a koju ni a o gbe kuro lọdọ yin, a o si fun yin ni ifọkanbalẹ.” Ó gbà wọ́n nímọ̀ràn pé kí wọ́n ní sùúrù, ó sì sọ ìhìn rere náà pé ìṣẹ́gun náà yóò jẹ́ ti àwọn onígbàgbọ́. Lẹ́yìn tí wọ́n ti gbọ́ ìhìn rere yìí, àwọn akíkanjú sahâbîs gbàgbé àwọn ìṣòro bí ebi àti ìyàn, wọ́n sì ń ṣiṣẹ́ kára àti tọkàntọkàn. Wọn ko gba laaye paapaa abọ̀rìṣà kan lati kọja nipasẹ yàrà.

Hadrat Sa’d ibn Mu’âz, ọ̀kan lára àwọn olókìkí Ashâb al-kirâm, ń bá ìtara ńlá jà. Nigba ogun naa, o farapa ni apa rẹ nipasẹ ọfa ti o ta nipasẹ abọ̀rìṣà kan ti a npè ni Hibbân ibn Qays ibn Araka. Ọfà naa lu iṣọn-ẹjẹ kan o si fa pipadanu ẹjẹ pupọ. Nigbati o rii bi awọn ti o wa ni ayika rẹ ṣe n gbiyanju lati da ẹjẹ duro, o loye pe ipo rẹ ṣe pataki o si gbadura, “Iwọ Rabb mi! Ti Quraysh ba tesiwaju lati ja, fun mi ni aye. Nitoripe emi ko fẹran ohunkohun miiran bi mo ṣe fẹ lati ba awọn abọ̀rìṣà wọnyi ja ti wọn ti sẹ ti wọn si fi iya jẹ Rasûl rẹ. Bí ogun tó wà láàárín wa bá ti dópin, gbé mi ga sí ipò ajẹ́rìíkú. Ṣugbọn, maṣe gba ẹmi mi titi emi o fi ri opin Banî Qurayzâ.” Adura re gba, ati ẹjẹ duro.

Munâfiqs bii Abdullah ibn Ubayy, ti o dabi ẹnipe wọn n ja laarin Ashâb al-kirâm, n mu laiyara pupọ ati pe ko sunmọ awọn ila iwaju. Ni afikun, wọn n ṣe gbogbo ohun ti wọn le ṣe lati ba awọn mujâhids jẹ ibajẹ ati igbiyanju lati fa rudurudu, ni sisọ, “Muhammad n ṣe ileri fun ọ awọn iṣura ọba Rûm ati Shah Iran. Sibẹsibẹ, a ti wa ni idẹkùn bayi ninu yàrà. Nitori iberu, a ko le paapaa lọ si igbonse. Olohun ati Rasûl Re ko se nkankan bikose tan wa je, won ko si se ileri ohunkohun ti aye!” Nigbakugba ti wọn ba ni iṣoro, wọn yoo fi awọn aaye iṣẹ wọn silẹ, ni lilo awawi pe awọn ọta le kọlu ile wọn. Awọn iṣe wọnyi ti awọn munâfiq jẹ iṣoro miiran.

Ẹgbẹ ọmọ ogun abọ̀rìṣà, lati gba awọn abajade ni kete bi o ti ṣee, n lo gbogbo agbara rẹ, sibẹsibẹ, wọn ko le ṣaṣeyọri lodi si aabo akọni ti sahâbîs ọlọla. Ibi ti wọn ti kọlu pupọ julọ ni ọna ti o dín. Ọga wa, Anabi ko kuro nibẹ, O si gba Ashâb Re niyanju lati ja. Ashâb al-kirâm, ti o fẹ lati ni ọlá ti ija lẹgbẹẹ Ọga wa, Anabi, n ṣe awọn iṣẹ ti a ko ri tẹlẹ ni oju ogun. Ní àkókò kan, wọ́n rí i pé àwọn abọ̀rìṣà púpọ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í ta ọfà gbígbóná janjan. Ibi-afẹde wọn kanṣoṣo ni agọ nibiti Sultân ti agbaye wa.

Ihamọra bo ara ibukun ti Anabi olufẹ wa. Ó ní àṣíborí lórí orí ìbùkún Rẹ̀. Ó dúró níwájú àgọ́ náà, ó sì ń pàṣẹ fún Ashâb Rẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú ipa ọ̀nà ogun náà. Nigbakuran, awọn alainigbagbo yoo ṣe ikọlu apapọ si ibi ti o dabi ẹni pe o jẹ alailagbara, ati pe awọn sahâbî ibukun yoo yara lọ sibẹ ti wọn yoo si ja pẹlu itara titi ti wọn yoo fi le awọn ọta ẹsin naa pada. Ijakadi airotẹlẹ yii le tobẹẹ ti awọn akọni sahâbîs ko le rii akoko lati wo ẹgbẹ. Lọ́jọ́ yẹn, ìjà tó bẹ̀rẹ̀ láràárọ̀ ń bá a lọ títí di òru. Nigbakugba ti akoko namâz ba de, awọn sahâbî ologo sọ pe, “O Rasûlallah! A ko le ṣe namâz wa,” Oga wa ti awọn agbaye ati Sultân ti agbaye yoo dahun pẹlu ibanujẹ nla, “Wallahi, emi naa ko le ṣe e.” Ní nǹkan bí òru namâz, wọ́n lé agbo àwọn abọ̀rìṣà padà, tí wọn kò jẹ́ kí wọ́n ṣe ìjọsìn wọn, pẹ̀lú ìkọlù oníwà ipá gan-an, wọ́n sì tú wọn ká. Awọn Quraysh ati awọn ara Ghatfân ko le tun ara wọn to, wọn si pada si ibùdó wọn fun alẹ. Awọn mujâhids rin si agọ ti Anabi olufẹ wa. Nigbana ni Ọ̀gá wa Fakhr al-âlam, ti a fi ranṣẹ gẹgẹbi aanu fun awọn agbaye, bi o tilẹ jẹ pe kii ṣe aṣa Rẹ lati bú, ko le fara da a nitori namâz naa, o si sọ nipa awọn abọ̀rìṣà, “Gẹgẹ bi wọn ti di wa lọwọ lati ṣe namâz wa nipa ṣiṣe wa lọwọ titi ti oorun fi wọ, jẹ ki Allahu ta’âlâ kun ile wọn, ikun wọn ati awọn ibojì wọn pẹlu ina!” Lẹhin ti O ṣe namâz ọsan, ti ìrọ̀lẹ́ ati ti aṣalẹ ti o ti pẹ, O dari namâz alẹ.

“Mo fi Allahu ta’âlâ Ẹni tí ó di wíwà mi mú ní ọwọ́ Rẹ̀ búra pé gbogbo ìṣòro tí a bá pàdé ni a óò mú kúrò lọ́dọ̀ rẹ, a ó sì mú yín dé ìrọ̀rùn.”
Hadîth
ash-sharîf

Ghazâ ti Koto (Handak)

Eyin Rabb mi, pa awon alaigbagbọ run

Lẹhin awọn ijakadi wọnyi lati wó Islâm patapata, awọn abọ̀rìṣà loye pe a ko le ṣẹgun awọn Musulumi lakoko ọsan. Gẹgẹbi wọn, ojutu kan ṣoṣo ni lati ṣeto awọn igbogunti alẹ pẹlu kikankikan kanna. Ọna yii nikan ni a fi le ṣẹgun awọn Musulumi. Lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, wọ́n fi àwọn ìpinnu wọ̀nyí sílò, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í gbógun ti òru, pa pọ̀ pẹ̀lú àwọn Júù ọmọ Qurayzâ. Awọn abọ̀rìṣà pin awọn ọmọ-ogun wọn si awọn ẹgbẹ ati kọlu ni titan. Awọn ikọlu wọnyi tẹsiwaju fun ọpọlọpọ awọn ọjọ. Wòlíì olùfẹ́ wa àti Ashâb al-kirâm akọni náà ń bá ìgbèjà wọn lọ bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ebi ń pa wọ́n, wọn kò sùn, ó sì rẹ̀ wọ́n. Wọn ko gba laaye ọmọ ogun ọta eyikeyi lati kọja yàrà naa. Idaabobo ti o ni itara yii jẹ ẹru diẹ sii, o le koko diẹ sii, o si nira ju gbogbo awọn ghazâs ti tẹlẹ lọ.

Àìtó oúnjẹ bẹ̀rẹ̀ sí í fara hàn láàárín àwọn abọ̀rìṣà tí wọ́n ti ń jà fún ọ̀pọ̀ ọjọ́. Ẹṣin àti ràkúnmí wọn tún bẹ̀rẹ̀ sí kú níwọ̀n bí wọn kò ti lè rí fọ́nrán koríko gbígbẹ lórí ilẹ̀. Fun idi eyi, olori awọn abọ̀rìṣà ran ẹgbẹ kan labẹ aṣẹ Dirâr ibn Khattâb si awọn Ju ti Qurayzâ lati gba awọn ipese. Àwọn Júù tí wọ́n fi gbogbo ohun tí wọ́n ní rúbọ fún àwọn aláìgbàgbọ́, lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ni wọ́n di ogún ẹrù ràkúnmí ti àlìkámà, ọkà bálì, dàbínù àti koríko fún àwọn ẹranko, wọ́n sì fi lé wọn lọ́wọ́. Nigba ti Dirâr n pada pẹlu ayọ pẹlu awọn ọmọ-ogun rẹ, wọn pade ẹgbẹ kan ti sahâbîs nitosi Qubâ. Ashâb akọni kolu ni ẹẹkan. Lẹ́yìn ìjà ìtàjẹ̀sílẹ̀, wọ́n lé ọ̀tá sá. Wọ́n kó àwọn ràkúnmí tí wọ́n kó ẹrù náà fún Ọ̀gá wa, Wòlíì, wọ́n sì gba àdúrà púpọ̀.11

Ọ̀gá wa, Sultân ti agbaye (sall-Allahu ’alaihi wa sallam) ṣe afihan aanu pupọ, pupọ ju awọn baba wọn lọ, fun Ashâb akikanju Rẹ, ti o farada awọn ipo ti o nira pupọ ninu ogun imuna yii ti o duro fun bii oṣu kan. Lójú ìsapá àrà ọ̀tọ̀ wọ̀nyí ti Ashâb ológo Rẹ̀, yóò fi orí rẹ̀ tí a bùkún sí ilẹ̀, yóò sì bẹ Allahu ta’âlâ fún wọn, “Olohun mi, Ìwọ Ẹni tí ń gba àwọn tí ó wà nínú ìdààmú là. Olohun mi, ti o dahun adura awon alaini ati alainiranlọwọ! Nitootọ, O rii ati mọ ipo mi ati Ashâb mi. Rabb mi! Tú awọn alaigbagbọ ká, tan iyapa laarin wọn, fun wa ni agbara si wọn ati fun wa ni iṣẹgun!”

Wòlíì olùfẹ́ wa ń tún ẹ̀bẹ̀ yìí ṣe lọ́pọ̀ ìgbà ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn.

Nitori ijiya ti iyan ṣẹlẹ, awọn abọ̀rìṣà n lo gbogbo agbara wọn lati pa awọn Musulumi kuro ni kete bi o ti ṣee. Nírọ̀lẹ́ ọjọ́ kan, ẹnì kan láti inú ẹgbẹ́ ọmọ ogun abọ̀rìṣà, tí ọkàn rẹ̀ ní ìfẹ́ Islâm, wá sí iwájú Ọ̀gá wa, Wòlíì. Eniyan yii ni Nu’aym ibn Mas’ûd lati ẹya Ghatfân. Ó sọ fún Wòlíì olùfẹ́ wa pé, “Ìwọ Rasûlallah! Mo ti wa si ibi lati jẹri pe Allahu ta’âlâ jẹ ọkan, ati pe iwọ jẹ woli tootọ. Iyin ni fun Allahu ta’âlâ pe a bu ọla fun mi nipa di Musulumi. Titi di isisiyi, mo ba ọ ja. Láti ìsinsìnyí lọ, èmi yóò bá àwọn aláìgbàgbọ́ jà. Mo setan lati ṣe ohunkohun ti o ba paṣẹ fun mi! Eyin Rasûlallah! Paapaa awọn eniyan mi ko mọ pe Mo ti di Musulumi!” Ọga wa Rasûl al-akram sọ pe, “Ṣe o le wọ inu awọn ipo ti awọn alaigbagbọ wọnyi ki o gbiyanju lati ya wọn sọtọ nipa dida awọn aiyede laarin wọn?” O ni, “O Rasûlallah! Pẹlu iranlọwọ Allahu ta’âlâ, mo le ya won kuro ninu ara won. Sibẹsibẹ, ṣe a gba mi laaye lati sọ ohunkohun ti Mo fẹ?” Ọ̀gá wa sọ pe, “Ogun jẹ ẹtan, o le sọ ohunkohun ti o fẹ.” Hadrat Nu’aym ibn Mas’ûd kọkọ lọ sọdọ awọn Ju ti Qurayzâ o si sọ fun wọn pe, “O mọ ifẹ mi fun ọ. Ohun ti a yoo sọ gbọdọ wa laarin wa. Ko si ẹnikan ti o gbọdọ mọ!” Awọn Ju bura o si wipe, “Ko si ẹnikan ti yoo mọ.” Lori eyi, Hadrat Nu’aym sọ pe, “Ọ̀rọ̀ ọkunrin naa (Ọ̀gá wa, Anabi) jẹ iṣoro gidi kan. O mọ ohun ti O ṣe si awọn ọmọ Nadîr ati Kaynukâ. Gbogbo yin rí i pé Ó lé wọn jáde kúrò ní ilẹ̀ ìbílẹ̀ wọn, ilé wọn. Bayi, awọn Quraysh ati Ghatfâni ti de, wọn si n ba awọn Musulumi ja. O n ṣe iranlọwọ fun wọn. Botilẹjẹpe a ti ja fun ọpọlọpọ awọn ọjọ, a ko le gba abajade eyikeyi. Ti o ba tẹsiwaju bii eyi, idoti naa yoo pẹ. Awọn ohun-ini, awọn ile ati awọn ọmọde ti Quraysh ati awọn ara Ghatfân ko si nibi bi tiyin. Bí wọ́n bá rí àǹfààní nínú ogun yìí tí wọ́n sì ṣẹ́gun, wọ́n á kó ìkógun náà, wọ́n á sì lọ. Ti wọn ba padanu, wọn yoo lọ kuro ki o fi ọ silẹ nikan pẹlu awọn Musulumi. Sibẹsibẹ, iwọ ko ni agbara to lati bori awọn Musulumi. Ipo ogun lọwọlọwọ fihan pe awọn Musulumi yoo ṣẹgun. Ti o ba ṣẹlẹ bi mo ti sọtẹlẹ, awọn Musulumi yoo fi ọ si idà. Fun idi eyi, a gbọdọ ṣe awọn iṣọra ni kiakia.”12

“Olohun mi! Mo dupẹ lọwọ Rẹ nitori pe O ṣe aanu emi ati Ashâb mi.” Hadîth
ash-sharîf

Inú àwọn Júù tí wọ́n tẹ́tí sí àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí pẹ̀lú ìdùnnú àti ìbẹ̀rù ńláǹlà, dùn gan-an pé Hadrat Nu’aym ronú nípa wọn gan-an, ó sì sọ pé, “O ti fi ìbádọ́rẹ̀ẹ́ rẹ hàn wá dáadáa. Sọ fun wa iru iṣọra ti o yẹ ki a ṣe.” Nu’aym ibn Mas’ûd, ẹniti o nduro fun eyi, dahun pe, “Otitọ ni, maṣe lọ si ogun pẹlu awọn Musulumi ayafi ti ẹ ba gba diẹ ninu awọn olokiki Quraysh ati Ghatfân ni ìdógò! Niwọn igba ti awọn ìdógò ba wa pẹlu yin, wọn ko le sa fun ogun naa!” Níwọ̀n bí àwọn Júù gbà pé ìṣọ́ra tó dára gan-an ni èyí, wọ́n dúpẹ́ lọ́wọ́ rẹ̀, wọ́n sì fún un ní ẹ̀bùn.

Hadrat Nu’aym fi àwọn Júù sílẹ̀ ó sì lọ tààràtà sí ibùdó Quraysh. O sọ fun awọn alakoso wọn pe, “O mọ ọta mi si Muhammad, ati bi mo ṣe fẹran rẹ. Nítorí ìbádọ́rẹ̀ẹ́ wa, mo ti kà á sí ojúṣe ńlá láti sọ ohun kan tí mo ti kọ́ fún ọ. Ṣugbọn, o gbọdọ fun ọrọ rẹ ki o bura pe ki o ma jẹ ki ẹnikẹni mọ ohun ti Mo fẹ sọ!” Wọ́n búra, wọ́n sì sọ pé, “Sọ fún wa pé, a ń gbọ́ ọ.” O dahun pe, “Mọ pe awọn Ju Qurayzâ ti kabamọ ṣiṣe ajọṣepọ pẹlu rẹ, wọn si fi ifiranṣẹ ranṣẹ si Muhammad. Wọ́n sọ fún un pé, ‘Jẹ́ kí a gba àwọn ìdógò lọ́wọ́ àwọn olókìkí Quraysh àti Ghatfân kí a sì fi wọ́n lé ọ lọ́wọ́ láti gé orí. Lẹhinna, jẹ ki a darapọ mọ ọ ki a ja titi ti a fi pa awọn abọ̀rìṣà run! Sibẹsibẹ, o gbọdọ dariji awọn arakunrin wa, awọn ọmọ Nadîr, ki o si fi ile wọn pada.’ Muhammad ti gba awọn ibeere wọnyi ti awọn Ju. Bí àwọn Júù bá béèrè ìdógò lọ́wọ́ yín, ẹ má ṣe gbà, wọn yóò pa gbogbo wọn! Maṣe jẹ ki ẹnikẹni gbọ ohun ti Mo kan sọ!” Awọn eniyan Quraysh dupẹ lọwọ Hadrat Nu’aym pupọ fun iroyin pataki yii ti wọn si bọwọ fun u.

Nu’aym ibn Mas’ûd (radiy-Allahu ‘anh) kuro nibẹ o si wa sọdọ awọn ara Ghatfân. Ó sọ ohun tó sọ fún àwọn ará Quraysh fún wọn.

Ni ọjọ keji, Alakoso Quraysh sọ fun awọn ọmọ Qurayzâ, “O ti nira pupọ fun wa lati duro si ibi ni bayi. Nitoripe oju ojo tutu ati pe ebi n pa awọn ẹranko wa. Jẹ ki a ṣe awọn igbaradi ti o dara ni alẹ oni ki a ṣe ifilọlẹ ikọlu nla ni ọla.” Awọn Ju dahun pe, “Ni akọkọ, a ko jagun ni Satidee. Ekeji, ki a le darapọ mọ ija pẹlu yin, ẹ nilo lati fun wa ni ọpọlọpọ ninu awọn olokiki yin gẹgẹ bi ìdógò. Ti akoko idoti naa ba pẹ ati pe o di alaini iranlọwọ ati pada si awọn ilẹ rẹ, iwọ yoo ti fi wa le Muhammad lọwọ. Ti ẹ ba fun wa ni ìdógò, iwọ kii yoo fi wa silẹ!”

Nígbà tí ìròyìn yìí dé ọ̀dọ̀ ọ̀gágun Quraysh, ó ní, “Nítorí náà, òótọ́ ni ọ̀rọ̀ Nu’aym ibn Mas’ûd!” Ó tún ránṣẹ́ sí àwọn Júù lẹ́ẹ̀kan sí i, “A kì yóò fún ọ ní ọ̀kan ṣoṣo nínú àwọn ọkùnrin wa gẹ́gẹ́ bí ìdógò. Ti o ba wa jagun lẹgbẹẹ wa ni ọla, o dara pupọ. Ti kii ba ṣe bẹ, a yoo lọ si ilu abinibi wa, ati pe iwọ yoo fi silẹ nikan si Muhammad ati Ashâb Rẹ!”

Nigbati o gbọ eyi, awọn Ju Qurayzâ ro pe awọn ọrọ Nu’aym ṣẹ ti wọn si dahun pe, “Ninu ọran yii, a ko ni darapọ mọ ọ ati ba awọn Musulumi ja...” Nípa bẹ́ẹ̀, ìbẹ̀rù tàn kálẹ̀ sínú ọkàn àwọn méjèèjì.13

Jabrâîl ’alaihis-salâm wá sọ́dọ̀ Ọ̀gá wa, Wòlíì, ó sì sọ ìhìn rere náà pé Allahu ta’âlâ yóò fi ìjì líle pa àwọn abọ̀rìṣà run. Lori eyi, Ọga Agbaye kunlẹ, o gbe ọwọ ibukun Rẹ soke o si fi ọpẹ Rẹ han si Allahu ta’âlâ nipa sisọ pe, “Iwọ Allah mi! Mo dupẹ lọwọ Rẹ nitori pe O ṣe aanu emi ati Ashâb mi.” Ó sọ ìhìn rere náà fún Ashâb akọni Rẹ̀.

Alẹ ọjọ Satide ni. Okunkun nla kan wa ni ayika. Lẹ́yìn náà, òtútù kíkorò dé, ẹ̀fúùfù líle sì bẹ̀rẹ̀. Hadrat Huzayfa tabni Yemân ṣapejuwe alẹ yẹn gẹgẹbi atẹle:

“A wà ní irú alẹ́ bẹ́ẹ̀ tí a kò tíì rí alẹ́ tí ó ṣókùnkùn tó bẹ́ẹ̀ rí. Pẹ̀lú òkùnkùn biribiri yìí, ẹ̀fúùfù líle kan bẹ̀rẹ̀ sí í fẹ́ pẹ̀lú ariwo ààrá. Nibayi, Ọga wa, Anabi sọ fun wa pe awọn ọmọ-ogun abọ̀rìṣà ti dààmú, ẹ̀rù sì ti bà wọ́n, ati pe wọn wa ni ija laarin ara wọn. A ko le dide nitori otutu nla, ebi ati ẹru oru. A ti wọ diẹ ninu awọn ideri ati duro ni ibi ti a wa.

Rasûlullah bẹrẹ si ṣe namâz ati lẹhin lilo apakan ti oru ni namâz, O yipada si wa o si sọ pe, ‘Ṣe ẹnikẹni wa ninu yin ti yoo lọ si ọdọ awọn ọmọ-ogun abọ̀rìṣà, ṣayẹwo ipo wọn ki o si mu iroyin wa fun mi? Emi yoo beere lọwọ Allahu ta’âlâ pe ẹni ti o mu iroyin wa fun mi yoo jẹ ọrẹ fun mi ni Jannah.’ Nitori ebi nla ati otutu, ko si ẹnikan ti o le dide. Lẹhinna, Ọ̀gá wa Rasûlullah wa si ọdọ mi. Mo joko lori ẽkun mi lati otutu ati ebi. Ọ̀gá wa Rasûlullah fi ọwọ kan mi o si beere pe, ‘Tani iwọ?’ Mo dahun pe, ‘Emi ni Huzayfa, O Rasûlallah.’ Ọga wa Rasûlullah sọ pe, ‘Lọ wo ohun ti awọn eniyan yẹn n ṣe! Titi iwọ o fi pada sọdọ mi, maṣe ta ọfa tabi sọ okuta kankan si wọn, maṣe fi idà tabi ọkọ rẹ kọlu wọn. Titi iwọ o fi pada wa sọdọ mi, otutu tabi ooru ko ni ipalara fun ọ, bẹẹ ni a ko ni mu ọ tabi da ọ loro.’

Mo mu idà mi ati ọrun mi mo si mura lati lọ. Ọ̀gá wa Rasûlullah gbadura fun mi nipa sisọ pe, ‘Iwọ Allah mi! Dabobo rẹ lati iwaju ati lẹhin rẹ, lati ọtun ati osi, lati oke ati isalẹ rẹ.’

Mo bẹrẹ si rin si ọna awọn abọ̀rìṣà. Ó dà bíi pé mo ń rìn nínú ilé ìwẹ̀. Mo fi Olohun bura pe ko si iberu, tabi otutu, tabi gbigbọn ninu mi. Níkẹyìn, mo dé ibùdó àwọn abọ̀rìṣà. Àwọn ọ̀gágun àti àwọn aṣáájú wọn ti kọ́ iná, wọ́n sì ń móoru. Abû Sufyân n so pe, ‘A gbodo kuro nihin.’ Lẹsẹkẹsẹ mo ronu lati pa a nibẹ. Mo gba ọfa kan lati inu apó mi mo si gbe e sori ọrun mi. Mo fẹ ta a ni ọfa nipa lilo imọlẹ ina naa. Nigbati mo fee yinbon, mo ranti pe Rasûlullah ti so fun mi pe, ‘Titi iwọ o fi pada si ọdọ mi, iwọ ko ni fa iṣẹlẹ kankan,’ mo si pa ero lati pa a tì. Lẹ́yìn èyí, mo rí ìgboyà ńlá nínú ara mi. Mo sunmọ awọn alainigbagbo mo si joko nidii ina. Ẹ̀fúùfù líle tí kò tíì ṣẹlẹ̀ rí àti ẹgbẹ́ ọmọ ogun tí a kò lè fojú rí ti Allahu ta’âlâ (àwọn áńgẹ́lì) kọlu wọn. Nínú ẹ̀fúùfù, àwọn irinṣẹ́ ilé ìdáná wọn ń ṣubú lulẹ̀, iná àti fìtílà wọn ń kú, àgọ́ wọn sì ń wó lulẹ̀ lórí wọn. Ní àkókò kan, Abû Sufyân, olórí ẹgbẹ́ ọmọ ogun abọ̀rìṣà, dìde ó sì wí pé, ‘Ṣọra! Awọn ofofo ati amí le wa laarin yin; gbogbo eniyan yẹ ki o ṣayẹwo ẹni ti o wa lẹgbẹẹ rẹ! Gbogbo eniyan ni ki o di ọwọ ẹni ti o joko lẹgbẹẹ rẹ.’ Ó dà bíi pé Abû Sufyân mọ̀ pé àjèjì kan wà láàárín wọn. Lẹsẹkẹsẹ, Mo na ọwọ mi, mo gba ọwọ awọn eniyan meji ni apa ọtun mi ati osi mi mo beere orukọ wọn ṣaaju ki wọn to ṣe. Bayi, mo dena ki a ma da mi mọ.

Níkẹyìn, Abû Sufyân bá àwọn ọmọ ogun rẹ̀ sọ̀rọ̀, ‘O Quraysh! Ẹ ko si ni aaye ti o yẹ lati duro. Ẹṣin àti ràkúnmí ti bẹ̀rẹ̀ sí kú. Ìyàn wà níbi gbogbo. O ri ohun ti o ṣẹlẹ si wa nitori afẹfẹ. Lẹsẹkẹsẹ lọ kuro nihin ki o lọ! Bayi, Mo n lọ!’ o si wọ rakunmi rẹ. Awọn ọmọ-ogun abọ̀rìṣà pejọ ni ipo ibanujẹ ati gbe lọ si Mekka. Iyanrin ati awọn okuta wẹwẹ ti n rọ lori wọn.14

Nigbati awọn ọmọ-ogun abọ̀rìṣà lọ, Mo rin si ọna Ọ̀gá wa Rasûlullah. Nígbà tí mo dé àárín ọ̀nà, mo bá ogún ẹlẹ́ṣin (áńgẹ́lì) pàdé pẹ̀lú láwàní funfun. Wọn sọ fun mi pe, ‘So fun Rasûlullah. Allahu ta’âlâ pa ọ̀tá run...’ Nigbati mo pada si ibi ti Rasûlullah wa, O n ṣe namâz lori rogi kan. Bí ó ti wù kí ó rí, ní gbàrà tí mo padà dé, ipò òtútù àti ìwárìrì kí n tó lọ tún bẹ̀rẹ̀. Lẹhin namâz, Ọga wa Rasûlullah beere lọwọ mi kini iroyin ti mo mu wa. Mo sọ fún un nípa ipò ìbànújẹ́ àwọn abọ̀rìṣà àti pé wọ́n ti lọ. Inú Rasûlullah dùn gan-an pẹ̀lú ìròyìn yìí, ó sì rẹ́rìn-ín músẹ́. A ko sùn fun awọn ọjọ. Ọ̀gá wa, Wòlíì mú mi lọ sí ẹ̀gbẹ́ Rẹ̀, ó sì fi apá kan rogi tí ó lò gẹ́gẹ́ bí ibora bo àwa méjèèjì. Iyẹn ni bi a ṣe lo oru. Rasûlullah ji mi ni owurọ. Ni owurọ, ko si itọpa ti ogun abọ̀rìṣà.”

Titi ti awọn abọ̀rìṣà sunmọ Mekka, afẹfẹ ti o lagbara fẹ lẹhin wọn ati pe wọn gbọ takbîrs lẹhin wọn.

Nígbà tí àwọn abọ̀rìṣà Quraysh kúrò ní ibùdó wọn tí wọ́n sì sá lọ, àwọn ẹ̀yà alaígbàgbọ́ mìíràn tí wọ́n bá wọn wá tún kúrò ní Medîna. Wọn rì ninu ibanujẹ ati ẹ̀dùn ti isonu nla ti wọn ko le gbagbe. Lakoko ti wọn n jiya ijatil yii, Ọga Agbaye (sall-Allahu ‘alaihi wa sallam) ati Ashâb ọlọla Rẹ (radiy-Allahu ‘anhum) n ṣe sajda ti shukr (ọpẹ) si Allahu ta’âlâ, ti wọn yin I ati ṣafihan ọpẹ wọn. Awọn mujâhids lọ si Medîna didan pẹlu awọn ohun ti “Allahu akbar! Allahu akbar!” Awọn ita ti Medîna ni awọn ọmọde yabo lojiji; wọn jade lati pade Sultân ti agbaye ati awọn baba ibukun wọn, awọn aburo ati awọn arakunrin wọn agbalagba. Ọ̀gá wa, Anabi n dahun si wọn nipa rẹrin musẹ…

“Bayi, àsìkò tiyin ni. Lati isisiyi lọ, Quraysh kii yoo le wa gbogun ti yin mọ.”
Hadîth ash-sharîf

Ni Ghazâ ti koto, awọn Musulumi mẹfa di ajẹ́rìíkú…

Nipa ghazâ yii, Allahu ta’âlâ sọ ni âyat al-karîmas, ni maal, “Allahu ta’âlâ yi awọn alaigbagbọ yẹn pada (ni Ghazâ ti koto) pẹlu ibinu wọn, botilẹjẹpe wọn ko le ṣaṣeyọri eyikeyi ti o dara tabi iṣẹgun. Bayi, Allahu ta’âlâ (pẹlu awọn angẹli ati afẹfẹ) ti to fun awọn onigbagbọ (fun iṣẹgun wọn) ninu ogun naa. Agbara Allahu ta’âlâ to fun ohun gbogbo. O jẹ Olodumare o si ṣẹgun ohun gbogbo.”15

“Ẹyin onigbagbọ! Ẹ ranti awọn ibukun Allahu ta’âlâ lori yin. Nigbati awọn ọmọ-ogun kọlu yin (ni Ghazâ ti koto), A fi afẹfẹ ati awọn ọmọ-ogun (ti awọn angẹli) ti ẹ ko ri ranṣẹ si wọn.”16

Lẹhin ogun yii, Anabi olufẹ wa sọ pe, “Bayi, àsìkò tiyin ni. Lati isisiyi lọ, awọn Quraysh kii yoo le wa gbogun ti yin mọ.”

“Eyin Ashâb mi! Ẹ dide ki ẹ si gun ẹṣin yin, awọn ibakasiẹ yin! Àwọn tí wọ́n ṣègbọràn yóò ṣe namâz òpin ọ̀sán ní ilẹ̀ àwọn ọmọ Qurayzâ!”
Hadîth
ash-sharîf

Ghazâ ti Banî Qurayzâ