ПАЙҒАМБАРИМИЗНИНГ ЮКСАК АХЛОҚЛАРИ1

Аллоҳу таоло севимли Пайғамбарига (саллаллоҳу алайҳи васаллам) берган яхшиликлари ва эҳсонларини санаб, у зотнинг муборак кўнгилларини эркалаб: «Сиз гўзал хулқли қилиб яратилдингиз», – дейди.2

Ояти каримада шундай дейилди, маъноси: «Шубҳасиз, сиз хулқи азим устидасиз (сиз улуғ ахлоқ соҳибисиз)». Хулқи азим – Аллоҳу таоло билан ўртасида сир, яширин нарсалар бўлиш, одамлар орасида эса гўзал хулқли бўлиш деганидир. Ҳазрати Икрима шундай дейди: «Абдуллоҳ ибн Аббосдан эшитдим: бу ояти каримадаги „хулқи азим“, яъни гўзал хулқлар – Қуръони карим баён қилган ахлоқдир».

Кўп кишиларнинг Ислом динига киришига Расулуллоҳнинг гўзал ахлоқлари сабаб бўлди.

Сўзлари ниҳоятда ширин бўлиб, кўнгилларни олар, руҳларни жазб этарди. Ақллари шу қадар кўп эдики, Араб ярим оролидаги қўпол, ўжар одамлар орасига келиб, уларни жуда гўзал идора қилдилар, жафоларига сабр қилдилар ва уларни юмшоқликка ва итоатга келтирдилар. Уларнинг кўпчилиги динини ташлаб мусулмон бўлди, ҳатто Ислом дини йўлида оталарига ва ўғилларига қарши жанг қилди.

У зотнинг йўлида молларини, юртларини фидо қилиб, қонларини тўкишди. Ҳолбуки улар бундай нарсаларга одатланмаган эди. У зотнинг гўзал хулқлари, юмшоқликлари, афвлари, сабрлари, эҳсон ва икромлари шу қадар кўп эдики, ҳаммани ҳайратда қолдирарди. Кўрганлар ва эшитганлар севиб-севиб мусулмон бўларди. Бирорта ҳаракатларида, бирорта ишларида, бирорта сўзларида ҳеч қачон ҳеч бир хунуклик, ҳеч бир нуқсон кўрилмаган. Ўзлари учун ҳеч кимдан ранжимаган бўлсалар ҳам, дин душманларига, динга тил ва қўл узатганларга нисбатан қаттиқ ва шиддатли эдилар.

Муҳаммад алайҳиссаломнинг минглаб мўъжизалари кўринди, буни дўсту душман – ҳамма айтди. Бу мўъжизаларнинг энг қимматлиси у зотнинг одобли ва гўзал хулқли бўлишлари эди. Ҳазрати Абу Саъид Худрий шундай деди: «Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи васаллам) ҳайвонга ем берардилар. Туяни боғлардилар. Уйларини супурардилар. Қўйни соғардилар. Кавушларининг сўкилган жойини тикардилар, ички кийимларини ямардилар.3 Хизматкорлари билан бирга овқатланардилар. Хизматкорлари қўл тегирмонини айлантириб чарчаса, унга ёрдам берардилар. Бозордан у-бу нарсаларни олиб, халтага солиб, уйларига олиб келардилар. Фақир билан ҳам, бой билан ҳам, катта билан ҳам, кичик билан ҳам учрашганларида, биринчи бўлиб салом берардилар. Улар билан мусофаҳа қилиш учун муборак қўлларини биринчи бўлиб узатардилар. Қулни ҳам, хожани ҳам, бекни ҳам, қорани ҳам, оқни ҳам бир хил кўрардилар. Ким бўлишидан қатъи назар, чақирилган жойга борардилар. Олдиларига қўйилган нарсани, оз бўлса ҳам, арзимас санамасдилар.

Кечқурундан эртага ва эртадан кечқурунга овқат қолдирмасдилар. Гўзал хулқли эдилар. Яхшилик қилишни яхши кўрардилар, ҳамма билан яхши чиқишардилар. Очиқ юзли, ширин сўзли эдилар, гапираётганларида кулмасдилар. Ғамгин кўринардилар, лекин қовоқларини солмасдилар. Камтар кўнгилли эдилар, лекин паст табиатли эмас эдилар. Ҳайбатли бўлиб, ҳурмат ва қўрқув уйғотардилар, лекин қўпол эмас эдилар. Нозик ва сахий эдилар, лекин исроф қилмас, фойдасиз жойга бирор нарса бермас, ҳаммага раҳм қилардилар. Муборак бошлари ҳамиша олдинга эгик эди. Ҳеч кимдан ҳеч нарса кутмасдилар. Саодат ва ҳузур истаган киши у зотга ўхшаши керак». Анас ибн Молик шундай деди: «Расулуллоҳга ўн йил хизмат қилдим. Менга бирор марта ҳам „Уф!“ демадилар. Ҳеч қачон: „Буни нега бундай қилдинг?“ ёки „Нега буни қилмадинг?“ – демадилар».4 Абу Ҳурайра шундай деди: «Бир ғазотда у зотдан кофирларнинг йўқ бўлиши учун дуо қилишларини сўрадик. У зот: „Мен лаънат қилиш учун ҳам, одамлар азоб чексин деб ҳам юборилмадим. Мен ҳаммага яхшилик қилиш учун ва одамлар ҳузурга эришсин деб юборилдим“, – дедилар».5 Аллоҳу таоло Анбиё сурасининг 107-ояти каримасида шундай марҳамат қилади, маъноси: «Биз сизни оламларга раҳмат, яхшилик учун юбордик».

Абу Саъид Худрий шундай деди: «Расулуллоҳнинг ҳаёлари бокира мусулмон қизларининг ҳаёсидан ҳам кўпроқ эди».6

Анас ибн Молик шундай дейди: «Расулуллоҳ бир киши билан мусофаҳа қилсалар, ўша киши қўлини тортиб олмагунча, муборак қўлларини ундан айирмасдилар.7 Ўша киши юзини бурмагунча, муборак юзларини ундан бурмасдилар. Бирор кишининг ёнида ўтирганларида, икки тиззалари устида ўтирардилар, унга ҳурмат юзасидан муборак оёқларини тикка қилиб ўтирмасдилар».

Жобир ибн Самура шундай дейди: «Расулуллоҳ кам гапирардилар. Зарур бўлганда ёки бирор нарса сўралгандагина гапирардилар». Бундан ҳар бир мусулмон беҳуда, фойдасиз гапларни гапирмай, жим туриши лозимлиги англашилади. Муборак сўзларида тартил ва тарсил бор эди, яъни ниҳоятда очиқ ва тартибли гапирардилар, сўзлари осон тушуниларди. Анас ибн Молик шундай деди: «Расул алайҳиссалом беморларни зиёрат қилардилар, жаноза ортидан юрардилар ва чақирилган жойга борардилар. Эшакка ҳам минардилар. Мен Расул алайҳиссаломни Хайбар жангида кўрдим. Жилови арқондан бўлган эшак устида эдилар. Расул алайҳиссалом бомдод намозидан чиққанларида, Мадинанинг болалари ва ишчилари сувга тўла идишларини у зотнинг олдиларига келтиришар, муборак бармоқларини уларга ботиришларини сўрашарди. Қиш бўлиб, сув совуқ бўлса ҳам, у зот уларнинг илтимосларини рад қилмас, кўнгилларини хуш қилардилар».8

Анас ибн Молик яна шундай дейди: «Бир кичкина қиз Расул алайҳиссаломнинг қўлларидан тутиб, у зотни бирор иш учун олиб борса, у зот у билан бирга борардилар ва унинг мушкулини ҳал қилардилар».

«Шубҳасиз, сиз хулқи азим устидасиз (сиз улуғ ахлоқ соҳибисиз)» Қалам: 4

Жобир шундай деди: «Расул алайҳиссаломдан бирор нарса сўралганда, „йўқ“ деганларини ҳеч ким эшитмаган».

Пайғамбаримиз ҳаё соҳиби бўлиш жиҳатидан ҳам барча яратилганлардан афзал эдилар. Номуносиб нарсалар олдида кўзлари гўё юмуқ эди. Ҳеч кимга у ёқтирмайдиган сўз билан хитоб қилмасдилар.

Ҳазрати Оиша онамиз шундай ҳикоя қилди: «Расулуллоҳга бирор кишининг ёқимсиз бир иш қилгани хабар қилинса, исмини айтмасдан, умумий маънода: „Нега бундай қилмоқдалар?“ – дердилар. Шу тарзда исмини айтмасдан ўша кишини қилган ёки айтган ёмон ишидан қайтарардилар».9

Анас ибн Молик ҳикоя қилди: «Бир куни Пайғамбаримизнинг ҳузурларига юзига сариқ рангли бир нарса суртилган бир киши кирди. Пайғамбаримиз унга ҳеч нарса демадилар. Унинг кўнглини оғритадиган бирор сўз ҳам айтмадилар. У чиқиб кетгач: „Айтганингизда, юзидагини ювиб ташлаган бўларди!“ – дедилар».10

Расулуллоҳ қавмларни бирлаштирувчи эдилар. Уларни бир-биридан нафратлантирмасдилар. Ҳар бир қавмнинг улуғига икром кўрсатиб, уни тўрга ўтқазардилар.

Ҳеч кимни ўзларининг муборак жамолларидан маҳрум қилмасдилар. Саҳобаларини излардилар, келмаганларини сўрардилар. Ёнларида ўтирганларга насиҳат қилардилар, уларга ўз насибаларини берардилар.

У зотнинг муомалаларидан ҳеч кимнинг кўнглига «бировни бошқасидан кўпроқ севар эканлар» деган фикр келмасди. Ёнларига шикоят қилиб келган кишига сабр-тоқат кўрсатиб, уни тинглардилар.

Келган киши ўзи кетмагунча, уни ташлаб кетмасдилар. Барча одамларга гўзал хулқ ва ахлоқларини энг яхши тарзда намоён қилардилар. У зотнинг ҳузурларида ҳақ ва адолат жиҳатидан ҳамма тенг эди. Ҳеч кимнинг ҳеч кимдан устунлиги, фарқи йўқ эди. Ҳазрати Оиша онамиз шундай деди: «Мен Расулуллоҳдек гўзал ахлоқли бирор кишини ҳеч қачон кўрмадим. Саҳобаларидан ёки аҳли байтидан ким у зотни чақирса, албатта: „Лаббай!“ – деб жавоб берардилар».11

Расулуллоҳ саҳобаларини энг гўзал исмлар билан чақирардилар. Ҳеч кимнинг сўзини бўлмасдилар. Гаплашаётган киши сўзини тугатмагунча ёки кетиш учун ўрнидан турмагунча, унинг сўзини бўлмасдилар. У зотнинг гўзал муомалалари, шафқат ва марҳаматлари ҳақида Аллоҳу таоло Тавба сурасининг 128-ояти каримасида шундай марҳамат қилди, маъноси: «Сизларнинг машаққат чекишингиз унга оғир келади, уни хафа қилади. У сизларга жуда ғамхўрдир; мўминларга жуда марҳаматли, уларга жуда кўп яхшилик тилайди».

Яна Анбиё сурасининг 107-ояти каримасида шундай марҳамат қилди, маъноси: «(Эй Ҳабибим!) Биз сизни фақат оламларга раҳмат қилиб юбордик».

Пайғамбаримиз умматларига оғир келмасин, деган андиша билан баъзи нарсаларни енгиллаштирардилар. У зот шундай дедилар: «Умматимга қийинчилик туғдирмаганимда, уларга ҳар таҳоратда мисвок ишлатишни буюрган бўлардим».12 Сўзида туриш жиҳатидан ҳам одамлар орасида Пайғамбаримиздан афзалроқ бирор киши келмаган. Абдуллоҳ ибн Абул Ҳамсо ҳикоя қилди: «Пайғамбаримиз билан, ҳали у зотга пайғамбарлик билдирилмасдан олдин, олди-сотди қилган эдим. У зотнинг ҳисобига бир қолдиқ қолган эди. Мен у зотга фалон вақтда фалон жойда учрашишга сўз бердим-у, унутиб қўйдим. Уч кундан кейин берган сўзимни эслаб, дарҳол ўша жойга югурдим. У зотнинг уч кундан бери ўша ерда кутиб турганларини кўриб, ҳайратдан қотиб қолдим. У зот менга: „Йигит, мени чарчатдинг! Мен сени бу ерда роппа-роса уч кундан бери кутяпман“, – дедилар». Пайғамбаримиздаги тавозеъ хислати ҳеч бир кишида, ҳатто ҳеч бир пайғамбарда (алайҳимуссалом) бўлмайдиган даражада буюк ва тенгсиз эди.

Кибр туйғуси у зотда ҳеч қачон пайдо бўлмаган. Пайғамбаримиз подшоҳ пайғамбар бўлиш билан қул пайғамбар бўлиш орасида ихтиёрлари ўзларига қўйилганда, қул пайғамбар бўлишни танладилар.13 Шунда Исрофил алайҳиссалом Пайғамбаримизга: «Шубҳасиз, Аллоҳу таоло сиз тавозеъ кўрсатиб воз кечган ўша хислатни ҳам сизга берди. Чунки қиёматда Одам болаларининг энг улуғи – сиз. Қабрдан биринчи турадиган инсон – сиз. Биринчи шафоат қиладиган ҳам – сиз», – деди.

Пайғамбаримиз ҳазрати Оиша онамизга шундай дедилар:

«Менга Макканинг тошини ва тупроғини олтинга айлантириш таклиф қилинди. Мен: „Йўқ, ё Раббим! Бир кун оч қолай, бир кун тўқ бўлай. Оч қолган куним Сенга ёлвориб дуо қиламан. Тўқ бўлган куним Сенга ҳамду сано айтаман“, – дедим».14

Бир куни Жаброил алайҳиссалом Пайғамбаримизнинг ҳузурларига келиб, шундай деди:

«Аллоҳу таоло сизга салом йўллади. Агар хоҳласалар, мана бу тоғларни у зот учун олтинга айлантирай. Қаерга борсалар ҳам, у олтин тоғлар у зот билан бирга бўлади».

Севимли Пайғамбаримиз шундай жавоб бердилар: «Эй Жаброил! Дунё – уйи йўқнинг уйидир. Яна у – моли йўқ кишининг молидир. Уни ақли йўқ киши йиғади».15 Шунда Жаброил алайҳиссалом: «Ё Муҳаммад! Аллоҳу таоло сизни қавли собит билан мустаҳкам қилди», – деди.

Ҳазрати Оиша онамиз шундай деди: «Баъзан роппа-роса бир ой ўтарди, биз уйимизда (овқат пишириш учун) ўт ёқмасдик. Фақат хурмо билан сув бўларди».

Ибн Аббос шундай деди: «Расулуллоҳ ва у зотнинг аҳли байтлари кўп кечалари кечки овқат емасдан ётардилар. Кечқурун ейишга бирор нарса топа олмасдилар». Оиша онамиз шундай деди: «Расулуллоҳнинг муборак қоринлари ҳеч қачон таомга тўймаган. Бу ҳақда ҳеч кимга шикоят ҳам қилмаганлар. Муҳтожлик у зот учун бойликдан яхшироқ эди. Бутун кеча очликдан тўлғаниб чиқсалар ҳам, бу ҳол у зотни кундузги рўзаларидан тўхтатмасди.16

«Менга Макканинг тошини ва тупроғини олтинга айлантириш таклиф қилинди. Мен: „Йўқ, ё Раббим! Бир кун оч қолай, бир кун тўқ бўлай. Оч қолган куним Сенга ёлвориб дуо қиламан. Тўқ бўлган куним Сенга ҳамду сано айтаман“, – дедим» Ҳадиси шариф

Агар хоҳласалар, Раббиларидан ер юзининг барча хазиналарини, ризқларини ва фаровон ҳаётни сўраган бўлардилар. Қасам ичаманки, у зотнинг бу ҳолларини кўрганимда, жоним ачиб, йиғлардим. Қўлим билан муборак қоринларини силаб:

„Жоним сизга фидо бўлсин! Сизга қувват берадиган бу дунёдан баъзи манфаатлар олсангиз, бўлмайдими?“ – дердим.

У зот эса: „Эй Оиша! Мен дунёни нима қиламан? Улул азм пайғамбарлардан бўлган биродарларим бундан ҳам оғирроғига сабр қилдилар. Лекин улар ўша ҳолларида яшашни давом эттирдилар. Раббиларига қовушдилар. Шу сабабли Раббилари уларнинг Ўзига қайтишларини жуда гўзал қилди, савобларини оширди. Мен фаровон ҳаёт кечиришдан ҳаё қиламан, чунки бундай ҳаёт мени улардан ортда қолдиради. Мен учун энг гўзал ва энг севимли нарса – биродарларимга, дўстларимга қовушиш ва уларга қўшилишдир“, – дердилар».

Ҳазрати Оиша онамиз шундай деди: «Расулуллоҳ бу сўзларидан бир ойча вақт ўтгач, вафот этдилар». Пайғамбаримиз сахийликлари билан ҳам тилларда достон эдилар. Бу гўзал хулқда ҳам ҳеч ким Пайғамбаримизга ета олмаган.

Ибн Аббос шундай деди: «Расулуллоҳ яхшилик қилиш жиҳатидан одамларнинг энг сахийси эдилар. Рамазони шарифда ва Жаброил алайҳиссалом билан учрашган пайтларида тонг шамолидан ҳам сахийроқ бўлардилар». Анас ибн Молик шундай дейди: «Мен Расул алайҳиссалом билан бирга кетаётган эдим. Эгниларида бурди Нажроний, яъни Яман матосидан тикилган устки кийим бор эди. Орқадан қишлоқлик бир киши келиб, у зотни ёқаларидан шундай қаттиқ тортдики, ҳатто кийимнинг ёқаси муборак бўйинларини тирнаб, из қолди. Расул алайҳиссалом бу кишининг бу қилиғига кулиб қўйдилар ва унга бирор нарса беришни буюрдилар». Расул алайҳиссаломнинг қўшниси бўлган бир кампир бор эди. У қизини Расул алайҳиссаломнинг ҳузурларига юборди ва: «Намоз ўқиш учун ёпинадиган кийимим йўқ. Менга намозда ёпинадиган бир кийим юборинг», – деб ёлворди. Расул алайҳиссаломнинг ўша пайтда бошқа кийимлари йўқ эди. Муборак эгниларидаги кўйлакларини ечиб, ўша аёлга юбордилар. Намоз вақти киргач, кийимсиз масжидга чиқа олмадилар. Саҳобаи киром бу ҳолни эшитгач: «Расул алайҳиссалом шунчалик сахийлик қилмоқдаларки, кўйлаксиз қолиб, масжидга жамоатга кела олмаяптилар. Биз ҳам бор нарсамизни фақирларга тарқатайлик», – дейишди. Аллоҳу таоло дарҳол Исро сурасининг 29-ояти каримасини нозил қилди. Аввал Ҳабибига шундай марҳамат қилди, маъноси:

«Қўлларингизни бўйнингизга боғламанг, уларни бутунлай очиб ҳам юборманг (хасислик қилманг, ҳеч нарса бермай ҳам қўйманг)», – деб, сўнгра: «Молингизни ўзингизга қолмайдиган қилиб (қийинчиликка тушиб, намозни қолдириб хафа бўладиган даражада ҳам) тарқатиб юборманг! (Садақада ўртача бўлинг.)» – деди.

Ўша куни намоздан кейин ҳазрати Али Расулуллоҳнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулаллоҳ! Бугун бола-чақамни боқиш учун саккиз дирҳам кумуш қарз олган эдим. Унинг ярмини сизга берай. Ўзингизга бир кўйлак (кийим) олинг», – деди. Расул алайҳиссалом бозорга чиқиб, икки дирҳамга бир кўйлак сотиб олдилар. Қолган икки дирҳамга егулик олгани кетаётганларида, ўтирган бир кўзи ожизни кўрдилар. У: «Аллоҳ розилиги учун ва жаннат либосларига эришиш учун ким менга бир кўйлак беради?» – дерди. Расул алайҳиссалом сотиб олган кўйлакни унга бердилар. Кўзи ожиз кўйлакни қўлига олгач, мушкдек хушбўй ҳидни сезди. У бу хушбўй ҳид Расул алайҳиссаломнинг муборак қўлларидан келганини англади, чунки Расул алайҳиссалом бир марта кийган ҳар бир нарса, эскириб титилиб кетса ҳам, ҳар бир парчаси мушкдек хушбўй ҳидли бўларди.

Кўзи ожиз дуо қилиб: «Ё Раббим! Шу кўйлак ҳурмати учун кўзларимни оч!» – деди. Унинг икки кўзи ҳам дарҳол очилди. Расул алайҳиссалом у ердан кетдилар. Бир дирҳамга бир кўйлак сотиб олдилар. Қолган бир дирҳамга егулик олгани кетаётганларида, бир хизматчи қизнинг йиғлаётганини кўриб: «Қизим, нега бундай йиғлаяпсан?» – деб сўрадилар. Қиз: «Мен бир яҳудийнинг хизматчисиман. У менга бир дирҳам берди-да, ярим дирҳамга бир шиша, қолган ярмига ёғ сотиб олишимни буюрди. Мен уларни сотиб олиб, кетаётган эдим. Улар қўлимдан тушиб кетди. Шиша ҳам, ёғ ҳам зое бўлди, энди нима қилишимни билмай қолдим», – деди. Расул алайҳиссалом охирги дирҳамларини қизга бердилар. У зот: «Бунга шиша билан ёғ олиб, уйингга элт», – дедилар. Лекин бечора қиз: «Уйга кечикканим учун яҳудий мени уради, деб қўрқаман», – деди. Расул алайҳиссалом: «Қўрқма! Мен сен билан бирга бораман ва унга сенга ҳеч нарса қилмаслигини айтаман», – дедилар. Уйга келиб, эшикни тақиллатишди. Яҳудий эшикни очиб, Расулуллоҳни (саллаллоҳу алайҳи васаллам) кўргач, ҳайрон бўлиб қолди. Расулуллоҳ яҳудийга бўлиб ўтган воқеани айтиб бердилар ва қизга ҳеч нарса қилмаслиги учун шафоат қилдилар. Яҳудий Расулуллоҳнинг оёқларига йиқилиб: «Минглаб инсонларнинг бош тожи бўлган, минглаб арслонлар амрини бажаришга кутиб турган эй улуғ Пайғамбар! Бир хизматчи қиз учун мендек бир мискиннинг эшигини шарафладингиз. Ё Расулаллоҳ! Сизнинг ҳурматингиз учун бу қизни озод қилдим. Менга иймонни, Исломни ўргатинг. Ҳузурингизда мусулмон бўлай», – деди. Расул алайҳиссалом унга Исломни ўргатдилар. У мусулмон бўлди. Уйига кириб, оиласига бўлган воқеани айтиб берди. Уларнинг ҳаммаси мусулмон бўлди. Буларнинг барчаси Расулуллоҳнинг гўзал хулқлари баракоти билан бўлди.

Ҳар бир мусулмон Расулуллоҳнинг бу ҳолларини ўзига намуна қилиб олиши керак. Аллоҳу таолонинг ахлоқи билан ахлоқланиш ҳар бир мусулмонга лозимдир. Чунки Расулуллоҳ: «Аллоҳу таолонинг ахлоқи билан хулқланинглар!» – дедилар. Масалан, Аллоҳу таолонинг сифатларидан бири – «Саттор». Яъни У – гуноҳларни ёпувчидир.

Мусулмон ҳам дин биродарининг айбини, камчилигини ёпиши керак. Аллоҳу таоло бандаларининг гуноҳларини кечирувчидир. Шунинг учун мусулмонлар ҳам бир-бирларининг камчиликларини, айбларини кечиришлари керак. Аллоҳу таоло – Карим ва Раҳим. Яъни Унинг лутфи, эҳсони мўл ва марҳамати кўпдир. Мусулмон сахий ва марҳаматли бўлиши керак. Бутун гўзал ахлоқ ҳам шундайдир.

«Ҳа! Сизларнинг ҳамма нарсани қилишингизни биламан. Лекин иш қилаётганлардан ажралиб ўтиришни истамайман. Аллоҳу таоло шерикларидан ажралиб ўтирган кишини яхши кўрмайди» Ҳадиси шариф

Расул алайҳиссаломнинг гўзал хулқлари жуда кўп. Ҳар бир мусулмон уларни ўрганиши ва улар каби ахлоқланиши лозим. Шундагина дунёда ҳам, охиратда ҳам фалокатлардан, машаққатлардан қутулиш ва у икки жаҳон сарварининг шафоатига эришиш насиб бўлади.