ҲИЖРАТ

Авс ва Хазраж қабилаларининг бирданига мусулмон бўлишлари ҳамда маккалик мусулмонлар билан мадиналик мусулмонларнинг бирлашиш эҳтимоли мушрикларни даҳшатли даражада чўчитиб, қутуртириб юборди. Иккинчи Ақаба байъатини эшитган маккалик мушрикларнинг муносабати жуда шиддатли ва ғоят хавфли тус олди. Мусулмонлар учун Маккада қолиш чидаб бўлмас даражага етди. Сўнгги Ақаба байъати билан Мадина мусулмонлар учун ҳузур ва паноҳ топадиган жой бўлди. Улар бир йўлини топиб, бу шаҳардан ҳижрат қилишни, бир оз бўлса-да нафас оладиган, бир оз бўлса-да эркин яшай оладиган ерларга кетишни истар эдилар. Пайғамбаримизга (саллаллоҳу алайҳи васаллам) аҳволларини арз қилиб, ҳижрат учун изн сўрашди. У зот саҳобаларига сабр қилишни тавсия қилдилар. Чунки Маккани тарк этишга ҳали изн бўлмаган эди. Ниҳоят, ҳижрат учун кутилган илоҳий изн келди. Ўша куни севимли Пайғамбаримиз шод ҳолда саҳобаи киромнинг ёнига келиб, шундай дедилар: «Сизлар ҳижрат қиладиган жой менга билдирилди. У – Ясриб (Мадина). Ўша ерга ҳижрат қилинглар. У ерда мусулмон биродарларингиз билан бирлашинглар. Аллоҳу таоло уларни сизларга биродар қилди. Ясрибни (Мадинани) сизлар учун омонлик ва ҳузур топадиган юрт қилди». Расулуллоҳнинг изнлари ва тавсиялари билан мусулмонлар Мадинага бирин-кетин, гуруҳ-гуруҳ бўлиб ҳижрат қила бошладилар.1 Пайғамбаримиз ҳижрат қилаётганларга ғоят эҳтиёткор ва тадбирли бўлишни қаттиқ тайинлар эдилар. Мусулмонлар мушрикларнинг эътиборини тортмаслик учун кичик-кичик карвонлар бўлиб йўлга чиқар ва иложи борича яширин ҳаракат қилар эдилар. Мадинага биринчи бўлиб ҳижрат қилган Абу Салама мушриклардан жуда кўп азият чеккан эди. Анча вақт ўтиб, ишнинг моҳиятини англаган мушриклар ҳижрат учун йўлга чиққан мусулмонлардан кўзлари тушганларини йўлдан қайтаришга, хотинларни эрларидан ажратишга, кучлари етганларини зиндонга ташлашга киришдилар ва уларни турли жафоларга дучор қилдилар. Уларни динларидан қайтариш учун ҳар хил азият бердилар. Лекин ички уруш чиқиб кетишидан қўрққанлари учун ўлдиришга журъат қилолмадилар. Мусулмонлар эса шунга қарамай, ҳар бир фурсатдан фойдаланиб, Мадина йўлларига тушдилар. Ҳазрати Умар ҳам бир куни қиличини белига тақди. Ўқ-ёйи ва найзасини ёнига олиб, ҳамманинг кўз ўнгида Каъбани етти марта тавоф қилди. У ердаги мушрикларга баланд овоз билан шундай деди: «Мана, мен ҳам динимни ҳимоя қилиш учун Аллоҳу таолонинг йўлида ҳижрат қилмоқдаман. Хотинини бева, болаларини етим қолдиришни, онасини йиғлатишни истаган киши бўлса, мана шу водийнинг ортида рўпарамга чиқсин!…» Шу тариқа ҳазрати Умар ва йигирмага яқин мусулмон куппа-кундузи, ҳеч нарсадан тап тортмай Мадина томон йўлга чиқдилар. Ундан қўрққанидан бу карвонга ҳеч ким тега олмади. Энди кўчишларнинг кети узилмас, саҳобаи киром гуруҳ-гуруҳ бўлиб Мадинага етиб борар эдилар.

«Сизлар ҳижрат қиладиган жой менга билдирилди. У – Ясриб (Мадина). Ўша ерга ҳижрат қилинглар» ва «У ерда мусулмон биродарларингиз билан бирлашинглар. Аллоҳу таоло уларни сизларга биродар қилди. Ясрибни (Мадинани) сизлар учун омонлик ва ҳузур топадиган юрт қилди» Ҳадиси шариф

Ҳижрат йўли

Бу орада ҳазрати Абу Бакр ҳам ҳижрат учун изн сўради. Расули акрам (саллаллоҳу алайҳи васаллам): «Сабр қил. Умидим шуки, Аллоҳу таоло менга ҳам изн беради. Бирга ҳижрат қиламиз», – дедилар. Ҳазрати Абу Бакр: «Ота-онам сизга фидо бўлсин! Шундай эҳтимол борми?» – деб сўраганда, Пайғамбаримиз: «Ҳа, бор», – деб уни севинтирдилар. Ҳазрати Абу Бакр саккиз юз дирҳам бериб, иккита туя сотиб олди ва ўша кунни кута бошлади. Энди Маккада севимли Пайғамбаримиз, ҳазрати Абу Бакр, ҳазрати Али, камбағаллар, беморлар, қариялар ва мушриклар зиндонга ташлаган мўминларгина қолган эди.

Бошқа томондан мадиналиклар (ансорлар) ҳижрат қилган маккаликларни (муҳожирларни) жуда яхши кутиб олиб, меҳмон қилдилар. Уларнинг орасида мустаҳкам бирлик пайдо бўлди.

Расулуллоҳнинг ҳам ҳижрат қилиб, мусулмонларга бош бўлишлари эҳтимоли маккалик мушрикларни ташвишга солди. Улар муҳим ишларни муҳокама қилиш учун йиғиладиган Дорун Надвада тўпланиб, нима қилишлари кераклиги ҳақида гаплаша бошладилар. Шайтон Шайхи Наждий қиёфасида, яъни кекса бир наждлик кўринишида мушрикларнинг олдига келди. Уларнинг гапларини тинглади. Турли таклифлар ўртага ташланди. Лекин уларнинг ҳеч бири маъқул бўлмади. Шунда шайтон гапга аралашиб, ўз фикрини айтди: «Сизлар ўйлаганларнинг ҳеч бири чора бўла олмайди. Чунки ундаги очиқ юз ва ширин сўз ҳар қандай тадбирни бузиб юборади. Бошқа чора ўйланглар».

Қурайшнинг бошлиғи Абу Жаҳл: «Ҳар бир қабиладан биттадан бақувват кишини танлайлик. Улар қўлларида қиличлари билан Муҳаммадга ташлансинлар. Қилич уриб, қонини тўксинлар. Уни ким ўлдиргани маълум бўлмасин. Шунда улар ноилож хунбаҳога рози бўлишади. Биз ҳам хунбаҳосини бериб, ташвишдан қутуламиз», – деди. Шайтонга ҳам бу фикр ёқди ва уни қизғин қўллаб-қувватлади.2

Мушриклар шу тайёргарлик билан банд бўлган пайтда Жаброил алайҳиссалом келиб, мушрикларнинг қарорини Расули акрамга хабар берди, ўша кечаси ўз тўшакларида ётмасликларини айтди ва Аллоҳу таолонинг ҳижрат ҳақидаги амрини ҳам билдирди. Бу илоҳий амрдан кейин севимли Пайғамбаримиз ҳазрати Алига ўз тўшакларида ётишини, қолдирган омонатларини эгаларига беришини айтиб: «Бу кеча менинг тўшагимда ётиб ухла, мана бу хирқамни ҳам устингга ёпиб ол! Қўрқма, сенга ҳеч қандай зарар етмайди», – дедилар.

Ҳазрати Али Пайғамбаримиз буюрганларидек ётди. У пайтда у йигирма уч ёшда эди. У Ҳабибуллоҳнинг ўрнида ҳеч қўрқмасдан ўз жонини фидо қилишга тайёр эди.

Ҳижрат кечаси кофирлар Расулуллоҳнинг саодатхоналарини ўраб олган эдилар. Ўша кечаси Ёсин сурасининг илк оятлари нозил бўлди. Пайғамбаримиз муборак уйларидан чиқаётиб, Ёсин сурасининг «Уларнинг олдиларидан бир тўсиқ ва орқаларидан бир тўсиқ қўйиб, уларни ўраб олдик, энди улар кўра олмайдилар» маъносидаги тўққизинчи ояти каримасини уларнинг устига ўқидилар ва ердан бир ҳовуч тупроқ олиб, кофирларнинг бошига сепдилар. (Бу тупроқдан кимнинг бошига теккан бўлса, уларнинг ҳаммаси Бадр жангида ўлдирилгани ривоят қилинган.) Расулуллоҳ соғ-саломат уларнинг орасидан ўтиб, ҳазрати Абу Бакрнинг уйига етиб бордилар. Мушриклардан ҳеч бири у зотни кўра олмади.

«Ё Абу Бакр! Сабр қил. Умидим шуки, Аллоҳу таоло менга ҳам изн беради. Бирга ҳижрат қиламиз» Ҳадиси шариф

Бир оздан кейин мушрикларнинг ёнига бир киши келиб: «Бу ерда нимани кутяпсизлар?» – деб сўраганда, улар: «Муҳаммаднинг уйдан чиқишини», – деб жавоб беришди. Ҳалиги киши: «Қасам ичаманки, Муҳаммад орангиздан ўтиб кетди, бошингизга тупроқ ҳам сепиб кетди», – деди. Мушриклар қўлларини бошларига олиб бордилар. Ҳақиқатан ҳам бошларида тупроқ бор эди. Юзлари ва бошларидаги тупроқни артдилар. Дарҳол эшикка ёпирилиб, ичкарига кирдилар. Расул алайҳиссаломнинг тўшагида ҳазрати Алини кўриб, Расули акрамнинг қаердалигини сўрашди.

Ҳазрати Али: «Билмайман! Мени у зотни қўриқлашга қўйганмидинглар?» – деди. Шундан кейин улар ҳазрати Алини туртиб-силташди. Кофирлар Расулуллоҳни топиш учун ташқарига чиқиб, излай бошладилар. Ҳазрати Алини эса бир муддат Каъба ёнида қамаб қўйиб, сўнг қўйиб юбордилар.3

Сўнгра ҳазрати Абу Бакрнинг уйига бориб, унинг қизи Асмодан сўрадилар. У жавоб бермагач, уни урдилар. Ҳамма ёқни изласалар ҳам, топа олмадилар ва қутуриб кетдилар. Уларнинг энг ашаддийси бўлган Абу Жаҳл Макка ва унинг атрофида жарчиларга жар солдириб, севимли Пайғамбаримизни ва ҳазрати Абу Бакрни топиб келтирганларга ёки уларнинг қаердалигини билдирганларга 100 туя беришини ваъда қилди. Унинг бу ваъдасини эшитган, молга ҳирс қўйган баъзи кимсалар қуролланиб, отларига миниб, излашга тушдилар.

Расулуллоҳ ҳазрати Абу Бакрнинг уйига ташриф буюриб: «Ҳижрат қилишимга изн берилди», – деганларида, ҳазрати Абу Бакр Сиддиқ ҳаяжон билан: «Муборак оёғингиз чангига юзимни суртай, ё Расулаллоҳ!… Мен ҳам сиз билан бирга бораманми?» – деб сўради. Пайғамбаримиз: «Ҳа…» – дедилар. Ҳазрати Сиддиқ севинчидан йиғлаб юборди. Кўз ёшлари ичида: «Ота-онам, жоним сизга фидо бўлсин, ё Расулаллоҳ! Туялар тайёр. Қайси бирини хоҳласангиз, ўшани қабул қилинг», – деди. Оламлар султони: «Ўзимники бўлмаган туяга минмайман. (Фақат) пулини бериб оламан», – дедилар. Бу қатъий амр қаршисида ноилож қолган ҳазрати Сиддиқ туянинг нархини айтди. Ҳазрати Абу Бакр йўл бошловчилиги билан машҳур бўлган Абдуллоҳ ибн Урайқит исмли кишини чақириб, йўл кўрсатиши учун ҳақ эвазига ёллади ва унга туяларни уч кундан кейин Савр тоғидаги ғорга олиб келишни буюрди.

Биъсатнинг ўн учинчи йили, Сафар ойининг 27-куни, пайшанба куни Пайғамбаримиз ва Абу Бакр Сиддиқ ўзлари билан бир оз егулик олиб, йўлга чиқдилар.

Ҳазрати Абу Бакр Расулуллоҳнинг атрофида гоҳ ўнгга, гоҳ чапга, гоҳ олдинга, гоҳ орқага ўтиб борарди. Пайғамбаримиз нега бундай қилаётганини сўраганларида, у: «Атрофдан келиши мумкин бўлган хавфнинг олдини олиш учун. Агар бирор зарар келса, аввал менга келсин. Жоним олий зотингизга фидо бўлсин, ё Расулаллоҳ!» – деди.

Сарвари олам шундай дедилар: «Ё Абу Бакр! Бошимга келадиган мусибатнинг менинг ўрнимга сенинг бошингга келишини истайсанми?» Ҳазрати Сиддиқ: «Ҳа, ё Расулаллоҳ! Сизни ҳақ дин билан, ҳақ пайғамбар қилиб юборган Аллоҳу таолога қасам ичаманки, келадиган мусибатнинг сизнинг ўрнингизга менинг бошимга келишини истайман», – деди.4

Севимли Пайғамбаримизнинг кавушлари тор бўлгани учун йўлда йиртилиб кетди, муборак оёқлари яраланди, юришга ҳоллари қолмади. Улар зўрға тоққа чиқиб, ғорга етиб бордилар. Ғор оғзига келганларида ҳазрати Абу Бакр: «Аллоҳ ҳаққи, ё Расулаллоҳ, ичкарига кирманг! Мен кирай, у ерда зарарли бир нарса бўлса, менга тегсин, муборак зотингизга бирор қайғу, бирор алам етмасин», – деди-да, ичкарига кирди. Ичини супуриб тозалади. Ўнг ва чап томонида катта-кичик кўп тешиклар бор эди. Хирқасини йиртиб, тешикларни беркитди, лекин биттаси очиқ қолди. Уни ҳам товони билан ёпиб, Расулуллоҳни ичкарига таклиф қилди. Пайғамбаримиз (саллаллоҳу алайҳи васаллам) ичкарига кирдилар ва муборак бошларини Абу Бакрнинг тиззасига қўйиб, ухладилар.

Шу пайт ҳазрати Сиддиқнинг оёғини илон чақди. Расулуллоҳ уйғониб кетмасинлар деб, у чидади ва сира қимирламади. Лекин кўз ёши Расулуллоҳнинг муборак юзларига томганда, у зот: «Нима бўлди, ё Абу Бакр?» – деб сўрадилар. Ҳазрати Абу Бакр: «Оёғим билан ёпган тешикдан бир илон оёғимни чақди», – деди. Расулуллоҳ Абу Бакрнинг ярасига, тузалсин деб, муборак оғизларининг сўлагидан суртганларида, оғриғи дарҳол босилди, шифо топди.

Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи васаллам) ва Абу Бакр Сиддиқ ичкарида эканларида мушриклар из қувиб-қувиб ғорнинг олдига келдилар. Унинг оғзини бир ўргимчак тўр билан ўраганини ва иккита каптар уя қурганини кўрдилар. Изқувар Курз ибн Алқама: «Мана шу ерда из йўқолди», – деди. Кофирлар: «Агар улар бу ерга кирган бўлсалар, ғор оғзидаги ўргимчак тўри йиртилган бўлиши керак эди», – дейишди.

Баъзилари: «Шу ергача келдик, биттангиз ғорга кириб қарасин!…» – деганда, кофир Умайя ибн Халаф: «Сизларда сира ақл йўқми? Устида қават-қават ўргимчак тўри бўлган бу ғорда нима ишингиз бор? Қасам ичаманки, бу ўргимчак тўрини Муҳаммад туғилмасдан олдин тўқиган», – деди.

Мушриклар ғор оғзида баҳслашаётганларида ичкарида ҳазрати Абу Бакрни ташвиш босди ва у: «Ё Расулаллоҳ! Аллоҳга қасамки, ўзим учун қайғурмаяпман. Лекин олий зотингизга бирор нарса бўлишидан қўрқаман. Мен ўлдирилсам, бир кишиман, ҳеч нарса ўзгармайди. Аммо сизга бирор зарар етса, бутун уммат ҳалок бўлади, дин барбод бўлади», – деди. Коинот султони: «Ё Абу Бакр! Қайғурма!… Шубҳасиз, Аллоҳу таоло биз билан», – дедилар.

Абу Бакр Сиддиқ: «Ё Расулаллоҳ! Жоним сизга фидо бўлсин! Улардан бири бошини эгиб қараса, бизни кўради!» – деганда, Пайғамбаримиз: «Ё Абу Бакр! Биз шундай икки кишимизки, учинчимиз Аллоҳу таолодир. Қайғурма!… Ҳақ таоло биз билан», – дедилар. Мушриклар ичкарига қарамасдан ортга қайтиб кетдилар.5

Аллоҳу таоло бу ҳолни Қуръони каримда шундай марҳамат қилди, маъноси: «Агар сизлар унга (Ҳабибимга) ёрдам бермасангиз, (ўша вақтни эсланглар:) кофирлар уни (Маккадан) икки кишининг иккинчиси қилиб (ҳазрати Абу Бакр билан) чиқарганларида, улар (Савр тоғининг тепасидаги) ғорда эканларида, Аллоҳу таоло унга (Расулуллоҳга) ёрдам берган эди. Ўшанда у ҳамроҳига (Абу Бакр Сиддиққа): „Қайғурма, Аллоҳу таолонинг ёрдами, нусрати, шубҳасиз, биз билан“, – деган эди. Аллоҳу таоло унинг устига қалбларга ҳузур берадиган сакинасини туширди, уни (Ҳабибини) сизлар кўрмаган (маънавий) лашкар билан қувватлади (уни фаришталар билан ҳимоя қилди) ва кофирларнинг сўзини батамом тубан қилди. Аллоҳу таолонинг (тавҳид) калимаси эса энг юксакдир (Аллоҳ лафзини бутун жаҳонга ёйди ва ҳоким қилди). Аллоҳу таоло мутлақ ғолибдир. Ягона ҳукм ва ҳикмат соҳибидир».6

«Аллоҳ ҳаққи, ё Расулаллоҳ, ичкарига кирманг! Мен кирай, у ерда зарарли бир нарса бўлса, менга тегсин, муборак зотингизга бирор қайғу, бирор алам етмасин» Абу Бакр Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)

Севимли Пайғамбаримиз ва ҳазрати Абу Бакр бу ғорда кечаю кундуз уч кун қолдилар. Ҳазрати Абу Бакрнинг ўғли Абдуллоҳ Маккада эшитганларини кечаси ғорга келиб хабар қилар, озод қилинган қули ва подаларининг чўпони Омир ибн Фуҳайра эса кечалари сут келтириб, изларни йўқотар эди.

Севимли Пайғамбаримиз Савр ғоридан тўртинчи куни, душанба кечаси, саҳар пайтида чиқиб, Қасво исмли туяларига миндилар. Бир ривоятга кўра, орқаларига ҳазрати Абу Бакрни мингаштирдилар. Иккинчи туяга эса ҳазрати Омир ибн Фуҳайра билан йўлларни яхши биладиган Абдуллоҳ ибн Урайқит минишди.

Оламлар сарвари (саллаллоҳу алайҳи васаллам) Аллоҳу таоло мадҳ этган, шаҳарларнинг энг қимматлиси бўлган Маккаи мукаррамадан – ўз ватанларидан ажралмоқда эдилар. Туяларини Ҳарами шариф томонга буриб, маҳзун ҳолда шундай дедилар: «Аллоҳга қасамки! Сен Аллоҳу таоло яратган жойларнинг энг хайрлиси, Раббим ҳузурида энг севимлисисан! Сендан чиқарилмаганимда, чиқмас эдим. Мен учун сендан гўзалроқ, сендан севимлироқ юрт йўқ. Қавмим мени сендан чиқармаганида, чиқмас эдим, сендан бошқа бирор жойда юрт тутиб, ошён қурмас эдим».

Шу онда Жаброил алайҳиссалом тушиб: «Ё Расулаллоҳ! Ватанингизга муштоқмисиз, соғиндингизми?» – деди. Пайғамбаримиз: «Ҳа, муштоқман!» – дедилар. Жаброил алайҳиссалом у зотнинг охири Маккага қайтишлари ҳақида хушхабар берган Қасас сурасининг 85-ояти каримасини ўқиб, муборак кўнгилларига тасалли берди.

Йўл осойишта кечмоқда эди. Мушриклар ҳамма ёқни изласалар ҳам, топа олмас эдилар; Жаноби Ҳақ Ўз Ҳабибини уларнинг шарридан муҳофаза қилмоқда эди. Расулуллоҳ Қудайд деган жойга етиб келганларида, саховати билан машҳур, ақлли, иффатли Умму Маъбад исмли бир хонимнинг чодири олдида тўхтадилар. Ҳақ эвазига егулик, хурмо ва гўшт олмоқчи бўлдилар. Умму Маъбад: «Агар бўлганида эди, пулга эмас, зиёфат бериб, меҳмон қилардим. Қаҳатчилик ва тирикчилик танглиги туфайли қўлимизда ҳеч нарса қолмади», – деди. «Сут борми?» – деб сўраганларида: «Йўқ. Ҳайвонлар қисир», – деб жавоб берди. Коинот султони (саллаллоҳу алайҳи васаллам) чодир ёнида турган бир ориқ қўйни кўрсатиб: «Эй Умму Маъбад! Бу қўй нега бу ерда боғлоғлиқ турибди?» – дедилар. У: «Жуда касал ва ориқ бўлгани учун подадан қолиб кетди. Мадори йўқлигидан бора олмади», – деди. «Унинг бирор сути борми? Бу қўйни соғишимга изн берасизми?» – деганларида, у: «Ота-онам сизга фидо бўлсин, унинг сути йўқ, лекин уни соғишингизга ҳеч нарса монеъ эмас», – деди.

Расулуллоҳ қўйнинг ёнига келиб, Аллоҳу таолонинг исмини зикр қилдилар. Барака тилаб дуо қилганларидан кейин муборак қўлларини қўйнинг елинига суртдилар. Шу онда елин сутга тўлиб, сут оқа бошлади. Дарҳол идиш келтириб, уни тўлдирдилар. Аввал Умму Маъбадга бердилар. У ичганидан кейин ҳазрати Абу Бакрга ва бошқаларга бериб, тўйгунларича ичишларини таъминладилар. Энг охирида ўзлари ичдилар. Сўнгра муборак қўлларини яна қўйнинг елинига теккизиб соғдилар ва чодирдаги энг катта идишни сўрадилар. Уни ҳам тўлдириб, Умму Маъбадга топширдилар. Ривоятга кўра, ўша қўй ўн саккиз йил яшади ва улар Фахри оламнинг баракоти билан эртаю кеч унинг сути билан тирикчилик қилишарди. Улар у ердан кетганларидан кейин Умму Маъбаднинг эри келиб, сутни кўрди. Севиниб: «Бу сут қаердан келди?» – деб сўраганда, Умму Маъбад: «Бир муборак киши келиб, хонадонимизни шарафлантирдилар. Кўриб турганларинг – у зотнинг ҳиммати ва баракоти», – деди. Эри: «Таърифлаб бера оласанми? Сифатлари, жамоллари қандай?» – деб сўради.

Умму Маъбад: «Мен кўрган у муборак зот жуда келишган ва очиқ юзли эдилар. Кўзларида бир оз қизиллик, овозларида нозиклик бор эди. Муборак киприклари узун эди. Кўзларининг оқи ниҳоятда оқ, қораси эса тим қора бўлиб, гўё табиий сурмали эди. Сочлари қора, соқоллари қалин эди. Жим турганларида у зотдан бир виқор ва вазминлик сезилиб турар эди. Гапирганларида табассум қилар, сўзлари гўё тизилган дурлардек оғизларидан ширин-ширин тўкиларди. Узоқдан жуда ҳайбатли кўринар, яқин келганларида эса ғоят ёқимли ва жозибали бўлиб қолар эдилар. Ёнларидагилар у зотнинг амрларини бажариш учун жон-жаҳдлари билан шошилар эдилар», – деб, у зотнинг яна жуда кўп гўзал хислатларини санаб берди. Буларни ҳайрат билан тинглаган эри: «Қасам ичаманки, бу зот Қурайш излаётган киши. Агар у зотга дуч келганимда, хизматларида бўлиш шарафига эришар, ёнларидан ажралмас эдим», – деди. Умму Маъбаднинг эри Расулуллоҳнинг ортларидан бориб, Рийм водийсида у зотга етиб олди ва мусулмон бўлди. Саҳобийлик шарафига эришди. Кейинроқ Умму Маъбад ҳам мусулмон бўлди.7