МӘЕТКӘ БӘЙЛЕ ДИНИ БУРЫЧЛАР

Үлем билгеләре күренгәч эшләнә торган эшләр

Үлем якынлашуның билгеләре – аякларның йомшарып сузылуы, борынның кыйшаюы, чигәләрнең батуы. Мондый авыруны уң ягына яткырып, йөзен кыйблага боралар. Шулай яткыру – сөннәт. Аякларын кыйблага таба итеп чалкан яткыру да дөрес. Хәзер шулай эшлиләр. Ләкин башы астына берәр нәрсә куярга кирәк. Шулай итеп йөзе кыйблага каршы була. Болар авыр булса, җиңел булганча яткыру да дөрес. Тәүхид кәлимәсен тәлкыйн иткәндә «Мөхәммәдүр-рәсүлуллаһ» дип тә әйтү яхшы. Үлем билгеләре – катып калу, суыну һәм ис чыгу. Үлем бу билгеләрдән алда ук аңлашылса [сулышның туктаганы авызга китерелгән көзгенең томаланмавыннан, йөрәкнең туктаганы тамыр тибешеннән белгәч], мәетнең күзләрен йому һәм ияген бәйләү – сөннәт.

Вафат булгач эшләнә торган эшләр

Күзләрен йому һәм ияген бәйләү – сөннәт. Иякне киң тукыма белән баш өстеннән бәйлиләр. Күзләрен йомганда «Бисмилләһи вә галә милләти рәсүлилләһ» дию һәм догасын уку – сөннәт. Тән суынганчы кул бармакларын, терсәкләрен, тезләрен бөгеп-язып, кулларын һәм аякларын туры калдыру – сөннәт. Шулай итеп аны юу һәм кәфенгә төрү җиңел була. Тән суынганчы аның киемен салдырып, киң, җиңел бер җәймә белән ябалар. Җәймәнең бер очын башы астына, икенче очын аяклары астына кыстыралар. Корсагы өстенә, җәймә өстенә яки астына, кабармасын өчен, берәр нәрсә [пычак яки башка тимер] куялар. Аның йөз граммнан авыррак булуы яхшы. Юу, кәфенләү, җеназа намазы уку һәм күмү – фарыз кифая. Ягъни кирәкле кадәр кеше үтәгәч, башкаларга фарыз булмый. Баланың юуы да дөрес. Хатын-кызлар булмаганда, хатын-кызны ир-ат юа алмый. Ләкин мәет баштан аякка капланган килеш, аның туганы, туганнары булмаса башка кеше, кулына тукыма урап, кулын япма астына тыгып, аңа тәяммүм ясата. Чөнки мәетнең гаурәте тере кешенең гаурәте кебек. Карау хәрам булган урынга кагылу да хәрам. Иң яхшысы – балага өйрәтеп, аңа юдыру. Хәнәфи мәзһәбендә хатынны ире юа да, аңа кагыла да алмый. Чөнки хатын үлгәч, никах шунда ук өзелә. Аңа карау дөрес. Хатынны иренең юуы калган өч мәзһәбтә дөрес. Хатынның ирен юуы хәнәфи мәзһәбендә дә дөрес. Чөнки ир вафат булганнан соң никах гыйддәт беткәнче [дүрт ай ун көн] дәвам итә. Хатын-кызны ир-ат, ир-атны хатын-кыз юа алмый. Кулына тукыма урап, тәяммүм ясата. Тәяммүм ясатучы ир-ат ят хатынның кулларына карый алмый. Ул аның туганы булса, кулына тукыма урамаска да мөмкин. Чөнки мәхрәм туганының кулларына һәм йөзенә карау һәм кагылу дөрес. Кешенең бары тик башы яки тәненең яртысы гына табылса, ул юылмый һәм аңа намаз укылмый. Шулай гына күмелә. Тәненең яртысыннан артыгы, башы булмаса да, яки тәненең яртысы башы белән бергә табылса, ул юыла һәм аңа намаз укыла. Мәет юачак кешегә алдан госел коену мөстәхәб. Җөнебнең һәм хәез хәлендәге хатынның юуы мәкруһ. Мәет юылган су кулланылган су (мәэ мөстәгъмәл) була. Ул нәҗес, пычрак була. Шуңа күрә юучыларга ул чәчрәмәскә тиеш, алар алъяпкыч бәйләргә тиеш. Мәет юылганнан соң пакь була. Юу урынына юучыдан һәм аның ярдәмчесеннән башка беркем керми. Юучылар ышанычлы кешеләр булырга тиеш. Алар мәеттә күргән бәхет билгеләрен сөйлиләр, бәхетсезлек билгеләрен сөйләмиләр. Мәетнең гаебен фаш итмиләр. Вәли (мәетнең иясе) керә ала. Рәсүлуллаһны (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) Габбасның улы Фадл белән Гали (радыяллаһу ганһүмә) юдылар. Госамә (радыяллаһу ганһү) су коя иде. Габбас (радыяллаһу ганһү) кереп-чыгып йөри иде. Тере кешегә җәфа бирә торган нәрсә мәеткә дә җәфа бирә. Шуңа күрә аны бик салкын һәм бик кайнар су белән юмыйлар. [Исләнмәсен өчен, аны суыткыч камерага да куймыйлар. Исләнмәсен өчен, тиз күмәргә кирәк, ерактан киләсе кешеләрне көтеп тотмаска кирәк.] Зәмзәм суы белән юу дөрес түгел.

«Үлмәстән элек үлегез. Хисапка тартылганчы, үзегезне хисапка тартыгыз!» Хәдис шәриф

Мәетне юу

Юу сәкесе (сәрир) тирәсендә башта бәхүр яндырып, аны өч тапкыр әйләндереп, төтәтәләр. Биш тапкыр да ярый. Бәхүр – бер үлән. Аңа агар (уд агачы, Aquilaria) юнычкалары һәм стиракс агачы сумаласы кушып, бер савыттагы утка салалар һәм юу сәкесен чыккан төтенгә тоталар. Сәке кендеккә кадәр биек һәм бераз авыш булырга тиеш. Сидр агачы яфраклары яки сабын үләне белән кайнатылып, аннары җылы хәлгә кадәр суытылган, яисә кафур (камфора) дип аталган ак, хуш исле нәрсә салынган су әзерлиләр. Су бик кайнар булмаска, тозлы булырга тиеш. Салкынча һәм тозлы су черүне тоткарлый. Мәетне юганда ният кылу – сөннәт. Ниятсез юса, мәет пакь булса да, фарыз төшми. Капланган мәетне төтәтелгән сәке өстенә чалкан яки җиңел булганча яткыралар. Аны кендек белән тез арасы капланган килеш юалар. Чөнки хатын-кызның хатын-кызлар өчен гаурәт урыны ир-атның ир-атлар өчен гаурәт урыны кебек. Мәетне сәке өстендә кыйблага каршы яткыру – сөннәт. Мәеткә, бала булса да, башта тәһарәт ясаталар. Ләкин авызына, борынына су бирмичә, аларны тукыма белән чистарталар. Авызына су керсә, ул тизрәк черүгә сәбәп була. Башта йөзен юалар. Аннары кулларын юып, башына, колакларына һәм муенына мәсех кылалар һәм аякларын юалар. Башын һәм сакалын гөлхәтми яки сабын белән юалар. Аннары сул ягына борып, уң ягына су коеп юалар. Суны сәке тактасына тигән урыннарына кадәр агызырга кирәк. Шулай өч тапкыр су коеп юалар. Аннары шул рәвешчә уң ягына яткырып, сул ягын иңбаштан аякка кадәр өч тапкыр су коеп юалар. Аннары утыртып, корсагына җиңелчә басалар. Берәр нәрсә чыкса, аны юалар [ягъни су коеп бетерәләр]. Аннары сул ягына яткырып, уң ягын тагын юалар [ягъни иңбаштан аякка кадәр су коялар]. Шулай итеп, мәет сөннәткә туры китереп, өч тапкыр юылган була. Юганнан соң тәһарәтне боза торган нәрсәләр чыкса, мәетне кабат юмыйлар һәм тәһарәт ясатмыйлар. Чәчләре коелса, аларны кәфен эченә салалар. Тере кешенең дә тырнакларын, чәчләрен һәм тешләрен күмү – сөннәт. Юганнан соң сәке өстендә тукыма белән корыталар. Чәчләре һәм сакалы арасына ханут дип аталган хуш исле нәрсәләр катнашмасы яки кафур салалар. Шафран салу мәкруһ. Сәҗдә кылган әгъзаларына [маңгаена, борынына, тезләренә, кул һәм аяк бармакларына] кафур сибелгән мамык куялар. Авызына, борынына, колак тишекләренә, күзләренә мамык кую дөрес. Суга батып үлгән кешене дә өч тапкыр юалар яки юу нияте белән суда өч тапкыр селкетәләр. Яңгырда чыланган мәетне дә юалар.

«Кабердәге мәет диңгездә батып баручы кеше кебек: атасыннан, анасыннан, туганнарыннан һәм дусларыннан киләчәк доганы һаман көтеп ята» Хәдис шәриф

Ир-атны кәфенләү

Ир-атның кәфене өч кисәктән булу – сөннәт. Истанбулда кәфен өчен ир-атларга җиде метр, хатын-кызларга сигез метр батист алу гадәте бар. Киңлеге – 130–140 сантиметр. 1. Изар: баштан аякка кадәр. Киңлеге бер метрдан артык. 2. Камис [өс күлмәге кебек озын күлмәк]: аның озынлыгы – иңнәрдән аякларга кадәр булган озынлыкның икеләтәсе. Бу кисәкне уртадан икегә бөкләп, бөкләнгән урыннан баш сыярлык итеп туры кисәләр. Җиң һәм итәк урыннары киселми. 3. Лифафә: ул баштан да, аяклардан да озынрак һәм киңрәк. Баш өстеннән һәм аяк астыннан очларын җыеп, тукыма белән бәйлиләр. Имам Раббани хәзрәтләре кәфеннең өч кисәктән артык булуы – бидгать, ди. Кәфенне табутка салганчы, аның һәр кисәген аерым төтәтү яхшы. Салихларның, вәлиләрнең эчке киемнәреннән, өс киемнәреннән кәфен ясау яки аларны кәфен эченә, йөзенә, күкрәгенә кую файдалы. Табут эченә башта лифафә җәелә. Аннары аның өстенә изар җәелә. Камис та табут эченә салына. Аннары табут тирәсендә өч яки биш тапкыр бәхүр әйләндерелә. Кәфеннең өч кисәге өстенә дә ханут сибелә. Мәетне корыткач, камисны табуттан алып, башы аша кидереп, яртысын алдыннан, яртысын артыннан аякларына кадәр сузалар. Мәетне Бисмилла әйтеп табут эченә изар өстенә яткыралар. Башта изарның сул ягын, аннары уң ягын мәет өстенә ябалар. Лифафә дә шулай ябыла. Ягъни уң читләре сул читләре өстенә ябыла.

Хатын-кызны кәфенләү

Хатын-кызның кәфене биш кисәктән булу – сөннәт: камис, изар, лифафә, химар һәм күкрәк япмасы. Химар – якынча җитмеш биш сантиметр озынлыктагы яулык. Аның очлары йөзгә салынып тора, башка уралмый. Күкрәк япмасы – иңнәрдән тезләргә кадәр. Табут эченә башта лифафә җәелә. Аннары аның өстенә изар җәелә. Камис та табут эченә салына. Изардан алда яки соң күкрәк япмасы җәелә. Хатынның камисы ябылгач, чәчләрен икегә аерып, ике яктан күкрәге өстенә, камис өстенә куялар. Чәчләре өстенә химар куеп, аның өстеннән изарны ябалар. Изардан алда яки соң күкрәк япмасын ураталар. Аннары лифафәне ябалар. Лифафәнең баш һәм аяк очларын һәм уртасын [ягъни ашказаны турыннан] тукыма белән урап бәйлиләр. Зур малайны ир-ат кебек кәфенлиләр. Зур кызны хатын-кыз кебек кәфенлиләр. Кечкенә малайны бер, кечкенә кызны ике кисәк кәфенгә төрәләр. Үле туган бала, төшкән яралгы һәм кеше әгъзасы [мәсәлән, кулы] кәфенләнми, тукымага төреп күмелә. Табут кадаксыз, такталарны бер-берсенә кертеп ясалган булырга тиеш. Кыска бер догадан һәм мәет белән хак-хокуклар хәләлләшкәннән соң, аны мөсаллага алып барып, намазын укыйлар.

Кабер зиярәте һәм Коръән Кәрим уку

«Ширгател-ислам» китабының ахырында кабер зиярәте сөннәт, диелә. [Атнага бер тапкыр, һич булмаса гаетләрдә зиярәт кылырга кирәк. Пәнҗешәмбе, җомга яки шимбә көнне зиярәт кылу саваплырак.] Зиярәт кылучы мәетнең черегәнен уйлап гыйбрәт ала. Госман (радыяллаһу ганһү) кабер яныннан узганда бик нык елый, сакалы юешләнә иде. Мәет тә аның өчен кылынган догадан файдалана. Рәсүлуллаһ (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) туганнарының һәм сәхабәләренең (радыяллаһу тәгалә ганһүм) каберләрен зиярәт итә иде. Сәлам һәм догадан соң кыйблага аркалары белән, кабергә каршы утыралар. Кабергә кулны, йөзне сөртү, туфракны үбү – христианнарның гадәте. Бары тик ана-атаның кабер туфрагын үбү генә дөрес.

Хәдис шәрифләрдә болай диелде:

«Бер кеше танышының кабере янына барып сәлам бирсә, ул аны таный һәм сәламенә җавап бирә». «Бер кеше мөэминнең каберен зиярәт кылып: „Аллаһуммә инни әсәлүкә би-хаккы Мөхәммәдин вә әли Мөхәммәдин ән ля төгаззибә һәзәл-мәййит“, – дисә, мәеттән газап күтәрелә». «Ана-атасының яки аларның берсенең каберен һәр җомга зиярәт кылган кеше гафу ителә».

Бөек затларның каберләрен зиярәт кылу өчен ерак илләргә бармау, башка берәр эш белән баргач зиярәт кылу яхшы. Бары тик Пәйгамбәребезне (галәйһиссәләту вәссәләм) зиярәт кылырга бару гына савап. Пәйгамбәрләрне (галәйһимуссәләм) һәм әүлияны (галәйһимур-рахмә) зиярәт кылучы аларның мөбарәк рухларыннан файда ала. Аларга булган сөюе, бирелгәнлеге никадәр зур булса, күңеле шулкадәр пакьләнә. Төрбәләрдә гөнаһ кылучылар булса, мәсәлән, ачык хатыннар да килсә, зиярәтне ташламаска кирәк; аларга комачаулый алмаса, күңеле белән нәфрәтләнергә кирәк. Шулай ук хатын-кызлар булган, җыр, мөнәҗәтләр җырлана, нотыклар сөйләнә торган мөэмин җеназасына да барырга кирәк. Кабер янында яки башка урында Коръән Кәрим укып, савабын үлгәннәргә бүләк итәргә һәм алар өчен дога кылырга кирәк. Чөнки Коръән Кәрим укылган урынга рәхмәт һәм бәрәкәт иңә. Анда кылынган дога кабул була.

«Ана-атасының яки аларның берсенең каберен һәр җомга зиярәт кылган кеше гафу ителә» Хәдис шәриф

«Җиляел-кулуб» китабында болай диелә: каберлеккә килгән кеше басып торып: «Әссәләмү галәйкүм, йә әһлә дарил-каумил-мөэминин! Иннә иншәаллаһу ган карибин бикүм ләхикун», – ди. Аннары Бисмилла белән унбер тапкыр Ихлас сүрәсен һәм бер тапкыр Фатиханы укый. Аннары: «Аллаһуммә раббәл-әҗсәдил-балийәһ, вәл-гыйзамин-нәхирәтилләти харәҗәт минәд-дөнья вә һия бикә мөэминәтүн, әдхыл галәйһә раүхән мин гындикә вә сәләмән минни», – дигән доганы укырга кирәк. Кабер янына ул мәетнең уң ягыннан [кабернең кыйбла ягыннан] һәм аяк ягыннан якынлаша. Сәлам бирә. Басып, чүгәләп яки утырып, Бакара сүрәсенең башын һәм ахырын, мөбарәк Ясин сүрәсен, Мөлек (Тәбәракә), Тәкасүр, мөбарәк Ихлас һәм Фатиха сүрәләрен укып, савабын мәеткә бүләк итә. «Китабел-фикһ галәл-мәзаһибил-әрбәга» китабында болай диелә: «Мәеттән гыйбрәт алу һәм ахирәтне уйлау өчен кабер зиярәт кылу ир-атлар өчен сөннәт. Якын һәм ерак һәр кабер зиярәт кылына. Бигрәк тә салихларны, вәлиләрне (рәхимәһүмуллаһу тәгалә) зиярәт кылу өчен ерак җиргә бару сөннәт. Рәсүлуллаһның (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) мөбарәк каберен зиярәт кылу – иң кыйммәтле гыйбадәтләрнең берсе. Өлкән яшьтәге хатын-кызларга да капланган килеш зиярәт кылу дөрес. Зиярәт кылганда кабер тирәсендә тавәф кылу, ташны, туфракны үбү, мәеттән ул эшли алмаячак берәр нәрсә сорау дөрес түгел». Әүлиядән (рәхимәһүмуллаһу тәгалә) шәфәгать кылуларын, сораучы өчен дога кылуларын һәм Аллаһы Тәгаләнең бирүенә сәбәпче булуларын сорыйлар.

Ул Сәрвәр – Раббыбызның шундый бер колы ки,
һәр куркыныч мизгелдә аның шәфәгатенә өмет итәләр.
Ул шундый бер Рәсүл ки, кешеләрне
Аллаһка гыйбадәт кылырга чакыра – аңа иярегез!
Шулай эшләгән кеше, һич өзелмәс нык бауга
тотынган кебек, үзен иминлектә, тынычлыкта тоя.
Аллаһым, рөхсәт ит: аның гаиләсенә, сәхабәләренә дә,
аларга иярүче тәкъва кешеләргә дә
рәхмәт болытлары һәрвакыт яуп торсын,
сабыр һәм юмарт колларың рәхмәтеңә ирешсен.
Йә Раббым, таң җиле исеп торганда,
бан агачы ботаклары җилдән тирбәлгәндә,
кәрван башы татлы көйләре белән
дөяләрен дәрткә китергән чакта,
Галәм горурлыгына, аның гаиләсенә, сәхабәләренә
һәм аларга иярүчеләргә рәхмәт болытын җибәр.
Касыйдәи Бөрдә

Мәкамы Ибраһим Ибраһим галәйһиссәләмнең мөбарәк аяк эзе калган кыя; ул аны Кәгъбә бинасын төзегәндә баскыч һәм басып менә торган таш итеп кулланган, шунда торып кешеләрне Аллаһка чакыру бурычын үтәгән. Ибраһим галәйһиссәләмнең могҗизасы белән бу кыя лифт кебек аңа кирәкле биеклеккә күтәрелеп-төшеп, бинаны төзергә ярдәм иткән. Бу мөбарәк таш урнашкан бүлмә (максура) Согуд патшасы Фәйсал заманында җимереп бетерелгән, аның урынына хәзер дә торган алты почмаклы пыялалы саклагыч куелган, һәм өсте тулысынча ачылган.