PYGAMBERIMIZIŇ BEÝIK AHLAKY1

Allahu tagala Öz söýgüli Pygamberine (sallallahu aleýhi we sellem) beren ýagşylyklaryny, ihsanlaryny sanap, onuň mübärek göwnüni sypap: “Sen gözel häsiýetli edilip ýaradyldyň” diýýär.2

Aýaty kerimede manysyna görä şeýle diýildi: “Şeksiz, sen hulky azym üstündesiň (sen beýik ahlak eýesisiň)”. Hulky azym – Allahu tagala bilen syrlaryň, gizlin zatlaryň bolmagy, ynsanlaryň arasynda bolsa gözel häsiýetli bolmak diýmekdir. Hezreti Ikrime şeýle diýdi: “Abdylla ibn Abbasdan eşitdim: bu aýaty kerimedäki ‘hulky azym’, ýagny gözel häsiýetler – Kurany Kerimiň beýan eden ahlakydyr.”

Köp adamlaryň yslam dinine girmegine Resulullahyň gözel ahlaky sebäp boldy.

Onuň sözleri örän süýji bolup, göwünleri awlardy, ruhlary özüne çekerdi. Onuň akly şeýle bir uludy welin, ol Arap ýarymadasyndaky gödek, ters häsiýetli adamlaryň arasyna gelip, olary örän gowy dolandyrdy, jebirlerine sabyr etdi we olary ýumşaklyga we boýun egmäge getirdi. Olaryň köpüsi öz dinlerini taşlap, musulman boldy, hatda yslam dininiň ýolunda öz kakalaryna we ogullaryna garşy söweşdi.

Onuň ýolunda mallaryny, ýurtlaryny pida etdiler, ganlaryny dökdüler. Aslynda olar beýle zatlara öwrenişmändiler. Onuň gözel häsiýeti, ýumşaklygy, bagyşlaýjylygy, sabyrlylygy, ýagşylygy we sahylygy şeýle köpdi welin, her kesi haýran galdyrardy. Ony görenler we eşidenler söýüp musulman bolardy. Onuň hiç bir hereketinde, hiç bir işinde, hiç bir sözünde hiç haçan hiç hili gelşiksizlik, hiç hili kemçilik görülmedi. Özi üçin hiç kime öýkelemese-de, din duşmanlaryna, dine dil we el uzadýanlara garşy ol gaty we berkdi.

Muhammet aleýhisselamyň müňlerçe mugjyzasy göründi, muny dost-duşman – her kes aýtdy. Bu mugjyzalaryň iň gymmatlysy onuň edepli we gözel häsiýetli bolmagydy. Hezreti Abu Sagyt Hudry şeýle diýdi: “Resulullah (sallallahu aleýhi we sellem) haýwana ot bererdi. Düýesini daňardy. Öýüni süpürerdi. Goýny sagardy. Kowşunyň sökügini tikerdi, içki eşigini ýamardy.3 Hyzmatkäri bilen bile nahar iýerdi. Hyzmatkäri el degirmenini öwrüp ýadasa, oňa kömek ederdi. Bazardan ol-bu zatlary alyp, torba salyp öýüne getirerdi. Garyp bilen-de, baý bilen-de, uly bilen-de, kiçi bilen-de duşuşanda, ilki bolup salam bererdi. Olar bilen musapaha etmek üçin mübärek elini ilki bolup uzadardy. Guly-da, hojaýyny-da, begi-de, garany-da, agy-da deň görerdi. Kim çagyrsa-da, çagyrylan ýerine barardy. Öňünde goýlan zady, az bolsa-da, kem görmezdi.

Agşamdan ertire we ertirden agşama iýmit galdyrmazdy. Gözel häsiýetlidi. Ýagşylyk etmegi halardy, her kes bilen gowy gatnaşykda bolardy. Güler ýüzli, süýji sözlüdi, gürlände gülmezdi. Gamgyn görünerdi, emma gabagyny düýmezdi. Kiçigöwünlidi, emma pes tebigatly däldi. Haýbatly bolup, hormat we gorky dörederdi, emma gödek däldi. Inçe göwünli we sahydy, emma israp etmezdi, peýdasyz ýere hiç zat bermezdi, her kese rehim ederdi. Mübärek başy hemişe öňüne egikdi. Hiç kimden hiç zat garaşmazdy. Bagt we rahatlyk isleýän adam onuň ýaly bolmalydyr.” Enes ibn Malik şeýle diýdi: “Resulullaha on ýyl hyzmat etdim. Ol maňa bir gezek-de ‘Üf!’ diýmedi. Ol hiç haçan: ‘Muny näme üçin beýle etdiň?’ ýa-da ’Näme üçin muny etmediň?’ diýmedi”.4 Abu Hureýre şeýle diýdi: “Bir gazotda (ýörişde) biz ondan kapyrlaryň ýok bolmagy üçin doga etmegini haýyş etdik. Ol: ‘Men nälet okamak üçin-de, ynsanlar azap çeksin diýip-de iberilmedim. Men her kese ýagşylyk etmek üçin we ynsanlar rahatlyga ýetsin diýip iberildim’ diýdi.”5 Allahu tagala Enbiýa süresiniň 107-nji aýatynda manysyna görä şeýle diýýär: “Biz seni älemlere rahmet, ýagşylyk edip iberdik”.

Abu Sagyt Hudry şeýle diýdi: “Resulullahyň utanjaňlygy (haýasy) durmuşa çykmadyk ýaş musulman gyzlarynyň utanjaňlygyndan-da köpdi.”6

Enes ibn Malik şeýle diýýär: “Resulullah bir adam bilen musapaha etse, ol adam elini çekmeýänçä, mübärek elini ondan aýyrmazdy.7 Ol adam ýüzüni öwürmeýänçä, mübärek ýüzüni ondan öwürmezdi. Bir adamyň ýanynda oturanda, iki dyzynyň üstünde oturardy, oňa hormat goýup, mübärek dyzyny dikip oturmazdy.”

Jabyr ibn Semure şeýle diýýär: “Resulullah az gürlärdi. Gerek bolanda ýa-da ondan bir zat soralanda gürlärdi”. Mundan her bir musulmanyň boş, peýdasyz söz sözlemän, dymmalydygy düşünilýär. Onuň mübärek sözlerinde tertil we tersil bardy, ýagny ol örän aýdyň we tertipli gürlärdi, oňa aňsat düşünilerdi. Enes ibn Malik şeýle diýdi: “Resul aleýhisselam syrkawlaryň halyny soramaga barardy, jynazanyň yzyndan ýörärdi we çagyrylan ýerine barardy. Eşege-de münerdi. Men Resul aleýhisselamy Haýber söweşinde gördüm. Ol jylawy ýüp bolan eşegiň üstündedi. Resul aleýhisselam ertir namazyndan çykanda, Medinäniň çagalary we işçileri suw doly gaplaryny onuň öňüne getirerdiler, mübärek barmagyny şoňa batyrmagyny haýyş ederdiler. Gyş bolup, suw sowuk bolsa-da, ol olaryň haýyşyny yzyna gaýtarmazdy, göwünlerini hoş ederdi.”8

Enes ibn Malik ýene şeýle diýýär: “Bir kiçijik gyz Resul aleýhisselamyň elinden tutup, ony bir iş üçin alyp gitse, ol onuň bilen bile giderdi we onuň müşgilini çözerdi.”

“Şeksiz, sen hulky azym üstündesiň (sen beýik ahlak eýesisiň)” Galam: 4

Jabyr şeýle diýdi: “Resul aleýhisselamdan bir zat soralanda, onuň ‘ýok’ diýenini hiç kim eşitmedi.”

Pygamberimiz haýa babatda-da ähli ýaradylanlardan üstündi. Ýaramaz zatlaryň öňünde onuň gözleri edil ýumuk ýalydy. Ol hiç kime onuň halamajak sözi bilen ýüzlenmezdi.

Hezreti Aişe enemiz şeýle gürrüň berdi: “Resulullaha bir adamyň ýaramaz iş edendigi habar berlende, ol onuň adyny tutman, umumy manyda: ‘Näme üçin olar beýle edýärler?’ diýerdi. Şeýdip, ol adyny tutmazdan, ol adamy eden ýa-da aýdan erbet işinden saklardy.”9

Enes ibn Malik gürrüň berdi: “Bir gün Pygamberimiziň huzuryna ýüzüne sary reňkli bir zat bulaşan bir adam girdi. Pygamberimiz oňa hiç zat diýmedi. Onuň göwnüne degjek bir söz-de aýtmady. Ol adam çykyp gidenden soň, ol: ‘Aýdan bolsaňyzdy, ol ýüzündäkini ýuwup aýyrardy!’ diýdi.”10

Resulullah kowumlary birleşdirijidi. Olaryň arasyna ýigrenç salmazdy. Her kowmuň ulusyna hormat goýardy we ony törde oturdardy.

Ol hiç kimi öz mübärek jemalyny görmekden mahrum etmezdi. Hormatly sahabalaryny gözlärdi, gelmedikleriň halyny sorardy. Ýanynda oturanlara nesihat ederdi, olara degişli paýlaryny bererdi.

Onuň muamalasyndan hiç kimiň ýüregine “ol birini beýlekisinden artyk görýär” diýen pikir gelmezdi. Ýanyna şikaýat bilen gelen adama sabyr edip, ony diňlärdi.

Gelen adam özi gitmeýänçä, ol ony taşlap gitmezdi. Ähli ynsanlara gözel häsiýetini we ahlakyny iň gowy görnüşde görkezerdi. Onuň huzurynda hak we adalat babatda her kes deňdi. Hiç kimiň hiç kimden artykmaçlygy, tapawudy ýokdy. Hezreti Aişe enemiz şeýle diýdi: “Men Resulullah ýaly gözel ahlakly adamy hiç haçan görmedim. Sahabalaryndan ýa-da maşgalasyndan (Ähli beýtinden) kim ony çagyrsa-da, ol hökman: ‘Hawa, diňleýärin!’ diýip jogap bererdi”.11

Resulullah sahabalaryny iň gözel atlar bilen çagyrardy. Hiç kimiň sözüni kesmezdi. Gürleşýän adam sözüni tamamlamaýança ýa-da gitmek üçin ýerinden turmaýança, ol onuň sözüni kesmezdi. Onuň gözel muamalasy, mähri we merhemeti barada Allahu tagala Toba süresiniň 128-nji aýatynda manysyna görä şeýle diýdi: “Siziň zähmet çekmegiňiz oňa agyr degýär, ony gynandyrýar. Ol siziň üçin örän jan edýär; möminlere ol örän merhemetli, olara örän köp haýyr dileýär”.

Allahu tagala Enbiýa süresiniň 107-nji aýatynda manysyna görä şeýle diýdi: “(Eý Habybym!) Biz seni diňe älemlere rahmet edip iberdik”.

Pygamberimiz ymmatyna agyr bolar diýip aladalanyp, käbir zatlary ýeňilleşdirerdi. Ol şeýle diýdi: “Ymmatyma kynçylyk döretjek bolmasam, olara her täretde miswak ulanmagy buýrardym”.12 Sözünde durmak babatda-da ynsanlaryň arasynda Pygamberimizden üstün adam bolmady. Abdylla ibn Abul-Hamsa gürrüň berdi: “Pygamberimiz bilen, oňa entek pygamberlik bildirilmezinden öň, alyş-çalyş edipdim. Onuň menden aljak bir galyndy paýy galypdy. Men oňa pylan wagtda pylan ýerde duşuşmaga söz berdim-de, unutdym. Üç günden soň beren sözümi ýadyma salanymda, derrew şol ýere ylgadym. Onuň üç günden bäri şol ýerde garaşyp durandygyny görüp, geňirgenip, doňup galdym. Ol maňa: ‘Ýigit, sen meni ýadatdyň! Men saňa bu ýerde doly üç günden bäri garaşýaryn’ diýdi.” Pygamberimiziň kiçigöwünlilik sypaty hiç kimde, hatda hiç bir pygamberde-de (aleýhimusselam) bolmajak derejede beýik we deňsizdi.

Tekepbirlik duýgusy onda hiç haçan bolmady. Pygamberimize patyşa pygamber bolmak bilen gul pygamber bolmagyň arasynda saýlamak erki berlende, ol gul pygamber bolmagy saýlady.13 Şondan soň Ysrapyl aleýhisselam Pygamberimize: “Şeksiz, Allahu tagala sen kiçigöwünlilik görkezip ýüz öwüren zadyňy-da saňa berdi. Sebäbi kyýamatda sen – Adam ogullarynyň iň beýigi. Gabryndan ilkinji turjak adam – sen. Ilkinji şepagat etjek hem – sen” diýdi.

Pygamberimiz hezreti Aişe enemize şeýle diýdi:

“Maňa Mekgäniň daşlaryny we topragyny altyna öwürmek teklip edildi. Men: ‘Ýok, ýa Rebbim! Bir gün aç bolaýyn, bir gün dok bolaýyn. Aç galan günüm Saňa ýalbaryp doga ederin. Dok galan günüm Saňa hamd we sena aýdaryn’ diýdim”.14

Bir gezek Jebraýyl aleýhisselam Pygamberimiziň ýanyna gelip şeýle diýdi:

“Allahu tagala saňa salam iberýär. Islese, şu daglary onuň üçin altyna öwüreýin. Nirä gitse-de, ol altyn daglar onuň bilen bile bolar”.

Söýgüli Pygamberimiz şeýle jogap berdi: “Eý Jebraýyl! Dünýä – öýi bolmadygyň öýüdir. We ol – maly bolmadyk adamyň malydyr. Ony akyly bolmadyk adam üýşürýär”.15 Şondan soň Jebraýyl aleýhisselam: “Eý Muhammet! Allahu tagala seni kawly sabit (berk söz) bilen berkarar etdi” diýdi.

Hezreti Aişe enemiz şeýle diýdi: “Käte doly bir aý geçerdi, biz öýümizde (nahar bişirmek üçin) ot ýakmazdyk. Diňe hurma bilen suw bolardy.”

Ibn Abbas şeýle diýdi: “Resulullah we onuň maşgalasy (Ähli beýti) köp gijeler agşamlyk iýmän ýatardylar. Agşam iýere hiç zat tapmazdylar.” Aişe enemiz şeýle diýdi: “Resulullahyň mübärek garny hiç haçan iýmitden doýmady. Ol bu barada hiç kime zeýrenmedi. Mätäçlik onuň üçin baýlykdan gowudy. Bütin gije açlykdan towlansa-da, bu ýagdaý ony gündizki orazasyndan saklamazdy.16

“Maňa Mekgäniň daşlaryny we topragyny altyna öwürmek teklip edildi. Men: ‘Ýok, ýa Rebbim! Bir gün aç bolaýyn, bir gün dok bolaýyn. Aç galan günüm Saňa ýalbaryp doga ederin. Dok galan günüm Saňa hamd we sena aýdaryn’ diýdim” Hadysy şerif

Islese, ol Rebbinden ýer ýüzüniň ähli hazynalaryny, iýmitlerini we bolçulykly durmuşy sorap bilerdi. Kasam edýärin, onuň bu halyny görenimde, oňa ýüregim awap aglardym. Elim bilen onuň mübärek garnyny sypap:

‘Janym saňa gurban bolsun! Saňa güýç berjek bu dünýäden birneme peýda alsaň, bolmaýarmy?’ diýerdim.

Ol bolsa: ’Eý Aişe! Men dünýäni näme edeýin? Ulul-azm pygamberlerden bolan doganlarym mundan-da kyn ýagdaýlara çydadylar. Emma olar şol hallarynda ýaşaýyşlaryny dowam etdiler. Rebbine gowuşdylar. Şonuň üçin Rebbi olaryň Özüne dolanmaklaryny örän gözel etdi, sogaplaryny artdyrdy. Men bolçulykly durmuşda ýaşamakdan utanýaryn, sebäbi şeýle durmuş meni olardan yza galdyrar. Meniň üçin iň gözel we iň söýgüli zat – doganlaryma, dostlaryma gowuşmak we olara goşulmakdyr’ diýerdi.”

Hezreti Aişe enemiz şeýle diýdi: “Resulullah bu sözlerinden bir aý töweregi wagt geçenden soň wepat boldy.” Pygamberimiziň sahylygy hem dillerde dessandy. Bu gözel häsiýetde-de hiç kim Pygamberimize ýetip bilmedi.

Ibn Abbas şeýle diýdi: “Resulullah ýagşylyk etmek babatda ynsanlaryň iň sahysydy. Mübärek Ramazan aýynda we Jebraýyl aleýhisselam bilen duşuşan wagtlarynda ol säher şemalyndan-da sahy bolardy.” Enes ibn Malik şeýle diýýär: “Men Resul aleýhisselam bilen bile barýardym. Onuň egninde bürdi Nejrany, ýagny Ýemen matasyndan tikilen daşky geýim bardy. Yzyndan bir obaly gelip, ony ýakasyndan şeýle bir güýçli çekdi welin, hatda geýimiň ýakasy onuň mübärek boýnuny çyzdy we yzy galdy. Resul aleýhisselam bu adamyň beýle hereketine diňe güldi we oňa bir zat bermegi buýurdy.” Resul aleýhisselamyň bir garry aýal goňşusy bardy. Ol gyzyny Resul aleýhisselamyň ýanyna iberdi we: “Namaz okanymda örtünere eşigim ýok. Maňa namazda örtünmek üçin bir eşik iber” diýip ýalbardy. Resul aleýhisselamyň şol pursatda başga eşigi ýokdy. Ol mübärek egnindäki köýnegini çykaryp, ol aýala iberdi. Namaz wagty gelende, ol eşiksiz metjide baryp bilmedi. Hormatly sahabalar muny eşidip: “Resul aleýhisselam şeýle bir sahy welin, köýneksiz galyp, metjide jemagata gelip bilmeýär. Biz hem bar zadymyzy garyplara paýlalyň” diýdiler. Allahu tagala derrew Isra süresiniň 29-njy aýatyny iberdi. Ilki Ol Öz Habybyna manysyna görä şeýle diýdi:

“Elleriňi boýnuňa daňma, olary bütinleý açyp-da goýberme (gysganç bolma, hiç zat bermezlik hem etme)”, soňra: “Malyňy özüňe galmajak edip (kynçylyga düşüp, namazy goýbermek bilen gynanjak derejede) paýlama! (Sadakada orta ýoly tut.)” diýdi.

Şol gün namazdan soň hezreti Aly Resulullahyň ýanyna gelip: “Ýa Resulallah! Şu gün maşgalamy eklemek üçin sekiz kümüş dirhem karz alypdym. Onuň ýarysyny size bereýin. Özüňize köýnek alyň” diýdi. Resul aleýhisselam bazara çykyp, iki dirheme bir köýnek satyn aldy. Galan iki dirheme iýmit almaga barýarka, bir körüň oturandygyny gördi. Ol: “Allahyň razylygy üçin we jennet lybaslaryna ýetmek üçin maňa kim köýnek berer?” diýýärdi. Resul aleýhisselam satyn alan köýnegini oňa berdi. Kör köýnegi eline alanda, müşk ýaly hoş ys duýdy. Ol bu hoş ysyň Resul aleýhisselamyň mübärek elinden gelendigine düşündi, sebäbi Resul aleýhisselamyň bir gezek geýen her bir zady, könelip dargasa-da, her bölegi müşk ýaly hoş ysly bolardy.

Kör doga edip: “Ýa Rebbim! Bu köýnegiň hormatyna meniň gözlerimi aç!” diýdi. Onuň iki gözi hem derrew açyldy. Resul aleýhisselam ol ýerden gitdi. Bir dirheme bir köýnek satyn aldy. Galan bir dirheme iýmit almaga barýarka, bir hyzmatkär gyzyň aglaýandygyny gördi-de: “Gyzym, näme üçin beýle aglaýarsyň?” diýip sorady. Gyz: “Men bir ýahudynyň hyzmatkäri. Ol maňa bir dirhem berdi-de, ýarym dirheme bir çüýşe, galan ýarysyna ýag satyn almagy buýurdy. Men olary satyn alyp, gaýdyp barýardym. Olar elimden düşdi. Çüýşe-de, ýag-da zaýa boldy, indi näme etjegimi bilemok” diýdi. Resul aleýhisselam soňky dirhemini gyza berdi. Ol: “Munuň bilen çüýşe we ýag alyp, öýüňe elt” diýdi. Emma garyp gyz: “Öýe gijä galanym üçin ýahudynyň meni urmagyndan gorkýaryn” diýdi. Resul aleýhisselam: “Gorkma! Men seniň bilen bile bararyn we oňa saňa hiç zat etmezligi aýdaryn” diýdi. Olar öýe gelip, gapyny kakdylar. Ýahudy gapyny açyp, Resulullahy (sallallahu aleýhi we sellem) görende, aňk bolup galdy. Resulullah ýahuda bolan wakany gürrüň berdi we gyza hiç zat etmezligi üçin şepagat etdi. Ýahudy Resulullahyň aýagyna ýykylyp: “Müňlerçe ynsanyň baş täji bolan, müňlerçe arslan buýrugyňy berjaý etmäge garaşyp duran eý beýik Pygamber! Sen bir hyzmatkär gyz üçin meniň ýaly bir miskiniň gapysyny şereflendirdiň. Ýa Resulallah! Seniň hatyraňa bu gyzy azat etdim. Maňa imany, yslamy öwret. Seniň huzuryňda musulman bolaýyn” diýdi. Resul aleýhisselam oňa yslamy öwretdi. Ol musulman boldy. Öýüne girip, maşgalasyna bolan wakany gürrüň berdi. Olaryň hemmesi musulman boldy. Bularyň hemmesi Resulullahyň gözel häsiýetleriniň bereketi bilen boldy.

Her bir musulman Resulullahyň bu hallaryny özüne nusga edip almalydyr! Allahu tagalanyň ahlaky bilen ahlaklanmak her bir musulmana gerekdir. Sebäbi Resulullah: “Allahu tagalanyň ahlaky bilen häsiýetleniň!” diýdi. Meselem, Allahu tagalanyň sypatlarynyň biri – “Settar”. Ýagny Ol – günäleri örtüji.

Musulman hem din doganynyň aýybyny, kemçiligini örtmelidir. Allahu tagala Öz gullarynyň günälerini bagyşlaýjydyr. Şonuň üçin musulmanlar hem biri-biriniň kemçiliklerini, aýyplaryny bagyşlamalydyrlar. Allahu tagala – Kerim we Rahym. Ýagny Onuň lutfy, ihsany bol we merhemeti köpdür. Musulman sahy we merhemetli bolmalydyr. Ähli gözel ahlak hem şeýledir.

“Hawa! Siziň her zady etjekdigiňizi bilýärin. Emma iş edýänlerden aýrylyp oturmak islämok. Allahu tagala ýoldaşlaryndan aýrylyp oturany söýmeýär” Hadysy şerif

Resul aleýhisselamyň gözel häsiýetleri (ahlaky) örän köp. Her bir musulman olary öwrenmeli we şeýle ahlak bilen bezenmelidir. Şeýdip, adama dünýäde-de, ahyretde-de bela-beterlerden, kynçylyklardan halas bolmak we iki jahanyň serweriniň şepagatyna ýetmek nesip bolar.