WAJIBU WA KIDINI KWA MAITI

Yanayopaswa kufanywa dalili za mauti zinapoonekana

Dalili kwamba mauti yanakaribia ni miguu kulegea na kurefuka, pua kupinda na panja kubonyea. Mgonjwa aliye katika hali hii hulazwa kwa ubavu wa kulia, uso wake ukielekezwa kibla. Kumlaza hivyo ni sunna. Inajuzu pia kumlaza chali, miguu yake ikielekea kibla. Siku hizi ndivyo inavyofanywa. Lakini kitu kinapaswa kuwekwa chini ya kichwa chake, ili uso wake uelekee kibla. Ikiwa hili ni gumu, inajuzu pia kumlaza kwa namna iliyo rahisi. Wakati wa kumsomea talkini ya Kalimat at-tawhid, ni vizuri kusema pia “Muhammadun Rasulullah”. Dalili za mauti ni kukakamaa (rigor mortis), kupoa na kuoza. Mauti yanapothibitika, jambo linalowezekana hata kabla ya dalili hizi (kwa mfano pumzi inapokatika, jambo linaloweza kujulikana kwa kioo kilichoshikiliwa mbele ya kinywa chake kutoingia ukungu, na moyo unaposimama, jambo linaloweza kujulikana kwa mapigo ya mshipa), ni sunna kumfumba macho na kumfunga taya.

Yanayopaswa kufanywa baada ya kufariki

Ni sunna kumfumba macho na kumfunga taya. Taya hufungwa kwa kitambaa kipana kinachofungwa juu ya kichwa. Wakati wa kumfumba macho ni sunna kusema: “Bismillah wa ala millati Rasulillah” na kusoma dua yake. Kabla mwili haujapoa, ni sunna kukunja na kunyoosha vidole vyake, visugudi na magoti, na kuiacha mikono na miguu ikiwa imenyooka. Hivyo inakuwa rahisi kumwosha na kumvisha sanda. Kabla mwili haujapoa, nguo zake huvuliwa, naye hufunikwa kwa shuka nyepesi na pana. Upande mmoja wa shuka huingizwa chini ya kichwa chake, na upande mwingine chini ya miguu yake. Juu ya tumbo lake, juu ya shuka au chini yake, huwekwa kitu (kisu au chuma kingine) ili mwili usivimbe. Kinapaswa kuwa na uzito wa zaidi ya gramu mia moja. Kumwosha maiti, kumvisha sanda, kumsalia sala ya jeneza na kumzika ni fardhi kifaya. Yaani yakishafanywa na watu wa kutosha, si fardhi tena kwa wengine. Inajuzu pia kwa mtoto kumwosha maiti. Wanawake wasipokuwepo, mwanamume hawezi kumwosha maiti ya mwanamke. Lakini maiti ikiwa imefunikwa kutoka kichwani hadi miguuni, jamaa yake, na ikiwa hana jamaa, mtu mwingine, anaweza kufunga kitambaa mkononi, kuingiza mkono chini ya kifuniko na kumfanyia maiti tayammum, kwa sababu awra ya maiti ni kama awra ya mtu aliye hai. Ni haramu pia kugusa mahali ambapo ni haramu kupaangalia. Ni bora kumfundisha mtoto na kumwachia aoshe maiti. Katika madhehebu ya Hanafi, mwanamke hawezi kuoshwa wala kuguswa na mumewe, kwa sababu nikahi hukatika papo hapo mke anapokufa. Inajuzu kwake kumwangalia. Katika madhehebu mengine matatu inajuzu kwa mume kumwosha mkewe. Katika madhehebu ya Hanafi pia inajuzu kwa mke kumwosha mumewe, kwa sababu baada ya kifo cha mume nikahi (ndoa) huendelea hadi kumalizika kwa kipindi cha eda (miezi minne na siku kumi). Wanaume hawawezi kuwaosha wanawake, wala wanawake hawawezi kuwaosha wanaume. Ni lazima wafanye tayammum wakiwa wamefunga kitambaa mikononi. Mwanamume anayefanya tayammum hapaswi kuangalia mikono iliyo wazi ya mwanamke ambaye si maharimu wake. Ikiwa ni jamaa yake maharimu, si lazima kufunga kitambaa mkononi, kwa sababu inajuzu kuangalia na kugusa mikono na uso wa jamaa maharimu. Ikiwa kitapatikana kichwa tu cha mtu au nusu ya mwili (bila kichwa), hakioshwi na hakisaliwi sala ya jeneza. Huzikwa kama kilivyo. Ikiwa itapatikana zaidi ya nusu ya mwili, hata bila kichwa, au nusu ya mwili pamoja na kichwa, huoshwa na husaliwa sala ya jeneza. Ni mustahab anayeosha maiti kwanza aoge josho (ghusl) yeye mwenyewe. Ni makruh maiti kuoshwa na mtu mwenye janaba au na mwanamke aliye katika hedhi. Maji yaliyotumika kuoshea maiti huwa maji mustamal (yaliyotumika). Huwa najisi (machafu). Kwa hiyo waoshaji wanapaswa kujihadhari maji yasiwarukie, na kujifunga kitambaa kikubwa. Baada ya kuoshwa, maiti huwa safi. Hakuna anayeweza kuingia mahali panapooshwa maiti isipokuwa mwoshaji na msaidizi wake. Wanaomwosha maiti wanapaswa kuwa watu waaminifu. Wanapaswa kueleza dalili za kheri wanazoziona juu ya maiti, na wasieleze dalili za shari. Wasizifichue aibu za maiti. Walii (msimamizi) wa maiti anaweza kuingia. Bwana wetu Rasulullah (sallallahu alayhi wasallam) alioshwa na Fadl, mwana wa Abbas, na Hadhrat Ali (radhiyallahu anhum). Usama (radhiyallahu anhu) alikuwa akimimina maji, na Abbas (radhiyallahu anhu) alikuwa akiingia na kutoka. Kinachomuumiza aliye hai humuumiza pia maiti. Kwa hiyo maiti haoshwi kwa maji ya baridi sana au ya moto sana. (Pia hawekwi katika chumba cha barafu ili asinuke. Ili asinuke, ni lazima azikwe haraka na asisubirishwe kwa ajili ya jamaa watakaokuja kutoka mbali.) Haijuzu kumwosha maiti kwa maji ya Zamzam.

“Kufeni kabla hamjafa. Jihesabuni kabla hamjahesabiwa!” Hadithi sharif

Kumwosha maiti

Kwanza bakhur huwashwa na kuzungushwa mara tatu kuuzunguka ubao wa kuoshea kama ufukizo. Inaweza pia kuzungushwa mara tano. Bakhur ni mmea. Huchanganywa na vipande vidogo vya udi (Aquilaria) na utomvu wa mti wa storax (günnük), mchanganyiko huwekwa juu ya moto katika chombo, na ubao wa kuoshea hushikiliwa katika moshi unaopanda. Ubao ambao maiti huoshewa juu yake unapaswa kuwa na kimo cha kufika kitovuni (kwa mtu wa wastani) na kuinama kidogo. Kisha hutayarishwa maji yaliyochemshwa kwa majani ya mkunazi (sidr) au kwa mmea wa sabuni na kupozwa, au maji yaliyotiwa kafuri – kitu cheupe chenye harufu nzuri. Maji hayapaswi kuwa ya moto sana, na yanapaswa kuwa na chumvi. Maji baridi yenye chumvi huchelewesha kuoza. Ni sunna kutia nia wakati wa kumwosha maiti. Bila nia, ni kweli maiti huwa safi, lakini fardhi haianguki (haitekelezwi). Maiti iliyofunikwa hulazwa chali, au kwa namna iliyo rahisi, juu ya ubao wa kuoshea uliofukizwa. Huoshwa sehemu iliyo kati ya kitovu na magoti ikiwa imefunikwa. Hii ni kwa sababu sehemu ya awra ya mwanamke inayopaswa kufunikwa mbele ya wanawake wengine ni kama sehemu ya awra ya mwanamume inayopaswa kufunikwa mbele ya wanaume wengine. Ni sunna kumlaza maiti juu ya ubao wa kuoshea kuelekea kibla. Hata kama maiti ni mtoto, kwanza hutawadhishwa. Lakini badala ya kutia maji kinywani na puani, husafishwa kwa kipande cha kitambaa. Maji yakiingia kinywani, huwa sababu ya mwili kuoza haraka zaidi. Kwanza uso huoshwa. Kisha mikono huoshwa, kichwa, masikio na shingo hupakwa maji (mas-h), na miguu huoshwa. Kichwa na ndevu huoshwa kwa khatmi (mzizi wa mmea wa jamii ya marshmallow) au kwa sabuni. Kisha maiti hugeuzwa upande wa kushoto na huoshwa kwa kumiminiwa maji upande wa kulia. Maji yanapaswa kutiririka hadi sehemu zinazogusa ubao wa kuoshea. Hivyo huoshwa kwa kumiminiwa maji mara tatu. Kisha, kwa namna hiyo hiyo, hulazwa upande wa kulia na huoshwa kwa kumiminiwa maji mara tatu upande wa kushoto, kutoka begani hadi miguuni. Kisha huketishwa na tumbo lake hubonyezwa kidogo. Kitu kikitoka, huoshwa (yaani huondolewa kwa kumiminiwa maji). Kisha hulazwa upande wa kushoto, na upande wa kulia huoshwa tena (yaani maji humiminwa kutoka begani hadi miguuni). Hivyo huwa ameoshwa kwa mujibu wa sunna, yaani mara tatu. Ikiwa baada ya kuoshwa kutatoka kitu kinachotengua udhu, haoshwi tena wala hatawadhishwi tena. Nywele zilizoanguka huwekwa ndani ya sanda. Ni sunna kuzika pia kucha, nywele na meno ya mtu aliye hai – yawe yameanguka, au yamekatwa, kunyolewa au kung’olewa. Baada ya kuoshwa, maiti hukaushwa kwa kitambaa juu ya ubao wa kuoshea. Kafuri au mchanganyiko wa vitu vyenye harufu nzuri uitwao hanut hunyunyizwa katika nywele na ndevu. Kutumia zafarani ni makruh. Pamba iliyonyunyiziwa kafuri huwekwa juu ya viungo vya sijda (kwa mfano paji la uso, pua, magoti, vidole vya mikono na vya miguu). Inajuzu kuweka pamba kinywani, puani, katika matundu ya masikio na juu ya macho. Aliyezama majini pia huoshwa mara tatu, au hutikiswa majini mara tatu kwa nia ya kumwosha. Aliyelowa kwa mvua pia huoshwa.

“Maiti kaburini ni kama mtu anayekaribia kuzama baharini; daima husubiri dua kutoka kwa baba yake, mama yake, ndugu zake na marafiki zake” Hadithi sharif

Kumvisha sanda mwanamume

Ni sunna sanda ya mwanamume kuwa na vipande vitatu. Huko Istanbul ni desturi kununua kwa ajili ya sanda mita saba za kitambaa cha pamba (bafta) kwa wanaume na mita nane kwa wanawake. Upana wake ni sentimita 130–140. 1- Izar: hufika kutoka kichwani hadi miguuni na upana wake ni zaidi ya mita moja. 2- Kamis (shati refu kama kanzu): urefu wake ni mara mbili ya urefu kutoka mabegani hadi miguuni. Hukunjwa katikati, na mahali palipokunjwa hukatwa tundu lililonyooka linalotosha tu kichwa kupita. Mikono na mpasuo wa chini havikatwi. 3- Lifafa: ni ndefu kupita kichwa na miguu na ni pana zaidi. Ncha zake juu ya kichwa na chini ya miguu hukusanywa na kufungwa kwa kipande cha kitambaa. Hadhrat Imam Rabbani anasema kwamba sanda yenye vipande zaidi ya vitatu ni bidaa. Ni vizuri kufukiza kila kipande cha sanda peke yake kabla ya kuviweka katika jeneza. Ni jambo lenye faida kutengeneza sanda kutokana na nguo za ndani au za nje za watu wema (salihina) na mawalii, au kuweka nguo kama hizo ndani ya sanda au juu ya uso au kifua cha maiti. Kwanza lifafa huwekwa ndani ya jeneza. Kisha izar hutandikwa juu yake. Kamis pia huwekwa ndani ya jeneza. Kisha bakhur huzungushwa mara tatu au tano kulizunguka jeneza. Hanut hunyunyizwa juu ya vipande vyote vitatu vya sanda. Maiti akishakaushwa, kamis hutolewa ndani ya jeneza, huvalishwa maiti kupitia kichwa na hunyooshwa hadi miguuni – nusu moja mbele, nusu nyingine mgongoni. Huku Basmala ikisomwa, maiti hulazwa juu ya izar ndani ya jeneza. Kwanza upande wa kushoto wa izar hufunikwa juu ya maiti, kisha upande wa kulia. Lifafa pia hufunikwa hivyo hivyo. Yaani ukingo wa kulia hufunikwa juu ya ukingo wa kushoto.

Kumvisha sanda mwanamke

Ni sunna sanda ya mwanamke kuwa na vipande vitano: kamis, izar, lifafa, khimar na kitambaa cha kifua. Khimar ni mtandio wa kichwa wenye urefu wa takriban sentimita sabini na tano. Ncha zake huning’inia usoni badala ya kuzungushwa kichwani. Kitambaa cha kifua hufika kutoka mabegani hadi magotini. Kwanza lifafa huwekwa ndani ya jeneza. Kisha izar hutandikwa juu yake. Kamis pia huwekwa ndani ya jeneza. Kitambaa cha kifua hutandikwa kabla ya izar au baada yake. Mwanamke akishavishwa kamis, nywele zake hugawanywa sehemu mbili, na sehemu zote mbili huwekwa kutoka pande mbili juu ya kifua chake, juu ya kamis. Juu ya nywele huwekwa khimar, na juu yake hufunikwa izar. Kitambaa cha kifua huzungushwa mwilini kabla ya izar au baada yake. Kisha lifafa hufunikwa. Ncha za lifafa za upande wa kichwa na wa miguu na katikati yake (usawa wa tumbo) huzungushiwa na kufungwa kwa kipande cha kitambaa. Mvulana mkubwa huvishwa sanda kama mwanamume, na msichana mkubwa kama mwanamke. Mvulana mdogo huvishwa sanda ya kipande kimoja, na msichana mdogo vipande viwili. Mtoto aliyezaliwa amekufa, mimba iliyoharibika na kiungo cha mwili wa mtu (kwa mfano mkono) havivishwi sanda; huzungushiwa kipande cha kitambaa na kuzikwa. Jeneza ni lazima litengenezwe kwa mbao zilizounganishwa kwa kuingiliana, bila misumari. Baada ya dua fupi, na baada ya waliohudhuria kumsamehe maiti haki zao zote, maiti (ndani ya jeneza) hupelekwa kwenye musalla (jiwe ambalo jeneza huwekwa juu yake), na sala (ya jeneza) husaliwa.

Kuzuru makaburi na kusoma Quran tukufu

Katika kurasa za mwisho za kitabu Shirat al-Islam imeandikwa kwamba kuzuru makaburi ni sunna. (Makaburi yanapaswa kuzuriwa mara moja kwa wiki, au angalau siku za Idi. Ziara yenye thawabu zaidi ni siku ya Alhamisi, Ijumaa au Jumamosi.) Mwenye kuzuru hufikiria kwamba miili iliyo makaburini inaoza, na kupata mazingatio kutokana na hilo. Uthman (radhiyallahu anhu), kila alipopita karibu na kaburi, alikuwa akilia sana kiasi kwamba ndevu zake zililowa. (Mbali na mazingatio kwa mwenye kuzuru,) maiti aliye kaburini pia hufaidika na dua zinazoombwa kwa ajili yake. Rasulullah (sallallahu alayhi wasallam) alikuwa akizuru makaburi ya jamaa Zake na ya Masahaba Wake (radhiyallahu taala anhum). Baada ya kutoa salamu na kuomba dua, mwenye kuzuru hukaa akielekea kaburi na kukipa kibla mgongo. Kupangusa mikono na uso juu ya kaburi au kubusu udongo wa kaburi ni desturi ya Wakristo. Inajuzu tu kubusu udongo wa kaburi la mama au baba yako.

Katika hadithi sharif imesemwa:

“Mtu akienda kwenye kaburi la mtu aliyemjua na akatoa salamu, maiti humtambua na huiitikia salamu yake.” “Mtu akizuru kaburi la muumini na akasema dua hii, adhabu ya maiti huondolewa: Allahumma inni asaluka bi-haqqi Muhammadin wa ali Muhammadin an la tuadhdhiba hadhal-mayyit.” “Mtu anayezuru kila Ijumaa kaburi la wazazi wake au la mmoja wao, husamehewa.”

Ni bora kuzuru makaburi ya watu wakubwa yaliyo mbali na nchi zetu tunapokwenda huko kwa shughuli nyingine, kuliko kufunga safari ya mbali kwa ajili ya kuyazuru makaburi yao yaliyobarikiwa peke yake. Lakini kufunga safari ya mbali makusudi kwa ajili ya kumzuru Bwana wetu Mtume (alaihis-salatu was-salaam) kuna thawabu nyingi. Anayezuru (makaburi ya) Mitume (alaihimus-salaam) na mawalii (alaihimur-rahma) hufaidika na roho zao zilizobarikiwa. Moyo wake hutakasika kwa kadiri ya mapenzi yake na mfungamano wake nao. Ikiwa katika makaburi ya mawalii yanatendwa madhambi, kwa mfano ikiwa wanawake wasiojisitiri nao huja kuyazuru, jambo hilo lisiwe sababu ya kuacha kuzuru mahali hapa palipobarikiwa; ikiwa hatuwezi kuzuia makosa kama hayo, tunapaswa kuyachukia kwa moyo wetu wote. Vivyo hivyo, ni lazima kulifuata jeneza la muumini hata kama huko kuna wanawake, au zinaimbwa nyimbo au ilahi (kaswida), au zinatolewa hotuba. Quran tukufu inapaswa kusomwa kaburini au mahali pengine, na thawabu yake kuzawadiwa roho za maiti na kuwaombea dua, kwa sababu mahali panaposomwa Quran tukufu hushuka rehema na baraka. Dua zinazoombwa mahali hapo hukubaliwa (na Allahu taala).

“Mtu anayezuru kila Ijumaa kaburi la wazazi wake au la mmoja wao, husamehewa” Hadithi sharif

Katika kitabu Jila al-qulub imesemwa: mtu anayefika makaburini husema akiwa amesimama: “Assalamu alaikum, ya ahla daril-qawmil-muminin! Inna inshaallahu an qaribin bikum lahiqun”. Kisha husema Basmala na kusoma Surat al-Ikhlas mara kumi na moja (kila mara pamoja na Basmala) na Surat al-Fatiha mara moja (pia ikitanguliwa na Basmala). Kisha husoma dua hii: “Allahumma Rabbal-ajsadil-baliya, wal-idhamin-nakhiratillati kharajat minad-dunya wa hiya bika muminatun, adkhil alayha rawhan min indika wa salaman minni”. Hulikaribia kaburi kutoka upande wa kulia wa maiti (upande wa kibla wa kaburi) na kutoka upande wa miguu. Hutoa salamu (yaani husema: “Salamun alaikum”). Akiwa amesimama, amechuchumaa au amekaa, husoma mwanzo na mwisho wa Surat al-Baqara, kisha Surat Yasin, kisha Surat Tabaraka, at-Takathur, al-Ikhlas ash-sharif na al-Fatiha, na huzawadia maiti thawabu alizozipata. Katika kitabu Kitab al-fiqh ala al-madhahib al-arbaa imeandikwa: “Kuzuru makaburi ni sunna kwa wanaume, ili wapate mazingatio kutokana na maiti na kuifikiria akhera. Kila kaburi linaweza kuzuriwa – la karibu au la mbali. Hasa ni sunna kwenda mbali kuzuru makaburi ya Waislamu wema (salihina) na ya mawalii (rahimahumullahu taala). Kulizuru kaburi lililobarikiwa la Rasulullah (sallallahu alayhi wasallam) ni mojawapo ya ibada zenye thamani kubwa kuliko zote. Inajuzu pia kwa wanawake wazee kuzuru makaburi, kwa sharti kwamba wamejisitiri ipasavyo. Wakati wa kuzuru haijuzu kufanya tawafu kulizunguka kaburi, kubusu jiwe au udongo, au kumwomba maiti jambo asiloweza kulifanya.” Mawalii (rahimahumullahu taala) huombwa shafaa, yaani huombwa wamwombee dua mwenye kuomba na wawe wasila (sababu) ya Allahu taala kumpa anachokiomba.

Sarwar huyo ni mja wa Mola wetu wa namna ambayo
Katika kila wakati wa hatari shafaa Yake hutarajiwa.
Yeye ni Mtume wa namna ambayo huwaita watu
Kumwabudu Allah – basi mfuateni kwa hakika!
Anayefanya hivyo hujihisi salama na hupata raha,
Kama aliyeshika kamba imara isiyokatika kamwe.
Ewe Mola wangu, juu ya Aali Zake na Masahaba Wake pia,
Na juu ya watu wa taqwa wanaowafuata,
Mawingu ya rehema yaendelee kunyesha daima,
Ili waja wapole na wakarimu waifikie rehema Yako.
Ewe Mola, maadamu upepo mwanana wa asubuhi (saba) unavuma,
Maadamu matawi ya mti wa ban yanayumba kwa upepo huo,
Maadamu kiongozi wa msafara kwa nyimbo zake tamu
Huwajaza ngamia wake shauku,
Teremsha mawingu ya rehema juu ya Fakhr-i kainat, juu ya Aali Zake na Masahaba Wake
Na juu ya wanaowafuata.
Qasidat al-Burda

Maqam Ibrahim Jiwe lenye alama ya unyayo uliobarikiwa wa Ibrahim alaihis-salaam, alilolitumia kama jukwaa na kipandio wakati wa kujenga Kaaba, na ambapo alitekeleza wajibu Wake wa kuwaita watu kwa Allah. Kama muujiza wa Ibrahim alaihis-salaam, jiwe hili lilikuwa likipanda juu na kushuka chini hadi kimo alichokitaka, kama lifti, na lilimsaidia kujenga jengo. Maqsura ambamo jiwe hili tukufu lilikuwemo iliondolewa na kubomolewa wakati wa Mfalme Faisal wa Saudi Arabia, na mahali pake kukawekwa kasha la kioo lenye pembe sita ambalo lipo hadi leo, na sehemu yake ya juu iliachwa wazi kabisa.