FUNGA (SAUMU)

Nguzo ya nne ya Uislamu ni kufunga kila siku ya mwezi uliobarikiwa wa Ramadhani. Ramadhani maana yake ni “kuunguza”, kwa sababu madhambi ya wale wanaofunga na kutubu katika mwezi huu huungua na kutoweka. Rasulullah (sallallahu alayhi wasallam) alisema: “Mwezi wa Ramadhani unapoingia, milango ya Pepo hufunguliwa, milango ya Jahannam hufungwa, na mashetani hufungwa minyororo.”

Katika hadithi sharif iliyomo katika Sahih al-Bukhari imesemwa: “Mtu akiijua funga ya mwezi wa Ramadhani kuwa ni fardhi, kuwa ni wajibu wake, na akatarajia thawabu ya funga kutoka kwa Allahu taala, madhambi yake yaliyopita husamehewa.” Yaani ni lazima kuamini kwamba funga ni amri ya Allah na kutarajia thawabu. Ni sharti kutolalamika kwamba mchana ni mrefu au kwamba ni vigumu kufunga. Urefu wa mchana na taabu ya kufunga kati ya watu wasiofunga vinapaswa kuonwa kuwa fursa na ngawira.

Masharti ya funga kuwa fardhi juu ya mtu ni saba:

1- Kuwa Mwislamu. 2- Kuwa baleghe. Funga ya mtoto ni sahihi. 3- Kuwa na akili. 4- Kwa aliye katika dar al-harb (nchi ya makafiri), kusikia kwamba funga ni fardhi. 5- Kuwa mkazi (muqim – si msafiri). 6- Kwa wanawake, kutokuwa katika hedhi. 7- Kutokuwa katika nifasi (kipindi cha damu baada ya kujifungua).

Fardhi za funga

Funga ina fardhi tatu: 1- Kutia nia. 2- Kutia nia katika wakati wa nia, yaani kati ya wakati wake wa kwanza na wa mwisho. 3- Kujizuia na mambo yanayofunguza tangu alfajiri (fajr sadiq) hadi kuzama kwa jua (yaani katika mchana wa kisheria – mchana kama unavyofafanuliwa na Uislamu).

Wanazuoni wa madhehebu manne kwa ijmaa wanasema kwamba funga huanza pale weupe uitwao fajr sadiq unapojitokeza katika nukta moja ya mstari wa upeo wa macho unaoonekana. Katika kitabu Multaqa imesemwa: “Funga ni kuacha kula, kunywa na kujamiiana tangu kupambazuka kwa alfajiri hadi kuzama kwa jua. Kwa funga ya mwezi wa Ramadhani ni fardhi pia kutia nia kwa moyo (wakati wowote) katika kipindi cha kuanzia kuzama kwa jua siku iliyotangulia hadi wakati wa Dahwa al-kubra1 wa siku ambayo mtu anakusudia kufunga. Ikiwa hajala wala kunywa chochote hadi wakati wa dahwa, hutia nia na kufunga. Nia baada ya wakati wa dahwa haijuzu. Mtu anapotia nia kabla ya alfajiri, husema: ‘Nimenuia kufunga kesho.’ Anapotia nia baada ya alfajiri, husema: ‘Nimenuia kufunga leo.’ Wakati wa nia ni huo huo pia kwa funga ya nadhiri iliyowekewa siku maalumu na kwa funga ya nafila (ya hiari). Ni lazima kutia nia kwa kila siku peke yake.”

Mambo yanayoharibu funga

Katika mwezi wa Ramadhani, mtu akiwa anajua kwamba amefunga na akiwa ametia nia kabla ya alfajiri, funga huharibika kwa kula au kunywa kitu chenye faida, yaani kwa kuingiza tumboni kupitia kinywa kitu ambacho kwa kawaida huliwa kama chakula au dawa, au kitu kinacholeta ladha na starehe, au kwa kujamiiana – akifanya au akifanyiwa – na hapo ni lazima kadha na kafara.2 Kwa mujibu wa maelezo haya, kuvuta sigara huharibu funga na kulazimisha kadha na kafara pia, kwa sababu chembe ngumu na za majimaji za moshi huingia tumboni pamoja na mate. Ikiwa baada ya mambo kama kuumikwa (hijama) na kusengenya, ambayo inajulikana wazi kwamba hayaharibu funga, mtu atakula kwa makusudi akidhani kwamba funga imeshaharibika, funga huharibika hapo na ni lazima kadha na kafara. Ikiwa mtu ambaye katika Ramadhani hakutia nia kabla ya alfajiri atafanya jambo linaloharibu funga kabla ya dahwa, kwa mujibu wa maimamu wawili ni lazima kadha na kafara pia, kwa sababu ameikosa fursa ya kutia nia na kufunga wakati alipokuwa nayo. Lakini kwa mujibu wa Imam Adham ni lazima kadha tu. Ikiwa mtu huyu atakula na kunywa baada ya wakati wa dahwa, kwa mujibu wa maimamu wote watatu kafara hailazimu. Adhabu ya kafara ni malipo ya kulirarua pazia la heshima na utukufu wa mwezi mtukufu wa Ramadhani. Kwa mujibu wa Imam Adham, ni adhabu ya kuiharibu kwa makusudi funga ya Ramadhani iliyo sahihi katika madhehebu yote manne. Kwa kuwa katika madhehebu ya Shafii ni sharti kutia nia kabla ya alfajiri, Mhanafi ambaye hakutia nia kabla ya alfajiri kisha akaiharibu funga yake, au anayeiharibu kwa kulazimishwa au kwa udhuru, kwa mujibu wa Imam Adham hafanyi kafara. Kuharibu funga ya kadha, funga ya nadhiri au funga ya nafila hakulazimishi kafara. Ikiwa mtu aliyeiharibu funga yake siku moja ya Ramadhani kwa kufanya jambo linalolazimisha kadha tu, atalifanya tena kwa makusudi siku nyingine, inamlazimu kufanya kafara pia.

“Mwezi wa Ramadhani unapoingia, milango ya Pepo hufunguliwa, milango ya Jahannam hufungwa, na mashetani hufungwa minyororo” Hadithi sharif

Ikiwa funga itaharibika kwa makosa, kwa mfano maji yakiingia kooni wakati wa kutawadha, au ikiwa mtu atalazimishwa kufungua, ikiwa atapigwa bomba (enema), ikiwa atavuta puani dawa ya majimaji, marashi au moshi (moshi wa sigara inayovutwa na mtu mwingine), au moshi wa udi (Aquilaria) uliofukizwa pamoja na ambari, ikiwa atatia dawa sikioni kwa matone, ikiwa dawa iliyowekwa juu ya jeraha la ngozi itaingia ndani (au ikiwa dawa itadungwa kwa sindano), ikiwa atameza kitu kisicho dawa wala chakula, kwa mfano kipande cha karatasi, jiwe, kipande cha madini, pamba, nyasi au punje ya mchele, mtama au dengu ambayo haijapikwa, ikiwa atatapika kwa makusudi matapishi yanayojaza kinywa, ikiwa mtu ambaye meno yake yanatoka damu atameza damu peke yake au damu iliyochanganyika na mate kwa kiasi sawa, ikiwa atakula bila kujua kwamba alfajiri imeshaingia, au atafungua akidhani kwamba jua limeshazama, ikiwa atasahau kwamba amefunga akaanza kula, kisha akaendelea kula kwa makusudi akidhani kwamba funga imeshaharibika, ikiwa atamiminiwa maji kinywani au atajamiiwa akiwa amelala, ikiwa atafunga bila kutia nia, au ikiwa katika Ramadhani hakutia nia hadi asubuhi, kisha, hata akitia nia baada ya alfajiri, asifunge baada ya dahwa – katika hali hizi zote funga huharibika, na baada ya Idi ni lazima kulipa kadha ya siku moja tu kwa kila siku. Kafara hailazimu. Maji ya mvua au theluji yakiingia kooni, huharibu funga na sala pia. Ni lazima kulipa kadha. Ikiwa kwa kukumbatiana, kushikana na kubusiana mtu atapata janaba, funga huharibika na ni lazima kadha. Lakini haiharibiki ikiwa hakupata janaba. Ikiwa atameza kwa makusudi kitu kilichobaki tangu usiku kati ya meno yake, huharibu funga kikiwa na ukubwa wa punje ya mbaazi, na ni lazima kadha. Lakini kikiwa kidogo kuliko mbaazi, funga haiharibiki.

Ikiwa mtu aliyesahau kwamba amefunga akala kitu, kisha akakumbuka kwamba amefunga, akala au akanywa kitu tena, ingawa anajua kwamba kula kwa kusahau hakuharibu funga, funga yake huharibika, na ni lazima kadha na kafara pia.

Katika kitabu Multaqa na katika vitabu vingine vyote imeandikwa: “Dawa iliyowekwa juu ya jeraha la kichwani au mwilini ikipenya hadi kwenye ubongo au kwenye njia za mmeng’enyo, funga huharibika na ni lazima kadha tu.” Katika sharhi ya Multaqa imeandikwa: “Imam Adham anasema kwamba chakula kikipenya ndani kupitia jeraha funga huharibika. Lakini maimamu wawili wanasema kwamba haiharibiki, kwa sababu funga huharibika tu kitu kinapoingia kupitia matundu ya asili ya mwili.” Tahtawi analieleza hili vizuri sana katika sharhi yake ya Maraqil-falah. Anasema: “Ikijulikana kwamba dawa ya majimaji au ngumu iliyowekwa juu ya jeraha la kichwani au mwilini imepenya hadi kwenye ubongo au kwenye njia ya mmeng’enyo, funga huharibika. Ikiwa haijulikani vizuri kwamba imepenya, kwa mujibu wa Imam Adham funga huharibika ikiwa dawa ni ya majimaji. Lakini maimamu wawili wamesema kwamba haiharibiki ikiwa haijulikani vizuri kwamba dawa imepenya. Maimamu wote watatu wamekubaliana kwamba funga haiharibiki ikiwa dawa ambayo haijulikani vizuri kwamba imepenya ni ngumu.” Kutokana na hili inafahamika kwamba maimamu wote watatu wamesema kwamba dawa inayojulikana vizuri kwamba imepenya huharibu funga, iwe ni ya majimaji au ngumu. Na pia inafahamika kutokana na hili kwamba chanjo yoyote au sindano ya dawa inayodungwa chini ya ngozi au katika misuli ya mikono, miguu au sehemu nyingine huharibu funga.

Mambo yasiyoharibu funga

Ikiwa katika Ramadhani tukufu, au katika funga ya kadha, kafara, nadhiri au nafila, mtu atasahau kwamba amefunga akala, akanywa au akajamiiana, au akiwa amefunga atapata janaba usingizini, au akiwa macho atapata janaba kwa kuangalia (kitu), ikiwa atajipaka dawa ya iodini au mafuta au kutia wanja (hata kama rangi au harufu yake itajulikana katika mate au mkojo), au akibusu kwa matamanio, akisengenya, akiumikwa (hijama), akitapika bila kukusudia matapishi yanayojaza kinywa au akitapika kwa makusudi kidogo, au maji yakiingia sikioni, au vumbi, moshi au nzi vikiingia kooni bila kukusudia kupitia kinywa au pua (au ikiwa atapewa hewa ya kutengenezwa kwa mrija wa oksijeni, au ikiwa haiwezekani kujiepusha na moshi wa sigara za watu wengine kuingia kinywani na puani), au baada ya kusukutua akameza pamoja na mate unyevu uliobaki kinywani, au ikiwa atatia dawa jichoni au katika shimo la jino, hata kama atahisi ladha yake kooni – katika hali yoyote kati ya hizi funga haiharibiki.

Mwandishi wa kitabu Bahr ar-raiq (rahmatullahi taala alaih) anasema: “Kinywa wakati mwingine huhesabiwa kuwa sehemu ya ndani ya mwili. Kwa hiyo funga haiharibiki ikiwa mtu aliyefunga atameza mate yake. Ni kama uchafu ulio ndani ya mwili kupita kutoka tumboni hadi matumboni. Damu inayotoka katika jeraha la kinywani, kwa kung’olewa jino au kutoka mahali palipodungwa sindano, au damu inayokuja kinywani kutoka tumboni, haiharibu udhu wala funga. Akiitema damu hii au akiimeza, udhu na funga haviharibiki ikiwa mate ni mengi kuliko damu, yaani mchanganyiko ukiwa na rangi ya manjano. Ni hivyo hivyo vitu vingine vinavyotoka tumboni vinapofika kinywani; udhu wala funga haviharibiki. Vikijaa kinywa (vikapanda kinywani na) kutoka nje ya kinywa, vyote viwili huharibika. Ndani ya kinywa wakati mwingine huhesabiwa kuwa sehemu ya nje ya mwili. Akichukua maji kinywani, funga haiharibiki.” Hivyo hivyo imeandikwa pia katika Jawhara. Inaonekana kwamba, jino likiwa limeng’olewa na damu nyingi ikatoka, funga haiharibiki kwa kuitema. Mtu asiyefunga, akiimeza, udhu wake hauharibiki. Ikiwa damu ni kidogo kuliko mate, hakuna kimojawapo kinachoharibika kwa hali yoyote.

Katika kitabu Fatawa-yi Hindiyya imesemwa: “Kupigwa bomba (enema) au kutia mafuta sikioni kwa matone huharibu funga, lakini hakulazimishi kafara. Kumimina maji au mafuta katika uume hakuharibu funga, hata kama majimaji yatafika kibofuni. Lakini majimaji yanayomiminwa katika tupu ya mbele ya mwanamke huharibu funga ya mwanamke. Kuingiza kidole kilicholowa au chenye mafuta katika tupu ya nyuma au tupu ya mbele ya mwanamke huharibu funga. Kidole kikavu (kilichoingizwa katika tupu ya nyuma au ya mbele) hakiiharibu. Maji yanayoingia katika tupu ya nyuma wakati wa kujisafisha (istinjaa) huharibu funga.” Mambo kama kuonja chakula (wakati wa kupika) bila kukimeza, kutafuna ubani halisi, yaani gamu ya asili isiyochanganywa na kitu, kukumbatiana na kubusiana wakati kuna shaka ya kupata janaba, na kuoga ili kujipoza hayaharibu funga, lakini ni makruh tanzihi. Kutia wanja au kupaka mafuta masharubu, na kunusa maua, miski au marashi hakuharibu funga wala si makruh. Wanja (machoni) na mafuta (masharubuni) ni makruh yanapokusudiwa kwa ajili ya mapambo, na ni hivyo hivyo kwa kubeba maua ukiyabandika kwenye ukosi au ukiyashika mkononi. Kunusa vitu vyenye vumbi au moshi, au kutafuna ubani (chingamu) uliochanganywa na vitu kama sukari n.k. huharibu funga. Kupiga mswaki (miswak) na kuumikwa si makruh.

Mtu akiiharibu kwa makusudi (kabla ya kuzama kwa jua) funga ya Ramadhani aliyoitia nia kabla ya wakati wa imsak, ni lazima afanye kafara na kadha pia.

Kuharibu funga ya nafila au funga ya kadha hakulazimishi kafara.

Kwa ajili ya kafara, hufungwa siku 60 mfululizo, nje ya siku za Ramadhani na siku tano ambazo ni haramu kufunga. Baada ya hapo, kwa nia ya kadha, hufungwa pia siku sawa na idadi ya siku ambazo funga iliharibiwa (kabla ya wakati). (Ni haramu kufunga siku ya kwanza ya Idi ya Ramadhani na siku yoyote kati ya siku nne za Idi ya kuchinja.) Mtu asiyeweza kufanya hivyo huwalisha mafakiri sitini milo miwili katika siku moja, au humlisha fakiri mmoja milo miwili kwa siku kwa siku sitini. Au humpa kila mmoja wao mali yenye thamani ya kiasi kinachotolewa kama fitri. Kadha ya funga ya siku moja hulipwa kwa kufunga siku moja. Aina ya funga isiyojuzu kamwe ni ile inayofungwa kwa nia hii: “Nimenuia kufunga ikiwa (mwezi huu) ni Ramadhani; ikiwa sivyo, sina nia.” Wale wanaoanza funga ya Ramadhani si kwa kuuona mwezi mwandamo angani, bali kwa kufuata kalenda zilizotayarishwa mapema, ni lazima baada ya Idi ya Ramadhani wafunge siku mbili kwa nia ya kadha. Namna ya kuhesabu siku ya kwanza ya Ramadhani imeelezwa kwa kirefu katika kitabu Se‘âdet-i Ebediyye.

Ibn Abidin (rahimahullahu taala) anasema: “Katika hali ya hewa ya mawingu, hata kama adhana (inayotangaza wakati wa sala ya magharibi [na wa kufuturu]) imeshasomwa, mtu asifuturu (asifungue funga) mpaka ahakikishe kwamba jua limezama. Akifuturu kabla ya (wakati uitwao) ishtibak an-nujum, yaani kabla nyota nyingi hazijaonekana angani, atakuwa ametekeleza jambo la mustahab liitwalo ‘tajil’ (yaani kuharakisha kufuturu). Mahali fulani jua linapoonekana likizama na watu wakafuturu, mtu aliye mahali palipoinuka, kwa mfano juu ya mnara, asifuturu mpaka ajue kwamba kwake jua limezama. Ni hivyo hivyo kwa sala ya alfajiri na daku (sahur).”

“Funga ni ngao inayomlinda muumini na Jahannam” Hadithi sharif

Ewe Bwana wa Mitume,
Ewe kiongozi wa mawalii,
Mtume wa walimwengu,
Ahlan wa sahlan marhaba.
Wewe ni kipenzi cha roho,
Wewe ndiwe mtawala wa nyoyo,
Sultani wa dunia mbili,
Ahlan wa sahlan marhaba.
Wewe ni kipenzi cha Allah,
Usitunyime shafaa Yako,
Ahmad, Muhammad, Mustafa,
Ahlan wa sahlan marhaba.
Yunus anasema neno la kweli,
Anaweka uso wake kizingitini Pako,
Siku ya Mahshar inatungoja,
Ahlan wa sahlan marhaba.