AHKAM AL-ISLAMIYYA (AHKAM ASH-SHARIYYA)

Mukallaf ni nani

Wanaume na wanawake wenye akili timamu ambao wamefikia umri wa balehe huitwa “mukallaf”. Watu walio mukallaf wanawajibika kwa maamrisho na makatazo ya Allahu taala. Katika dini yetu, mtu aliye mukallaf ameamrishwa kwanza kuwa na imani, kisha kufanya ibada. Aidha, ni lazima ajiepushe na mambo yaliyo haramu (yaliyokatazwa) na makruh (yasiyopendeza, yanayochukiza). Akili ni nguvu ya kufahamu. Imeumbwa ili kupambanua kile chenye manufaa na kile chenye madhara. Balehe maana yake ni umri wa kupevuka. Kipindi cha balehe kwa wavulana kinaanza wanapotimiza miaka kumi na miwili. Kuna alama zinazoonyesha kwamba mvulana amebaleghe. Alama hizi zisipoonekana (ikiwa mvulana hatokwi na manii), huhukumiwa kwamba amebaleghe anapotimiza miaka kumi na mitano. Kipindi cha balehe kwa wasichana kinaanza wanapotimiza miaka tisa. Ikiwa msichana haonyeshi alama yoyote ya balehe (ikiwa haoni hedhi), huhukumiwa kwamba amebaleghe anapotimiza miaka kumi na mitano.

Afal al-mukallafin

Afal al-mukallafin ni nane: fardhi, wajibu, sunna, mustahab, mubah, haramu, makruh na mufsid. 1. FARDHI: Mambo ambayo Allahu taala ameamrisha katika Quran tukufu kwa uwazi na kwa ukataa yafanywe huitwa fardhi. Kuacha fardhi ni haramu. Asiyeziamini fardhi na asiyejali kuzitekeleza huwa kafiri.

Mifano ya fardhi ni kuwa na imani, kutia udhu na kuoga josho (ghusl), kusali sala tano kila siku, kufunga mwezi wa Ramadhani, na kwa aliye tajiri kutoa zaka na kwenda hija.

2. WAJIBU: Ni maamrisho ambayo kutekelezwa kwake ni kwa ukataa kama fardhi. Mfano: kusali sala ya witri na sala za Idi, na kwa aliye tajiri kuchinja kurbani na kutoa fitri (sadaqat al-fitr). Hukumu ya wajibu ni kama hukumu ya fardhi.

3. SUNNA: Mambo ambayo Allahu taala hakuyaeleza waziwazi, lakini Bwana wetu Mtume alisifu kufanywa kwake, au aliyafanya Yeye Mwenyewe kwa kudumu, au aliyaona yakifanywa na hakuyakataza, huitwa “sunna”. Kutoipenda sunna ni ukafiri. Anayeipenda lakini asiifanye hapati adhabu. Lakini anayeiacha bila udhuru na kwa kudumu anastahili lawama na karipio, na kunyimwa thawabu zake. Mfano wa sunna ni kuadhini na kukimu ikama, kusali sala kwa jamaa, sunna za sala na sala za sunna, kutumia mswaki wakati wa kutia udhu, kulisha chakula usiku wa harusi na kumtahiri mtoto. 4. MUSTAHAB: Pia huitwa mandubu au adabu. Hukumu yake ni kama ya sunna ghayr muakkada. Ni mambo ambayo Bwana wetu Mtume aliyapenda na kuyaridhia, na akayafanya hata kama ni mara moja au mbili tu katika umri Wake wote. Mfano: kumpa jina mtoto aliyezaliwa siku ya saba, kuchinja mnyama wa aqiqa kwa ajili ya mtoto wa kiume au wa kike, kuvaa vizuri na kujipaka manukato mazuri. Anayeyafanya hupewa thawabu nyingi. Asiyeyafanya hapati adhabu.

5. MUBAH: Mambo ambayo hayakuamrishwa wala hayakukatazwa huitwa mubah. Yakifanywa kwa nia njema kuna thawabu, na yakifanywa kwa nia mbaya kuna adhabu. Kulala, kula vyakula mbalimbali vilivyo halali, na kuvaa nguo za aina mbalimbali kwa sharti ziwe halali, ni mambo ya mubah. Yakifanywa kwa nia ya kuufuata Uislamu na kushikamana na maamrisho, huleta thawabu – kama vile kula na kunywa kwa nia ya kuwa na afya ili kufanya ibada.

“Jifunzeni elimu! Kujifunza elimu ni ibada. Anayefundisha elimu na anayejifunza wana thawabu za jihadi” Hadithi sharif

6. HARAMU: Ni mambo ambayo Allahu taala, katika Quran tukufu, ameyakataza waziwazi kwa kusema “msiyafanye”. Kuyafanya au kuyatumia mambo ya haramu kumekatazwa kabisa. Anayesema kwamba haramu ni “halali”, au kwamba halali ni “haramu”, hupoteza imani yake na huwa kafiri. Kuyaacha mambo ya haramu na kujiepusha nayo ni fardhi. Kuua mtu, zinaa, liwati, kucheza kamari, kunywa mvinyo na kila aina ya kileo, kusema uongo, kuiba, kula nyama ya nguruwe, damu na mzoga, na wanawake na wasichana kutoka barabarani wakiwa na vichwa, mikono na miguu wazi – yote haya ni haramu na ni madhambi makubwa. Mtu akisoma Basmala wakati anafanya madhambi haya, au akiamini kwamba ni halali, au asijali kwamba Allahu taala ameyaharamisha, huwa kafiri. Akiyafanya hali ya kuamini kwamba ni haramu na akiwa na hofu, hawi kafiri. Lakini anastahili adhabu ya Jahannam. Akiendelea kuyafanya na akafa bila kutubu (bila toba), hilo huwa sababu ya kuondoka duniani bila imani. 7. MAKRUH: Ni mambo ambayo Allahu taala na Muhammad alaihis-salaam hawayapendi, na ambayo huondoa thawabu za ibada. Makruh ni za aina mbili: Makruh tahrimi: makruh tahrimi ni kuacha wajibu; ni makruh zilizo karibu na haramu. Kuyafanya huleta adhabu. Mfano: kusali wakati jua linapochomoza, likiwa katikati ya mbingu na linapozama. Makruh tanzihi: ni mambo yaliyo karibu na mubah, yaani halali, au mambo ambayo kutoyafanya ni bora kuliko kuyafanya. Mfano: kutofanya mambo ambayo ni sunna ghayr muakkada au mustahab.

8. MUFSID: Katika dini yetu, mufsid ni kile kinachoharibu, yaani kinachobatilisha, jambo lililo halali kisheria au ibada iliyokwisha kuanzwa, kama imani, sala, nikahi, hija, zaka, na kununua na kuuza. Mfano: kumtukana Allahu taala au Quran tukufu ni ukafiri; matendo kama hayo huiharibu imani. Kucheka ndani ya sala huharibu udhu na sala pia. Mfunga akila au akinywa kitu kwa makusudi, funga yake huharibika. Wale wanaofanya fardhi, wajibu na sunna, na kujiepusha na haramu na makruh, hupewa ajri, yaani thawabu (malipo, baraka). Wale wanaofanya haramu na makruh, na kuacha fardhi na wajibu, huandikiwa dhambi. Thawabu ya kujiepusha na haramu moja ni kubwa mara nyingi kuliko thawabu ya kutekeleza fardhi moja. Thawabu ya kutekeleza fardhi moja ni kubwa kuliko thawabu ya kujiepusha na makruh moja. Na thawabu ya kujiepusha na makruh moja ni kubwa kuliko thawabu ya kutekeleza sunna moja.

Ibada ni nini?

Ibada ni kutekeleza maamrisho na makatazo ya Allahu taala, ambaye ametuumba sisi na viumbe vyote kutoka katika kutokuwepo, hutudumisha katika kuwepo kila wakati, hutulinda dhidi ya maafa na balaa zinazoonekana na zisizoonekana, na hutulea kwa kutupa kila wakati neema na wema wa aina mbalimbali. Ni wajibu wa utu kwa mwanadamu kumshukuru Allahu taala, anayemletea neema zisizohesabika, kwa kadiri ya uwezo wake. Ni wajibu unaoamrishwa na akili, ni deni. Lakini akili za watu zina upungufu na mtazamo wao ni mfupi. Hawawezi wenyewe kugundua yale yanayoweza kuwa shukrani na heshima kwa Allahu taala. Maadamu Allahu taala hajaeleza wajibu ambao kwa huo Yeye hushukuriwa na kuheshimiwa, yale yanayodhaniwa kuwa ni kusifu yanaweza kweli kuwa ni kudharau.

Wajibu ambao watu wanapaswa kuutekeleza kwa moyo, kwa ulimi na kwa mwili ili kumshukuru Allahu taala, umeelezwa na Allahu taala, na umetufikia kupitia Mtume Wake mpendwa. Kwa hiyo wenye akili, ili kumshukuru Allahu taala na kumwabudu, ni lazima wamfuate Muhammad alaihis-salaam. Anayemfuata Muhammad alaihis-salaam ni Mwislamu. Ibada ni kumshukuru Allahu taala, yaani kumfuata Muhammad alaihis-salaam.

Sehemu za Uislamu

Uislamu una sehemu mbili: A. Mambo ambayo ni lazima kuyaamini kwa moyo. B. Ibada zinazopaswa kufanywa kwa moyo na kwa mwili.

Misingi ambayo ni lazima kuiamini kwa moyo

Imani ni kujua kwa uhakika kwamba Mtume Mtukufu (sallallahu alayhi wasallam) ni Mtume wa Allahu taala, na kwamba Yeye ni Nabii na Rasul aliyemchagua; kulikiri hilo kwa kuliamini; kuamini kwa ufupi yale aliyoyaeleza kwa ufupi kutoka kwa Allahu taala, na kwa ukamilifu yale aliyoyaeleza kwa ukamilifu; na, kwa kadiri ya uwezo, kutamka Kalima ash-shahada kwa ulimi. Imani yenye nguvu ni hii: kama tunavyojua kwa yakini kwamba moto huchoma na nyoka huua kwa sumu yake, na kwa hiyo tunajiepusha navyo, vivyo hivyo ni lazima, kwa moyo wote, tumtukuze Allahu taala na sifa Zake, tuikimbilie radhi Yake (rida) na jamali Yake (jamal), na tujiepushe na ghadhabu Yake (ghadab) na jalali Yake (jalal). Imani hii ni lazima tuiandike moyoni kwa uthabiti, kama maandishi yaliyochongwa juu ya marumaru.

Kuna misingi sita ya imani ambayo ni lazima tuiamini kikamilifu.

Nayo ni:

1. Kuamini kuwepo kwa Allahu taala na Upweke Wake. 2. Kuamini malaika Wake.

3. Kuamini vitabu vilivyoteremshwa na Allahu taala. 4. Kuamini Mitume waliotumwa na Allahu taala. 5. Kuamini Siku ya Mwisho (Yawm al-akhir). 6. Kuamini qadari, na kwamba kheri (mema) na shari (maovu) vinatoka kwa Allahu taala.

Ibada zinazofanywa kwa mwili na kwa moyo

Kuna majukumu ambayo kila Mwislamu ni lazima ayatekeleze bila kukosa kama ibada. Majukumu haya huitwa nguzo za Uislamu, nazo ni tano: 1. Kutamka Kalima ash-shahada.

2. Kusali sala mara tano kila siku, wakati wake unapoingia. 3. Kutoa zaka ya mali yake. 4. Kufunga kila siku ya mwezi wa Ramadhani.

5. Kwenda hija mara moja katika umri (kwa yule mwenye uwezo).

“Ibada chache zinazofanywa kwa ujuzi ni bora kuliko ibada nyingi zinazofanywa bila ujuzi” Hadithi sharif

Macho ya wapenzi Wako
hayatazami kwingine,
wale waliokufanya Wewe lengo lao
hawaikumbuki dunia wala akhera.
Wale waliokupa Wewe nyoyo zao,
waliokufikia Wewe kwa elimu yao,
ambao macho yao yamekuona Wewe –
bahati yao haizimiki kamwe.
Roho ya mpenzi haifi,
mwili wake hauozi kamwe,
yule ambaye mapenzi yamemfanya fanaa (amejifuta nafsi),
hapatwi kamwe na kutoweka.
Wale wanaoinamisha vichwa kwa amri Yako,
wale waliofikia kukutana Nawe,
wale wanaoimba kama ndege bulbul –
lugha yao hakuna anayeijua.
Wale wanaojuana kwa mapenzi Yako,
wale wanaopendana kwa ajili Yako,
wale waliofikia faragha Yako,
hawaogopi kifo hata kidogo.
Ewe ndugu yangu, kama una akili,
kazi yako iwe kumpenda Haki,
asiyeonja ladha ya mapenzi,
moyo wake hauwi safi kamwe.