IJOOLLUMMAA ISAA

Haadha hoosiftuutti kennamuu isaa

Haati teenya Aaminaan yeroo daa’ima ishee nuuraa hammatte, dhukkubbii du’a abbaa manaa ishee Abdullaah akka waan irraanfatteetti taate. Haati isaa Nabiyyii keenya kabajamaa guyyaa sagal erga hoosiftee booda, Giiftiin Suwaybaa, garbittiin Abuu Lahab, guyyoota muraasaaf tajaajila haadha hoosiftuu raawwatte. Giiftiin Suwaybaa kanaan dura Hamzaa, booda immoo Abuu Salamaa hoosiftee turte. Haafiz Ibn Jazarii akkana jedha: “Abuu Lahab abjuu keessatti mul’atee, haala akkamii keessa akka jiru yommuu gaafatamu: ‘Adabbii qabrii keessatti dararamaan jira. Garuu waggaa waggaan, halkan kudha lammaffaa ji’a Rabii’ul-Awwal, adabbiin koo naaf salphata. Bishaan qabbanaa’aa quba koo lamaan gidduu ba’u hodhee aara nan galfadha. Halkan Ergamaan Rabbii addunyaatti dhufe, garbittiin koo Suwaybaan jedhamtu oduu gammachiisaa kana natti himte. Anis gammachuu koo irraa bilisa ishee baasee, akka isaaf haadha hoosiftuu taatu ajaje. Kanaafuu halkan kanneen adabbiin koo naaf salphata’ jedhe.” Bara sanatti warri Makkaa, akka aadaatti, ijoollee isaanii haadha hoosiftuutti kennu turan. Ijoolleen gara gaarreen naannoo, kanneen qilleensi isaanii gaarii, bishaan isaanii mi’aawaa ta’e, ergamanii yeroo muraasaaf haadhota hoosiftuu itti kennaman bira turu turan. Sababni isaas qilleensa ho’aa Makkaa ture. Kanaafuu waggaa waggaan dubartoonni hedduun kaayyoo kanaan Makkaa dhufu turan. Isaan keessaa tokkoon tokkoon isaanii hoosisuuf mucaa tokko fudhatanii deemu turan. Ijoollee guddisanii yommuu deebisan, mindaa baay’ee fi kennaawwan argatu turan. Bara Nabiyyiin keenya kabajamaan dhalate sanattis, dubartoonni hedduun gosa Banii Sa’ad, kan gaarreen keessa jiraatu, yaada haadha hoosiftuu ta’uutiin Makkaa dhufan. Tokkoon tokkoon isaanii hoosisuuf mucaa tokko fudhatanii turan. Gosoota naannoo Makkaa jiran keessaa gosti Banii Sa’ad kabajaan, arjummaan, gootummaa fi gad of qabuun, akkasumas afaan Arabaa sirriitti dubbachuun baay’ee beekama ture. Bebbeekamoonni gosa Quraysh ijoolleen isaanii caalaatti gosa kanatti akka kennaman barbaadu turan. Bara sana biyya Banii Sa’ad keessatti gogiinsi fi beelli hamaan ture. Gosa kana keessaa Giiftiin Haliimaa haala sana akkana jettee himti: “Bara sana dirree keessa naanna’ee marga walitti qaba ture; waanan isa argadheef Allaahu ta’aalaa galateeffadha ture. Yeroo tokko tokko guyyaan sadii utuu darbuu afaan koo waan tokkollee hin kaa’u ture. Haala kana keessa utuu jiruu mucaa tokko deesse. Gama tokkoon beela, gama kaaniin immoo rakkoo da’umsaa qaba ture. Beela irraa kan ka’e lafaa fi samii, halkanii fi guyyaa adda baasuu kan hin dandeenye yeroon jira ture. Halkan tokko gammoojjii keessatti rafe. Abjuu koo keessatti namni tokko bishaan aannan caalaa adii ta’e keessa na cuuphee: ‘Bishaan kana irraa dhugi’ jedhe. Hanga quufutti dhuge. Achiis akka ammas dhuguuf na dirqisiise. Dhuguma dhuguma dhuge; damma caalaa mi’aawaa ture. ‘Aannan kee haa baay’atu, yaa Haliimaa! Na beektaa?’ jedhee gaafate. Yeroon akka isa hin beekne itti hime: ‘Ani faaruu fi galata ati yeroo rakkoo keetii dubbatte dha. Yaa Haliimaa! Makkaa deemi. Achitti “Nuurri” tokko hiriyyaa siif ta’a; barakaadhaanis ni guutamta. Abjuu kana nama tokkoofillee hin himin!’ jedhe. Yeroon dammaqe, harmi koo aannaniin guutamee, rakkoo fi beelli akka na dhiisan arge.” Bara sana beela irraa kan ka’e, mindaadhaan ijoollee hoosisanii rakkoo isaanii furuuf, haadhonni hoosiftuun bara kaan caalaa baay’een Makkaa dhufanii turan.

“Nuti taphachuuf hin uumamne” Hadiisa shariifa

Gammoojjii ilmaan Sa’ad

Hundi isaanii ijoollee maatii dureeyyii fudhachuuf ariifachaa turan. Dubartoonni ariifatanii dhufan tokkoon tokkoon isaanii mucaa tokko fudhatanii turan. Garuu Nabiyyiin keenya kabajamaan yatiima waan tureef, mindaa baay’ee hin argannu jedhanii yaaduun, isaaf fedhii hin agarsiifne. Dubartoota kana keessa Giiftiin Haliimaa, kan qulqullummaa, qulqullina, hilmii – jechuunis gara-laafummaa –, saalfii fi amala gaarii isheetiin beekamtu, ni turte. Horiin isaan yaabbatan dadhabaa waan tureef, Makkaa ga’uu irratti turanii turan. Garuu turuun kun waan isaan barbaadan caalaa akka argataniif sababa ta’e. Abbaa manaa ishee wajjin Makkaa keessa naanna’anii, ijoolleen maatii dureeyyii akka fudhatamanii jiran argan. Haa ta’u malee harka duwwaa deebi’uu hin barbaanne. Mucaa wajjin deebi’uun hawwii isaanii tokkicha ta’ee ture.

Dhuma irratti nama kabaja nama hawwatuu fi fuula baay’ee mi’aawaa qabu tokko wajjin wal argan. Inni hogganaa Makkaa, Abdulmuxxalib ture. Fedhii isaanii erga beekee booda, ilma ilma isaa akka fudhatan, kanaanis carraa fi gammachuu guddaa akka argatan itti hime. Jaalalli fi dhihaatummaan Abdulmuxxalib gara isaatti isaan harkise. Yaada isaa battaluma fudhatan. Achiis akaakoon jaarsi sun Giiftii Haliimaa mana Aaminaatti geesse.

Giiftiin Haliimaa akkana jettee himti: “Yeroon mataa mucaa bira ga’u, inni maramee, uffata harii magariisaa tokko irratti nagaan rafaa ture; urgaan miskii naannootti faca’aa ture. Dinqisiifannaa keessa seenee battaluma hammas isa jaalladhe, onneen koo isa dammaqsuuf hin feene. Harka koo laphee isaa irra yommuun kaa’u, dammaqee na ilaalee seeqe. Ani immoo seequmsa sanatti qabamee of irraanfadhe. Achiis haati isaa mucaa akkanaa bareedaa fi eebbifamaa naaf hin kennitu jedhee yaaduun, fuula isaa haguugee battaluma hammadhe. Harma koo isa mirgaa kenneef, hodhuu jalqabe. Harma koo isa bitaa kenneef, hin hodhanne. Abdulmuxxalib gara koo garagalee: ‘Gammadi! Dubartoota keessaa namni akka kee qananii akkanaa argate hin jiru!’ jedhe.1

Giiftiin Aaminaa daa’ima ishee jaalatamaa erga naaf kennitee booda: ‘Yaa Haliimaa, guyyaa sadii dura sagalee tokko: “Dubartiin ilma kee hoosistu gosa Banii Sa’ad, sanyii Abuu Zu’ayb irraa ti” jedhu dhaga’e’ jette. Kana irratti ani: ‘Ani gosa Banii Sa’ad irraa ti; kunyaan abbaa koos Abuu Zu’ayb’ jedheen deebise.”

Giiftiin Haliimaa ammas akkana jettee himte: “Giiftiin Aaminaa wantoota biroo hedduu natti himtee, dhaamsas naaf kennite. Anis abjuu Makkaa dhufuu koo dura arge, akkasumas utuu dhufaa jiruu mirgaa fi bitaa koo irraa: ‘Gammadi, yaa Haliimaa! Nuura sana, kan ija nama dawwisuu fi aalamoota ifsu, hoosisuun siif kennama’ jedhu sagaleewwan dhufuu isaanii itti hime.”

Giiftiin Haliimaa akkana jetti: “Muhammad alayhis-salaam fudhadhee mana Aaminaa irraa ba’e. Abbaa manaa koo bira dhufe. Innis fuula daa’ima hammata koo jiruu ilaalee of irraanfatee: ‘Yaa Haliimaa! Hanga har’aatti fuula akkanaa bareedaa hin argine’ jedhe; yeroo barakaa akkuma isa fudhanneen arganne argus: ‘Yaa Haliimaa! Mucaa baay’ee eebbifamaa fi gatii ol’aanaa qabu akka fudhatte beeki’ jedhe. Anis: ‘Wallaahi! Duraanuu waanan hawwaa ture kana; wanti ani barbaade naaf ta’e’ jedheen deebise.”

Giiftiin Haliimaa fi abbaan manaa ishee yeroo Muhammad alayhis-salaam fudhatanii Makkaa irraa karaa qabatan irraa kaasee barakaa isaa argachuu jalqaban. Harreen isaanii, inni dadhabaa fi ariitiin deemuu hin dandeenye, akka farda gaarii (kuhaylaana) saffisaan deemuu jalqabe. Imaltoonni isaan wajjin dhufan isaan dura ka’anii baay’ee fagaatanii utuu jiranii, isaan qaqqabanii duubatti isaan hambisan. Biyya Banii Sa’ad erga ga’anii booda, baay’inaa fi barakaa duraan hin argamin argatan. Harmi horii isaanii, kan duraan aannan xiqqoo kennu, guutee dhangala’aa ture. Ollaan isaanii kana arganii dinqifatanii, kun mucaa hoosisuuf fudhatan sanaan akka ta’e ifatti hubatan. Nabiyyiin keenya kabajamaan harma haadha hoosiftuu isaa Giiftii Haliimaa isa mirgaa qofa hodha ture.

“Akaakilee koo keessaa tokkollee sagaagalummaa hin raawwanne. Allaahu ta’aalaan abbootii qulqulluu, gaggaarii fi haadhota qulqulluu irraa ana fide” Hadiisa shariifa

Harma isa bitaa obboleessa isaa harmaatiif dhiisa ture. Yeroo ji’a lama ture, ni loqoqe. Ji’a sadiitti ni dhaabata, ji’a afuritti dallaa qabatee ni deema ture. Ji’a shaniitti deeme, ji’a jahaatti ariitiin deemuu jalqabe. Ji’a torbaatti iddoo hunda deemuu danda’e. Ji’a saddeetiitti akka hubatamutti, ji’a sagaliitti immoo baay’ee ifaan dubbachuu jalqabe. Ji’a kudhaniitti xiyya darbachuu jalqabe.

Giiftiin Haliimaa akkana jettee himte: “Yeroo dubbachuu jalqabe, jechi isaa inni jalqabaa: ‘Laa ilaaha illallaahu wallaahu akbar. Walhamdu lillaahi Rabbil-aalamiin’ ture. Guyyaa sana irraa kaasee maqaa Allaahu ta’aalaa utuu hin yaadatin harka isaa gara waan tokkoottillee hin diriirsine. Harka isaa bitaatiin waan tokkollee hin nyaatu ture. Yeroo deemuu jalqabe, iddoo ijoolleen itti taphatan irraa fagaatee isaaniin: ‘Nuti kanaaf hin uumamne’ jedha ture. Guyyaa guyyaan nuurri akka ifa aduu isa haguugee, ammas irraa saaqama ture. Ji’a wajjin haasa’a ture; yeroo hunda yommuu isheetti quba qabu, ji’i ni sochoo’a ture.”

Gogiinsa irraa kan ka’e rakkoo guddaa keessa seenanii, yeroo tokko du’aa roobaatiif ba’an. Muhammad alayhis-salaam of bira fudhatanii du’aa godhanii, isaaf jecha rooba baay’ee fi barakaa argatan. Giiftiin Haliimaa akkana jettee himti: “Muhammad alayhis-salaam yeroo waggaa lama guute, harma irraa isa kute. Achiis haadha isaatti kennuuf abbaa manaa koo wajjin Makkaa deemne. Garuu barakaa isaa hammas waan arganneef, isa irraa addaan ba’uu fi fuula isaa eebbifamaa arguu dhabuun nutti ulfaate. Haala isaa haadha isaatti hime. Giiftiin Aaminaa: ‘Ilmi koo ulfina guddaa qaba’ jette. Ani: ‘Wallaahi! Nama isa caalaa eebbifamaa ta’e hin argine’ jedhe. Achiis sababoota hedduu barbaadee, akka inni ammas xiqqoo nu bira turu Giiftii Aaminaa kadhadhe. Isheen nu hin mufachiisne; akka nu bira turu hayyamte. Isa wajjin gara gosa keenyaatti deebine. Kanaanis manni keenya barakaan guutame; qabeenyi, horiin fi maqaan keenya dabale. Qananii lakkaa’amee hin dhumne argatne.”2

Duumessa mataa isaa eebbifamaa irra jiru

Giiftiin Haliimaa akkana jettee himte: “Guyyaa tokko Hogganaan Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam): ‘Guyyaa obboloonni koo hin mul’atan. Sababni isaa maali?’ jedhee yommuu gaafatu: ‘Hoolaa tiksuu deemu. Gara manaatti halkan qofa dhufu’ jedhe. Kana irratti: ‘Anas isaan wajjin ergaa. Anis hoolaa tiksuun barbaada’ jedhe. Sababoota barbaadee dhiifama hedduu dubbadhe. Dhuma irratti, akka onneen isaa gammaduuf: ‘Tole’ jedhe.

Guyyaa itti aanu rifeensa isaa eebbifamaa filee, uffata isaa uffisee, obboloota isaa harmaa wajjin erge.

Guyyoota muraasaaf deemee dhufe. Guyyaa tokko yeroo obboleettiin isaa harmaa Shaymaan dirree irraa dhufte: ‘Ilmi koo Muhammad, ifni ija koo, eessa jira?’ jedheen gaafadhe. ‘Gammoojjii keessa jira’ jette. Yeroon: ‘Kutaan onnee koo ho’a kana akkamitti obsa?’ jedhee gaafadhu, Shaymaan: ‘Yaa haadha koo! Inni gonkumaa hin miidhamu. Sababni isaas duumessi tokko mataa isaa eebbifamaa irra yeroo hunda isa wajjin socho’a; kanaanis ho’a aduu irraa ni eegama’ jettee deebifte. Yeroon: ‘Maal fa’a jetta? Wanti ati jettu kun dhugumaa dhaa?’ jedhu, ni kakatte. Yeroo sana qofa nan tasgabbaa’e.

Laphee isaa eebbifamaa baqaqsuu (Shaqq-i sadr)

Ammas guyyaa tokko walakkaa guyyaa obboleessi isaa harmaa Damraan gara koo dhufee: ‘Yaa haadha koo! Dafaa fiigaa!… Obboleessa koo Qurayshii wajjin hoolaa tiksaa turre. Tasa namoonni sadii magariisa uffatan dhufan. Obboleessa koo nu bira fudhatanii fiixee tulluutti geessan. Dugda isaatti ciibsanii billaadhaan garaa isaa baqaqsan. Yeroon isinitti himuuf dhufu achuma turan. Obboleessi koo lubbuun jiraachuu fi dhiisuu isaa hin beeku’ jedhe. Giiftiin Haliimaa itti fuftee akkana jette: Yeroo sanatti dhiigni mataa koo ol fiige. Ariitiidhaan achi geenyee isa arganne. Battaluma fuula fi mataa isaa eebbifamaa dhungadhee: ‘Yaa ifa ija koo! Yaa ilma koo, rahmata aalamootaa! Kun maali? Maaltu si irra ga’e? Eenyutu si miidhe?’ jedheen gaafadhe.

Innis akkana jedhe: ’Mana irraa erga ba’ee booda namoota uffata magariisaa uffatan lama arge. Tokko harka isaatti ibriiqii meetii, kaan saafana zumurruda magariisaa qabata ture. Saafanni wanta cabbii caalaa adii ta’een guutamee ture. Fiixee tulluutti na geessan. Isaan keessaa tokko dugda kootti na ciibse. Utuma ani ilaalaa jiruu laphee koo hanga handhuuraa kootti baqaqse. Dhukkubbii fi rakkoo tokkollee hin dhageenye. Harka isaanii keessa galchanii waan keessa jiru hunda baasan. Wanta adii sanaan dhiqanii bakka isaatti deebisan. Tokko isa kaaniin: “Ka’i; anis tajaajila koo haan raawwadhu” jedhe. Harka isaa galchee onnee koo baase. Bakka lamatti qoodee, wanta gurraacha tokko keessaa baasee gate. Akkanas jedhe: “Kun qooda sheyxaanaa qaama keessan keessa jiru ture. Baafnee gatneerra. Yaa jaalallee Allaahu ta’aalaa! Waswasaa3 fi mala sheyxaanaa irraa isin nageessineerra.” Achiis onnee koo wanta qal’aa fi laafaa isaan bira jiruun guutan. Chaappaa nuuraatiin chaappessan. Hanga ammaattillee qabbanni chaappaa sanaa qaama koo hunda keessatti ni dhaga’ama. Isaan keessaa tokko harka isaa bakka baqaqfame sana irra yommuu kaa’u, madaan koo fayye. Achiis ummata koo keessaa nama kudhan wajjin na madaalan; ani ulfaadhe. Nama kuma tokko wajjin na madaalan; ammas ani ulfaadhe. Kana irratti tokko isa kaaniin: “Amma isa madaaluu dhiisi. Wallaahi, ummata isaa guutuu wajjin yoo isa madaalte illee, inni ni ulfaata” jedhe. Achiis tokkoon tokkoon isaanii harka koo fi fuula koo dhungatanii, as na dhiisanii deeman.’ Bakki baqaqfame laphee isaa eebbifamaa irratti mul’ata ture.”4

Wanti kun, kan Nabiyyii keenya jaalatamaa irra ga’ee fi aayata kabajamaa jalqabaa Suuraa al-Inshiraah Qur’aana Kabajamaa keessatti beeksifame, “Shaqq-i sadr”, jechuunis laphee isaa baqaqsuu jedhama.

Muhammad alayhis-salaamitti nabiyyummaan erga beeksifamee booda, Sahaabota keessaa gariin: “Yaa Ergamaa Rabbii! Waa’ee keessan nuuf himuu ni dandeessanii?” yommuu jedhan, akkana jedhe: “Ani du’aa akaakoo koo Ibraahiim ti. Ani oduu gammachiisaa obboleessa koo Iisaa ti!

Ani immoo abjuu haadha koo ti. Utuu na ulfooftee jirtuu, nuurri masaraawwan Shaam ifsu tokko ishee irraa akka ba’e argite… Ani ilmaan Sa’ad bin Bakr bira hoosifamee guddadhe.”

Erga waggaa afur guutee booda, Giiftiin Haliimaa Makkaatti isa geessitee haadha isaatti deebifte. Akaakoon isaa Abdulmuxxalib Giiftii Haliimaaf kennaa baay’ee guddaa kennee tola isheef godhe. Giiftiin Haliimaa yeroo Makkaatti isa dhiiftu, dhukkubbii addaan ba’uu isaa jecha kanaan ibsite: “Lubbuun koo fi onneen koo akka waan isa wajjin hafaniitti ta’e.”

“Hamma Muhammad (sallallaahu alayhi wa sallam) hoosiseen, isa irraa baay’ee gammadaa ture. Gonkumaa waan tokkollee hin xureessu ture. Guyyaa fi halkan keessatti al tokko fincaa’a ture; achiis hanga yeroo sanaatti lammata hin fincaa’u ture” Giiftii Haliimaa

Boqochuu haadha isaa ulfaattuu

Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) hanga waggaa jahaatti haadha isaa bira guddate. Yeroo waggaa jaha ture, haati isaa isa fi garbittii Ummu Ayman jedhamtu wajjin, firoota fi qabrii abbaa isaa Abdullaah daawwachuuf Madiinaa deemte.

Achitti ji’a tokko turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan Madiinaatti haroo ilmaan Najjaar keessatti daakuu barate. Yeroo sana hayyuun Yahuudii tokko mallattoowwan nabiyyummaa isa irratti arge. Itti dhihaatee maqaa isaa gaafate. Yeroo “Ahmad” jedhu, hayyichi: “Mucaan kun Nabiyyii dhuma zamanaa ta’a!” jedhee iyye. Kana malees hayyoota Yahuudii achi turan keessaa gariinis mallattoo nabiyyummaa isa irratti arganii, akka inni nabiyyii ta’u waliin haasa’anii turan.

Ummu Ayman jecha isaanii kana dhageessee haala sana haadha teenya Aaminaatti yommuu himtu, haati isaa eebbifamtuun miidhaan akka isa tuqu sodaattee, isa fudhattee gara Makkaatti deebi’uuf karaa qabatte. Yeroo bakka Abwaa’ jedhamu ga’an, haati teenya Aaminaan dhukkubsatte. Dhukkubni ishee hammaatee yeroo hedduu of wallaalti turte.

Ilma ishee jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam, isa mataa ishee bira dhaabatu, ilaaltee akkana jette: “Yaa ilma nama tola fi gargaarsa Allaahu ta’aalaatiin, gaala dhibbaan, xiyya du’aa sodaachisaa jalaa baraarame! Allaahu ta’aalaan eebbifamaa si haa godhu. Wanti ani abjuu keessatti arge dhugaa yoo ta’e, ati Allaahu ta’aalaa, abbaa ulfinaa fi arjummaa baay’ee, biraa ilmaan Aadamitti halaala fi haraama beeksisuuf ni ergamta. Janaab-i Haqq taabota fi taabota gabbaruu, kan saboota wajjin durii kaasee dhufaa jiru, irraa si eega, si tiksa.” Achiis sarara walaloo kana jette:

Haaraan ni moofa’a, kan jiraatu ni du’a,
Kan baay’ate ni dhuma – eenyutu dargaggeessa hafa?
Anis nan du’a; garaagarummaan koo tokko kana:
Ana si deesse – ulfinni koo kana.
Ilma gaarii duubatti dhiiseen jira,
Onnee tasgabbaa’aadhaan ija koo nan cufadha.
Maqaan koo yeroo hunda afaan irra ni hafa,
Jaalalli kee onneewwan keessatti bara baraan jiraata.

Achiis boqotte. Achumatti awwaalamte. Haati teenya Aaminaan yeroo boqottetti umuriin ishee waggaa digdama ture. Ummu Ayman Sayyida Aalamootaa fudhattee, imala guyyoota muraasaa booda Makkaa geessitee akaakoo isaa Abdulmuxxalibitti kennite.5

Haati fi abbaan isaa mu’minoota turan

Abbaan fi haati Jaalallee Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) amantii Ibraahiim alayhis-salaam irra turan.6 Jechuunis mu’minoota turan. Hayyoonni Islaamaa akka isaan amantii Ibraahiim alayhis-salaam irra turan, akkasumas Muhammad alayhis-salaamitti nabiyyummaan erga beeksifamee booda ummata isaa keessaa akka ta’aniif lubbuun deebi’anii Kalima-i shahaadaa dhaga’anii akka jedhan, akkasiin ummata kana keessaas akka ta’an beeksisaniiru.7

Akaakoo isaa eebbifamaa bira

Muhammad alayhis-salaam hanga waggaa saddeetiitti akaakoo isaa bira guddate. Akaakoon isaa Abdulmuxxalib Makkaatti nama jaallatamaa, dhimmoota adda addaa bulchu ture; sodaatamaa, obsa qabeessa, amala gaarii qabu, dhugaa qabeessa, goota fi arjaa ture. Hiyyeeyyii quubsa ture; bineensota beela’anii fi dheebotaniif illee nyaata kenna ture.

Allaahu ta’aalaa fi Aakhiraatti ni amana ture. Hamaa irraa of eega ture; aadaawwan fokkuu bara Jaahiliyyaa hunda irraa fagaata ture. Makkaatti cunqursaa fi haqa dhabuu ni dhorka ture; keessummoota dhufan kabajaan simata ture. Ji’a Ramadaanaa tulluu Hiraa irratti kophaa ba’uu aadaa godhatee ture. Abdulmuxxalib, inni ijoollee jaallatu fi garaa laafessi, ilma ilma isaa jaallatamaa laphee isaatti qabatee halkanii fi guyyaa of bira hin fageessu ture. Jaalalaa fi kunuunsa guddaa isaaf agarsiisa ture. Gaaddisa Ka’abaa jala, teessoo isaaf qofa qophaa’e irra isa wajjin taa’a ture; warra isa dhorkuu barbaadaniin: “Ilma koo dhiisaa; ulfinni isaa ol’aanaa dha” jedha ture.8 Guddiftuu Nabiyyii keenya kabajamaa Ummu Ayman akka isa sirriitti kunuunsitu cimsee itti dhaamaa: “Ilma koo sirriitti kunuunsi. Ahlul-Kitaabaan waa’ee ilma koo kanaa nabiyyii ummata kanaa ta’a jedhu” jedha ture. Ummu Ayman akkana jette: “Ijoollummaa isaa keessatti beela yookaan dheebuu irraa yeroo komatu hin argine. Ganama bishaan Zamzam copha tokko dhuga ture. Yeroo nyaata isa nyaachisuu barbaannu: ‘Hin barbaadu, quufeera’ jedha ture.”

Abdulmuxxalib yeroo rafu yookaan kophaa isaa kutaa isaa keessa jiru, Muhammad malee nama tokkollee akka isa bira seenu hin hayyamu ture. Gara-laafinaan laphee isaatti qabatee isa haxaawa, dubbii fi sochii isaatiin baay’ee gammada ture. Maaddii irratti cinaa isaa fudhatee jilba isaa irra isa taa’isee, nyaata keessaa isa gaarii fi mi’aawaa isa nyaachisa ture; utuu inni hin dhufin maaddii irra hin taa’u ture. Waa’ee isaa abjuu hedduu arge; wantoota hedduu irrattis ragaa ta’e.

Yeroo tokko Makkaatti gogiinsi fi beelli ture. Abjuu arge irratti hundaa’uun, Abdulmuxxalib harka Muhammad alayhis-salaam qabatee tulluu Abuu Qubays irratti ol ba’ee: “Yaa Rabbii! Mucaa kanaaf jecha rooba eebbifamaadhaan nu gammachiisi” jedhee du’aa godhe. Du’aan isaa fudhatamee roobni baay’een roobe. Walaleessonni bara sanaa wanta kana walaloo keessatti dubbatan.

Qeesii Najraan

Guyyaa tokko Abdulmuxxalib Ka’abaa bira utuu taa’uu, qeesiin Najraan irraa dhufe tokko isa bira dhufee haasa’uu jalqabe. Yeroo tokko: “Amalli nabiyyii ilmaan Ismaa’iil keessaa isa dhumaa dhufuu kitaabota keessatti akka barreeffame dubbisneerra. Iddoon kun, jechuunis Makkaan, iddoo dhaloota isaa ti. Amalli isaa akkas fi akkas!” jedhee tokko tokkoon lakkaa’uu jalqabe. Yeroo sana Nabiyyiin keenya jaalatamaan isaan bira dhufe. Qeesiin Najraan xiyyeeffannaadhaan isa ilaaluu jalqabe; achiis itti dhihaatee ija isaa, dugda isaa fi miila isaa ilaalee hawwii guddaadhaan akkana jedhe:

“Janaab-i Haqq taabota fi taabota gabbaruu, kan saboota wajjin durii kaasee dhufaa jiru, irraa si eega, si tiksa” Giiftii Aaminaa

“Inni kana. Mucaan kun sanyii kee irraa dhaa?” Yeroo Abdulmuxxalib: “Ilma koo ti!” jedhu, qeesiin Najraan: “Akka waan kitaabota keessatti dubbisnetti, abbaan isaa lubbuun jiraachuu hin qabu!” jedhe. Abdulmuxxalib akkana jedhee ibse: “Inni ilma ilma koo ti. Abbaan isaa, utuu inni hin dhalatin, haati isaa ulfa utuu jirtuu boqote.” Kana irratti qeesichi: “Amma dhugaa dubbatte” jedhe. Yeroo sana Abdulmuxxalib ilmaan isaatiin: “Waan waa’ee ilma obboleessa keessanii jedhamu dhaga’aa; isa eegaa, sirriitti isa tiksaa” jedhe.

Boqochuu akaakoo isaa eebbifamaa

Yeroo boqochuun Abdulmuxxalib dhihaate, ilmaan isaa walitti qabee akkana jedhe: “Amma yeroon ani addunyaa kana irraa gara Aakhiraatti godaanu ga’eera. Yaaddoon koo tokkichi yatiima kana. Utuu umuriin koo dheeraa ta’ee, tajaajila kana jaalalaan itti fufa ture! Garuu maal gochuun danda’ama? Umuriin koo kanaaf hin ga’u. Amma onneen koo fi arrabni koo ibidda hawwii kanaatiin gubachaa jiru. Luulii kana isin keessaa nama tokkotti amaanaa kennuu barbaada. Isin keessaa eenyutu mirga isaa akka malutti eegee tajaajila isaa keessatti hin hir’isu?” Abuu Lahab jilbeenfatee: “Yaa sayyida Arabaa! Yoo namni isin amaanaa kana itti kennuuf yaaddan jiraate, baay’ee gaarii; yoo hin jiraanne, tajaajila kana ani nan fudhadha” jedhe. Abdulmuxxalib akkana jedheen: “Qabeenyi kee baay’ee dha. Garuu ati onnee jabaa qabda, rahmanni kees xiqqaa dha. Onneen yatiimaa immoo madaa’aa fi laafaa dha. Dafee cabba.” Ilmaan isaa biroo keessaa gariinis gaaffii walfakkaatu irra deebi’an. Abdulmuxxalib tokkoon tokkoon isaanii amala isaanii himee isaan hin fudhanne. Yeroo dabareen Abuu Xaalib ga’e, inni akkana jedhe: “Ani hunda isaanii caalaa kana nan barbaada. Garuu utuu obboloonni koo hangafni jiranii, dursuun naaf hin malu ture. Qabeenyi koo xiqqaa dha, garuu amanamummaan koo kan obboloota koo caala.” Abdulmuxxalib akkana jedhe: “Dhugaa dubbatta. Kan tajaajila kanaaf malu sima. Garuu ani dhimma hunda keessatti isa mariisisee akka fedhii isaatti hojjedha. Yeroo hundas bu’aa sirrii irra ga’a. Dhimma kana irrattis isa nan mariisisa. Isin keessaa nama inni filate, anis nan fudhadha.”

Achiis gara Nabiyyii keenya jaalatamaatti garagalee: “Yaa ifa ija koo! Hawwii keetiin gara Aakhiraatti deemaan jira. Adeerota kee kana keessaa eenyu filatta?” jedhee gaafate.

Nabiyyiin keenya kabajamaan battaluma ka’ee morma Abuu Xaalib hammatee jilba isaa irra taa’e. Yeroo sana Abdulmuxxalib baay’ee tasgabbaa’ee: “Faaruun Allaahu ta’aalaaf haa ta’u. Wanti ani barbaadaa tures kana” jedhe. Achiis gara Abuu Xaalib garagalee: “Yaa Abuu Xaalib! Luuliin kun jaalala abbaa fi haadhaa hin argine. Kanaafuu akka malutti isa kunuunsi, onnee kee guutuun isa eegi. Ijoollee koo kaan caalaa si nan ilaala. Amaanaa guddaa fi baay’ee gatii qabeessa kana siif kenneera. Sababni isaas atii fi abbaan isaa haadha tokko irraa dhalattan. Akkuma lubbuu kee eegdu isa eegi. Dhaamsa koo kana ni fudhattaa?” jedhee gaafate.

“Nan fudhadha” jedhee deebise. Yeroo sana Abdulmuxxalib Nabiyyii keenya jaalatamaa hammatee, mataa fi fuula isaa eebbifamaa dhungatee urgeeffate. Achiis: “Hundi keessan ragaa ba’aa: urgaa kana caalu gonkumaa urgeeffadhee hin beeku; fuula kana caalaa bareedaas gonkumaa hin argine” jedhe.9

Eegumsa Abuu Xaalib jala

Akaakoon isaa erga boqotee booda, Sayyidni Uumamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) umurii waggaa saddeetii kaasee adeera isaa Abuu Xaalib bira jiraachuu jalqabe; eegumsa isaa jalattis guddate. Abuu Xaalib yeroo sana, akkuma abbaa isaa Abdulmuxxalib, Makkaatti bebbeekamoota Quraysh keessaa tokko, nama jaallatamaa, kabajamaa fi kan dubbiin isaa dhaga’amu ture. Innis Nabiyyii keenya kabajamaaf jaalalaa fi kunuunsa guddaa agarsiise. Ijoollee isaa caalaa isa jaallata ture; utuu isa of bira hin fudhatin hin rafu, iddoo tokkollee hin deemu ture; “Ati baay’ee gaarii, baay’ee eebbifamaa dha!” jedha ture. Abuu Xaalib utuu Muhammad harka isaa hin diriirsin nyaata hin jalqabu ture; inni akka dursee jalqabu barbaada ture. Yeroo tokko tokko maaddii addaa isaaf qopheessisa ture. Ganama yeroo dammaqu, fuulli isaa akka ji’aa ifuu fi rifeensi isaa filamee akka jiru argu turan. Abuu Xaalib qabeenya baay’ee hin qabu ture; maatiin isaas baay’ee ture. Rasuula Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) eegumsa isaa jala erga galchee booda, baay’inaa fi barakaa argate. Yeroo gogiinsa Makkaatti ta’e irraa kan ka’e ummanni rakkoo keessa galu, Abuu Xaalib isa Ka’abaa biratti geessee du’aa godhe. Barakaa isaatiin roobni baay’een roobe. Gogiinsaa fi beela irraa bilisa ba’an.10

Sanyii Ghaalib irraa Nabiyyiin tokko ni ba’a,
Zamzamii fi Hajar gidduu ni dhaabata.
Ummata magaalattii hundaa wajjin isa gargaaraa,
Yaa ilmaan Aamir, carraan gargaarsa isaa keessa jira.

“Amma yeroon ani addunyaa kana irraa gara Aakhiraatti godaanu ga’eera. Yaaddoon koo tokkichi yatiima kana. Utuu umuriin koo dheeraa ta’ee, tajaajila kana jaalalaan itti fufa ture! Garuu maal gochuun danda’ama? Umuriin koo kanaaf hin ga’u. Amma onneen koo fi arrabni koo ibidda hawwii kanaatiin gubachaa jiru” Abdulmuxxalib

Imala Makkaa–Busraa

Qeesii Bahiiraa

Nabiyyiin keenya jaalatamaan yeroo gara waggaa kudha lamaa ture, guyyaa tokko Abuu Xaalib imala daldalaaf qophaa’aa akka jiru arge. Akka isa fudhachuu hin barbaanne yommuu hubatu gaddee, Abuu Xaalibiin: “Magaalaa kana keessatti eenyu biratti na dhiiftanii deemtu? Abbaa hin qabu, namni naaf garaa laafus hin jiru!…” jedhe. Jechi kun Abuu Xaalib baay’ee tuqe; isas of bira fudhatee deemuuf murteesse. Imaltoonni daldalaa imala dheeraa booda Busraatti, gadaama Kiristaanotaa tokko bira qubatan.11

Gadaama kana keessa qeesiin Bahiiraa jedhamu tokko jiraata ture. Qeesiin beekumsa qabu kun, duraan hayyoota Yahuudii keessaa tokko ta’ee booda Kiristaana ta’e, kitaaba harka irraa harkatti darbaa dhokatee eegamaa ture tokko qaba ture; gaaffii isa gaafataman irraas deebii kenna ture. Imaltoonni Quraysh waggoota darban keessa si’a hedduu iddoo kana darbanis, inni gonkumaa xiyyeeffannaa itti hin kennine. Ganama ganama bantii gadaamaa irratti ol ba’ee gara kallattii imaltoonni irraa dhufanii ilaalee, barbaaduu fi hawwiidhaan waa eeggata ture. Garuu yeroo kana Qeesii Bahiiraa irratti wanti tokko ta’e: hawwii guddaadhaan rifatee iddoo isaa irraa utaale. Sababni isaas imaltoonni Quraysh fagoo irraa yommuu mul’atan, duumessi tokko isaan wajjin yaa’aa dhufaa akka jiru hubate. Duumessi kun Nabiyyii keenya kabajamaa gaaddiseessaa ture. Yeroo imaltoonni qubatan, Bahiiraan dameewwan muka Jaalalleen Kabajamaan jala taa’e gara isaatti akka gad jedhan argee caalaatti raafame. Battaluma maaddii qopheessise. Achiis nama ergee warra imaltoota Quraysh keessa jiran hunda nyaataaf affeere. Imaltoonni Nabiyyii keenya jaalatamaa qabeenya isaanii bira dhiisanii qeesicha bira deeman. Bahiiraan warra dhufan xiyyeeffannaadhaan ilaalee: “Yaa garee Quraysh! Isin keessaa namni nyaataaf hin dhufin jiraa?” jedhee gaafate. Isaanis: “Eeyyee, nama tokkotu jira” jedhan. Sababni isaas Qurayshoonni dhufanis duumessi ammallee achuma ture. Kana arguun nama tokko imaltoota bira akka hafe hubatee ture. Qeesiin Bahiiraa inni akka dhufu cimsee gaafate. Akkuma dhufeen Bahiiraan xiyyeeffannaadhaan isa ilaaluu fi qorachuu jalqabe. Abuu Xaalibiin: “Mucaan kun sanyii kee irraa dhaa?” jedhe. Yeroo Abuu Xaalib: “Ilma koo ti” jedhu, Bahiiraan: “Kitaabota keessatti abbaan mucaa kanaa lubbuun akka hin jiraanne barreeffameera; inni ilma kee miti” jedhe. Yeroo kana Abuu Xaalib: “Inni ilma obboleessa koo ti” jedhee deebise. Gaaffii Bahiiraa: “Abbaan isaa maal ta’e?” jedhuuf: “Abbaan isaa utuu inni hin dhalatin xiqqoo dura boqote” jedhe. Bahiiraan: “Dhugaa dubbatte; haati isaa hoo maal taate?” yommuu jedhu: “Isheenis boqotteetti” jedhee deebise. Kana irratti Bahiiraan: “Dhugaa dubbatte” jedhee, gara Nabiyyii keenya kabajamaatti garagalee maqaa taabotaatiin isa kakachiise. Garuu Nabiyyiin keenya jaalatamaan Bahiiraadhaan: “Maqaa taabotaatiin na hin kakachiisinaa. Addunyaa kana irratti isaan caalaa diinni naaf jiru hin jiru. Ani isaan nan jibba” jedhe.

Kana irratti Bahiiraan maqaa Allaahu ta’aalaatiin isa kakachiisee: “Ni rafta?” jedhee gaafate. Innis: “Iji koo ni rafa, onneen koo garuu hin rafu” jedhe.

Bahiiraan gaaffiiwwan biroo hedduu gaafatee deebii isaanii argate. Deebiin inni argate kitaabota duraan dubbise wajjin sirriitti wal sima ture. Achiis ija Nabiyyii keenya jaalatamaa eebbifamaa ilaalee Abuu Xaalibiin akkana jedhee gaafate:

“Ati Rasuula Allaahu ta’aalaa ta’uu kee nan ragaa ba’a!.. Kunoo Sayyida Aalamootaa… Kunoo Rasuula Rabbii aalamaa… Kunoo Nabiyyii guddaa Allaahu ta’aalaan aalamootaaf rahmata godhee erge!” Qeesii Bahiiraa

“Diimni kun yeroo hunda ija isaa eebbifamaa keessa ni jiraataa?”

“Eeyyee, yeroo inni badu hin argine” jedhee deebise.

Bahiiraan mallattoon kunis akka wal simu yommuu argu, akka onneen isaa mirkanaa’ummaa (yaqiina) guutuu argatuuf, chaappaa nabiyyummaa arguu barbaade. Garuu Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) saalfii isaatiin dugda isaa eebbifamaa saaquu hin barbaanne.

Yeroo sana Abuu Xaalib: “Yaa ifa ija koo! Hawwii isaa kanas raawwadhu!” jedhe. Kana irratti dugda isaa eebbifamaa saaqe; Bahiiraanis chaappaa nabiyyummaa bareedina isaa guutuudhaan hanga quufutti ilaale. Hawwiidhaan dhungate; imimmaanis akka lolaa ija isaa irraa dhangala’e. Achiis akkana jedhe:

“Ati Rasuula Allaahu ta’aalaa ta’uu kee nan ragaa ba’a!” Sagalee isaa caalaatti ol kaasees: “Kunoo Sayyida Aalamootaa… Kunoo Rasuula Rabbii aalamaa… Kunoo Nabiyyii guddaa Allaahu ta’aalaan aalamootaaf rahmata godhee erge…” jedhe.

Qurayshoonni achi turan dinqifatanii: “Muhammad qeesicha kana biratti gatii hammamii qabaa!” jedhan.

Achiis Bahiiraan gara Abuu Xaalib garagalee akkana jedhe:

“Kun nabiyyoota keessaa isa dhumaa fi isa caalaatti ulfaataa dha. Amantiin isaa dachii guutuu irratti ni faca’a; amantiiwwan durii ni haqa. Mucaa kana gara Shaamitti hin geessin. Sababni isaas Ilmaan Israa’iil diinota isaa ti. Qaama isaa eebbifamaa akka miidhan nan sodaadha. Waa’ee isaa kakuun fi waadaan hedduun galameera.”

Abuu Xaalib akkana jedhee gaafate:

“Kakuun fi waadaan kun maali?” Bahiiraan akkana jedhee deebise:

“Allaahu ta’aalaan nabiyyoota hunda irraa, isa dhumaa immoo Iisaa alayhis-salaam irraa, akka isaan ummatoota isaaniitti dhufuu Nabiyyii dhuma zamanaa beeksisan waadaa fudhateera.”

Jecha Bahiiraa kana booda Abuu Xaalib Shaam deemuu dhiise. Qabeenya isaa Busraatti gurguree Makkaatti deebi’e.12 Wanti inni Bahiiraa irraa dhaga’e umurii isaa guutuu gurra Abuu Xaalib keessatti iyyaa ture. Nabiyyii keenya kabajamaa caalaatti jaallate. Hanga du’utti isa eegee dhimma isaa hunda keessatti isa gargaare.

Adeera isaa Zubayr wajjin gara Yamanitti deemuu isaa

Nabiyyiin keenya jaalatamaan, nama addaa haala isaa hunda keessatti ulfinaa fi bareedina qabu, guddatee waggaa kudha torba guutee ture. Yeroo sana adeerri isaa Zubayr, inni daldalaaf gara Yamanitti deemu, akka daldalli isaa barakaa qabaatuuf isas of bira fudhate. Imala kana irrattis wantoonni dinqii hedduun isa irratti mul’atan. Yeroo Makkaatti deebi’an, wantoonni kun himaman; gosa Quraysh gidduuttis: “Ulfinni isaa baay’ee ol’aanaa ta’a” jedhamuu jalqabe.13