DARGAGUMMAA FI FUUDHA ISAA

Dargagummaa isaa

Muhammad alayhis-salaam, inni karaa hundaan ilmaan namaa keessaa isa caalaatti ol’aanaa ta’e, utuma dargaggeessa jiruu warra Makkaa biratti hiriyyoota isaa caalaa baay’ee jaallatame. Amala isaa gaariidhaan, namootaaf gaarummaa hin argamneen hojjechuu isaatiin, tasgabbii fi gara-laafummaa isaatiin, akkasumas haalota isaa ol’aanoo biroon jaallatame. Namoonni amaloota isaa kanaaf isa dinqisiifatan. Warri Makkaa dhugaa dubbachuu fi amanamummaa isaa kan nama dinqisiisu arganii, maqaa “al-Amiin”, jechuunis “nama yeroo hunda amanamu” jedhu isaaf moggaasan. Akkasiin utuma dargaggeessa jiruu maqaa kanaan beekame.

Bara dargagummaa Nabiyyii keenyaa keessa Araboonni wallaalummaa (Jaahiliyyaa) gadi fagoo keessa jiraachaa turan. Taabota gabbaruun, dhugaatiin machiisaan, qumaarri, sagaagalummaan, ribaan fi hojiiwwan fokkuu biroo hedduun isaan gidduutti faca’anii turan. Muhammad alayhis-salaam haala isaanii badaa kana baay’ee jibba ture; hamaa isaanii hunda irraas yeroo hunda fagaata ture. Warri Makkaa hundi haala isaa kana ni beeku turan, itti ni dinqifatu turan. Taabota baay’ee waan jibbuuf gonkumaa itti hin dhihaatu ture. Foon qalma taabotaaf qalame gonkumaa hin nyaanne. Ijoollummaa fi dargagummaa isaa keessatti hoolota isaa tulluu Jiyaad fi naannoo isaa irratti tiksee, akkasiin jireenya isaa geggeessa ture. Haala kanaan hawaasa hanga dhumaatti hammaate irraa fagaata ture. Yeroo tokko Sahaabotaan: “Nabiyyiin hoolaa hin tiksin tokkollee hin jiru” jedhe. Yeroo isaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Isinis hoolaa tiksitanii?” jedhan, inni: “Eeyyee, anis tikseera” jedhe.

Nabiyyiin keenya jaalatamaan yeroo gara waggaa digdamaa ture, nageenyi Makkaa guutumaan guutuutti diigamee ture. Cunqursaan baay’ee faca’ee, nageenyi qabeenyaa, lubbuu fi ulfinaa hin turre. Warri Makkaa dhalootaan keessa jiraatan alagoota daldalaaf fi Ka’abaa daawwachuuf dhufan irratti haqa dhabuu fi cunqursaa raawwatu turan. Warri cunqurfaman mirga isaanii argachuuf iddoo itti iyyatan hin argatan ture. Yeroo sana daldalaa Yaman tokko, kan daldalaaf Makkaa dhufe, qabeenyi isaa nama Makkaa Aas bin Waa’il jedhamuun humnaan irraa saamame. Kana irratti namichi Yaman sun tulluu Abuu Qubays irratti ol ba’ee iyyee, akka mirgi isaa deebi’uuf gosoota gargaarsa gaafate. Wantoota akkanaa, kanneen cunqursaan daangaa dhumaa akka ga’e agarsiisan booda, bebbeekamoonni ilmaan Haashim, ilmaan Zuhraa fi gosoota biroo mana Abdullaah bin Jud’aan keessatti walitti qabaman. Nama tokkoof, kan biyyaa ta’us alagaa, cunqursaa fi haqa dhabuun akka hin raawwatamne, cunqursaa akka dhorkan, warra cunqurfamaniif immoo mirga isaanii akka deebisan murteessan. Kaayyoo kanaan waldaa haqaa tokko hundeessan.1

Waldaan kun, kan Nabiyyiin keenya jaalatamaan utuma dargaggeessa jiruu itti hirmaatee fi hundeeffama isaa irratti dhiibbaa guddaa qabaate, Hilf al-Fuduul jedhame.

Kanaan dura namoonni Fadl jedhaman lama fi tokko Fudayl jedhamu waldaa akkanaa hundeessanii turan. Waldaa isaan duraan hundeessan sanatti hidhamee maqaan kun kenname.

“Muhammad alayhis-salaam, isa addunyaan guutuun nama hammam guutuu akka ta’e mirkaneessite, dhugummaa fi amanamummaa isaa isa hunda caalu irraa kan ka’e, diinonni isaa warri caalaatti hamoo, kaafiroonni daangaa darban illee, Muhammad al-Amiin (Muhammad isa amanamaa) jedhanii waamu turan” Hüseyin Hilmi bin Sa’îd (rahmatullaahi alayhi)

Gabaawwan guguddoo fi gabaawwan beekamoo Ardii Arabaa fi naannoo ishee

Namni hundi qooda isaaf malu ni argata,
Keessummaan harka duwwaa hin hambifamu.
Lubbuun Eyyübî maal haa gootu,
Hamma jaalalleen hin gammadinitti?
Mootii koo, Jaalallee Isa Ol’aanaa,
Bareedinni keessan dhukkuba hundaaf qoricha.
Jaalalaan amanamummaan isiniif akkamitti ta’a,
Hamma inni lubbuu isaa hin kenninetti?

Waldaan kun cunqursaa dhorkee nageenya Makkaatti diigame deebisee dhaabe. Dhiibbaan isaa yeroo dheeraaf itti fufe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii, erga nabiyyummaan itti beeksifamee booda, Sahaabotatti waa’ee kanaa himee akkana jedhe: “Kakuu mana Abdullaah bin Jud’aan keessatti godhame irrattis ani ture. Kakuun sun gaala rifeensa diimaa qaban (qabeenya) qabaachuu caalaa natti tola. Amma illee yoon walga’ii akkanaatti waamame, waamicha nan fudhadha.”2

Daldalaan bobba’uu isaa

Warri Makkaa durii kaasee daldalaan bobba’anii jireenya isaanii karaa kanaan geggeessu turan. Adeerri Nabiyyii keenya kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) Abuu Xaalibis daldalaan bobba’a ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan yeroo gara waggaa digdamii shanii ture, rakkoon jireenyaa Makkaatti baay’ee dabalee ture. Kanaafuu warri Makkaa gara Shaamitti deemuuf imaltoota daldalaa guddaa qopheessan. Guyyoota sana keessa Abuu Xaalib gara Sayyida keenya Ergamaa Rabbii dhufee akkana jedhe: “Yaa ilma obboleessa koo ulfaataa! Hiyyummaan daangaa isa dhumaa ga’eera. Waggoonni dhumaa kun, kan beelaa fi qabsoon dabarsine, harka keenya keessatti waan tokkollee hin hambifne. Kunoo, imaltoonni Quraysh qophaa’anii gara Shaamitti ka’uuf jiru. Giiftiin Khadiijaas imaltoota wajjin qabeenya ni ergiti. Dhugumaan namoota amanamoo hojii kana hojjetan barbaadaa jirti. Shakkii malee nama akka keetii amanamaa, qulqulluu fi waadaa eeggatu barbaaddi. Dhaqnee ishee wajjin haasofnee, bakka bu’aa ishee ta’ee akka deemtu yoo goone gaarii ta’a. Shakkii malee namoota biroo caalaa si filatti. Dhugaa dubbachuuf, ani Shaam akka deemtu hin barbaadu; sababni isaas Yahuudonni achi jiran akka si miidhan nan sodaadha. Garuu karaa biraas hin arganne.” Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Akkuma isin barbaaddan godhaa” jedhe.

Khadiijaan bareedina, qabeenya, sammuu, qulqullummaa, saalfii fi naamusa isheetiin Ardii Arabaa keessatti maqaa guddaa kan qabdu giiftii turte. Kanaafuu kallattii hundaa irraa namoonni ishee fuudhuu barbaadanii fi fedhii itti agarsiisan baay’ee turan. Garuu abjuu argite tokko irraa kan ka’e nama tokkoofillee xiyyeeffannaa hin kennine. Abjuu ishee keessatti ji’i samii irraa bu’ee hammata ishee seenee, nuurri ji’aa immoo bobaa ishee jalaa ba’ee aalama guutuu ifsiisee ture. Ganama abjuu kana firoota ishee keessaa tokko, Waraqaa bin Nawfalitti himte. Waraqaan akkana jedhe: “Nabiyyiin dhuma zamanaa addunyaatti dhufeera. Inni si fuudha; bara keetti immoo wahyiin3 isatti bu’a. Nuurri amantii isaa aalama ni guuta. Ati warra jalqaba isatti amanan ni taata. Nabiyyiin sun Quraysh fi Banii Haashim irraa ta’a.”

Khadiijaan deebii kanaan baay’ee gammaddee, dhufuu Nabiyyii sanaa eeggachuu jalqabde.

Khadiijaan daldalaan bobba’aa, namoota waliin waliigalte wajjin hirmaannaa godhaa turte. Abuu Xaalib dhimma kana haadha teenya Khadiijaatti hime. Kana irratti Khadiijaan, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii arguu fi isa wajjin haasa’uuf mana ishee affeerte.

Yeroo Sayyidni keenya dhufe, kabajaa fi ulfina guddaadhaan isa simatte. Naamusa Nabiyyii keenya kabajamaa fi fuula isaa qulqulluu, adii ta’e argitee dinqisiifatte. Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitiin: “Akka isin dhugaa dubbattoota, amanamoo, nageenya qabeessa fi amala gaarii qabeeyyii taatan nan beeka. Hojii kanaaf mindaa ani nama tokkoofillee hin kennin dachaa hedduun isiniif nan kenna…” jette. Erga hammi mindaas haasa’amee booda, haati teenya Khadiijaan uffata tajaajila kanaaf barbaachisu Ergamaa Rabbiitiif kennitee, mana ishee irraa onnee tasgabbaa’aadhaan isa geggeessite. Kana malees uffata gatii qabeessa biroo, kan Ergamaan Rabbii karaa irratti uffatu, Maysaraatti kennite.

“Muslimni tokko yoo halaala hojjetee argate, nama tokkoof illee kan hin barbaachifne ta’ee, ollaa fi firoota isaa gargaare, Guyyaa Qiyaamaa akka ji’a guutuu ifaa fi nuura qabeessa ta’a” Hadiisa shariifa

Haati teenya Khadiijaan mallattoowwan nabiyyummaa ilma adeera ishee, Kiristaana beekumsa qabu Waraqaa bin Nawfal irraa baratte turte. Daawwannaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii kana irrattis amaloota nabiyyummaa isa irratti adda baaftee turte. Kanaafuu garbicha ishee Maysaraa jedhamuun akkana jette: “Yeroo imaltoonni Makkaa irraa ka’an, akka warri Makkaa hamatii hin dubbanneef, funyoo gaalaa harka Muhammad alayhis-salaamitti kenni. Yeroo magaalaa irraa fagaattanii ija irraa badan, uffata gatii qabeessa kana isa uffisi.”

Achiis gaalota ishee keessaa isa caalaatti bareedaa haala sulxaanotaaf malu ta’een miidhagsitee Maysaraadhaan akkana jette: “Kabaja guddaadhaan gaala kana irra isa teessisii funyoo isaa harka keetti qabadhu; of tajaajilaa nama ulfaataa sanaa godhii beeki! Hayyama isaa malee waan tokkollee hin hojjetin; isa eeguu fi balaa irraa tiksuuf lubbuu kee hin qusatin! Iddoowwan deemtan keessatti baay’ee hin turinaa, dafaatii deebi’aa; akka nuti ilmaan Haashim biratti hin qaana’inneef. Yoo waan ani siin jedhe kana jecha jechaan raawwatte, bilisa si baasee qabeenya hamma barbaaddu siif nan kenna.”

Imaltoonni qophaa’an. Warri Makkaa firoota isaanii nagaa dhaammachuuf baay’inaan walitti qabaman. Firoonni Nabiyyii keenya jaalatamaa, adeeronni isaa fi hangafoonni ilmaan Haashimis achi turan. Adaadaan Nabiyyii keenyaa yeroo Rasuula Allaahu ta’aalaa (sallallaahu alayhi wa sallam) uffata tajaajilaa uffatee, funyoo gaalaa harkatti qabatee argite, jilbi ishee laafe. Booyte, iyyite. Wayyoo jettee, ija ishee irraa imimmaan dhangalaasaa, dhukkubbii ishee akkana jettee ibsite: “Yaa Abdulmuxxalib! Yaa nama guddaa boolla Zamzam qote! Yaa Abdullaah! Qabrii keessan keessaa ka’aatii, mataa keessan gara kanaatti garagalchaatii haala nama eebbifamaa kanaa ilaalaa!” Abuu Xaalibis miira fi haala walfakkaatu keessa ture. Ija eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii, isa Haqqa argu, irraa imimmaan akka lu’ulu’aatti coccobe; innis akkana jedhe: “Gonkumaa na hin irraanfatinaa. Biyya ormaa keessatti gaddaa fi dhiphina akkan argu yaadadhaa.” Warri jecha kana dhaga’an hundi wal faana booyan. Maleykonni samii keessa jiranis haala kana keessatti hirmaatanii akkana jedhan: “Yaa Rabbii keenya! Kun Muhammad alayhis-salaam, isa Ati jaalallee Keetii godhattee sadarkaa isa hunda caalu kennite dha. Hikmanni haala kanaa maali?” Allaahu ta’aalaan akkana isaaniin jedhe: “Eeyyee, inni Habiiba Koo ti. Garuu isin icciitii jaalalaa hin beektan. Icciitii jaallatamaa fi jaallataa gidduu jiru hubachuu hin dandeessan. Sadarkaa kana namni tokkollee hin beeku. Dhimma dhokataa kana irraa namni tokkollee waa hin hubatu.”

Dhuma irratti yeroo imaltoonni ka’anii Makkaan ija irraa badde, Maysaraan, akkuma ajajame, uffata gatii qabeessa sana Nabiyyii keenya jaalatamaa uffise. Gaala uffata adda addaatiin haguugamee baay’ee miidhagfame irra isa teessise. Funyoo isaas ofii isaatii harkatti qabate.

Imala kana irratti warri imaltoota keessa turan, Nabiyyii keenya jaalatamaa, isa aalamootaaf rahmata ta’ee ergame, irra duumessa isa gaaddiseessu tokkoo fi maleykota lama kanneen bifa simbirroo qabatan hanga imalli xumuramutti isa wajjin socho’aa akka turan argan.4

Karaa irratti gaalota lama, kanneen hamma deemuu dadhabanitti dadhabanii imaltoota irraa duubatti hafan, miila isaanii harka isaa eebbifamaatiin erga haxaawee booda gaalonni sun tasa ariifachuu jalqaban. Kanaa fi haalota isaa kana fakkaatan hedduu arganii, hanga dhumaatti isa jaallatan; ulfinni isaa baay’ee ol’aanaa akka ta’u hubatan.

Yeroo bakka Busraa jedhamu ga’an, ammas gadaama achi jiru bira qubatan. Qeesiin Bahiiraa, kan mallattoowwan hedduu irraa akka inni nabiyyii isa dhumaa ta’u hubatee dubbate, du’ee ture; bakka isaatti immoo nama biraa Nasxuuraa jedhamutu dhufe ture. Qeesiin Nasxuuraa imaltoota Quraysh kanneen gadaamicha bira qubatan ilaalaa ture. Yeroo namni tokko muka goggogaa naannoo sanaa jala taa’ee, battaluma sana mukni sun magariisa ta’e argu, Maysaraadhaan: “Namni muka sana jala jiru eenyu?” jedhee gaafate. Maysaraan: “Kun nama gosa Quraysh, warra Haramaa keessaa ti” jedhe. Qeesichi: “Hanga ammaatti nabiyyii malee namni tokkollee muka kana jala hin teenye” jedhe. Achiis: “Ija isaa keessa diimni xiqqoon jiraa?” jedhee gaafate. Maysaraan: “Eeyyee, ni jira; ija isaa irraas gonkumaa hin badu” jedhe. Kana irratti Nasxuuraan: “Allaahu ta’aalaa, Isa Injiila Iisaa alayhis-salaamitti buuseen nan kakadha: namni kun nabiyyii isa dhumaa ta’a. Utuu ani yeroo inni nabiyyummaadhaan ajajamu ga’ee!” jedhe.

Muhammad alayhis-salaam gabaa Busraa keessatti yeroo qabeenya Giiftii Khadiijaa gurguraa ture illee, Yahuudiin tokko, kan isa wajjin gatii falmatu, waan isatti hin amanneef: “Taabota Laat fi Uzzaa jedhamaniin kakadhu, achiis siif nan amana” yommuu jedhu, Muhammad alayhis-salaam: “Ani gonkumaa maqaa taabota sanaatiin hin kakadhu! Yeroon isaan bira darbu, fuula koo gara biraatti nan garagalcha” jedhe. Yahuudichi, mallattoowwan biroo isa irratti argee: “Dubbiin dubbii kee ti. Wallaahi, namni kun nama nabiyyii ta’uuf jiru dha” jedhe; akkasumas: “Hayyoonni keenya ibsa isaa kitaabota keessatti argataniiru” jechuudhaan dinqisiifannaa isaa ibse.

Maysaraan wanta Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irratti arge fi waa’ee isaa dhaga’e hunda akka tolfama hodhaatti sammuu isaa keessatti hojjetaa ture; dinqisiifannaan isaaf qabus guyyaa guyyaan dabalaa deeme. Onnee Maysaraa keessatti jaalalli guddaan Sayyida Aalamootaaf uumamee ture. Kana booda gammachuu fi kabajaan isa tajaajila ture; ishaaraa isaa isa xiqqaa illee jaalala guddaadhaan raawwata ture. Qabeenyi fudhatame gurgurame; barakaa Nabiyyii keenya kabajamaatiin bu’aan yeroo kamiyyuu caalu dachaa hedduun argame. Imaltoonni deebi’uu jalqaban. Yeroo bakka Marr az-Zahraan jedhamu ga’an, Maysaraan Nabiyyii keenya jaalatamaaf, akka inni oduu gammachiisaa gara Makkaatti geessu yaada dhiheesse. Sayyidni keenyas fudhatee imaltoota irraa adda ba’ee gaala isaa gara Makkaatti ariifachiise.

Giiftiin Nafiisaa bint Munyaa akkana jettee himte: “Yeroon imaltoonni itti dhufan dhihaatee ture. Giiftiin Khadiijaa guyyaa guyyaan tajaajiltoota ishee wajjin bantii mana ishee irratti ol baatee karaa imaltootaa eeggatti turte. Guyyaa akkasii tokko ani Khadiijaa bira ture. Tasa fagoo irraa namni gaala yaabbate tokko mul’ate. Isa irra duumessa tokkoo fi maleykota lama kanneen bifa simbirroo qabatantu gaaddisa isaaf godhaa ture; nuurri adda Nabiyyii keenyaa eebbifamaa irra jiru akka ji’aa ifaa ture. Giiftiin Khadiijaa namni dhufaa jiru eenyu akka ta’e hubattee onneen ishee ni tasgabbaa’e. Garuu akka waan hin beekneetti of fakkeessitee: ‘Guyyaa ho’aa akkanaa kana namni dhufaa jiru eenyu ta’uu danda’a?’ jettee gaafatte. Tajaajiltoonni: ‘Namni dhufaa jiru kun Muhammad (alayhis-salaam) fakkaata’ jedhanii, waan argan irraa dinqifatan.”

Yeroo muraasa booda Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) mana haadha teenya Khadiijaa ga’ee haala ture itti hime. Oduu gammachiisaa inni fideen baay’ee ishee gammachiise.

Yeroo muraasa booda imaltoonni Makkaa seenan. Maysaraan haadha teenya Khadiijaatti, akka Nabiyyiin keenya kabajamaan imala irratti gaaddiseeffame, waan qeesiin Nasxuuraa jedhe, akka gaalonni dadhaboon ariifatan, akkasumas wantoota addaa kana fakkaatan hedduu arge tokko tokkoon itti hime. Hamma arrabni isaa danda’etti Nabiyyii keenya kabajamaa faarse. Khadiijaan wantoota kana duraanuu ni beekti turte; garuu jechoonni kun amantii ishee (yaqiina ishee) cimsan. Maysaraadhaan: “Waan argite kana nama tokkoofillee hin himin!” jettee itti dhaamte.5

“Ani gonkumaa maqaa taabota sanaatiin hin kakadhu! Yeroon isaan bira darbu, fuula koo gara biraatti nan garagalcha” Hadiisa shariifa

Haati teenya Khadiijaan waan dhageesse himuuf Waraqaa bin Nawfal bira deemte. Waraqaan, inni wanta ta’e dinqisiifannaa guddaadhaan dhaggeeffate, akkana jedhe: “Yaa Khadiijaa, wanti ati himtu kun dhugaa yoo ta’e, Muhammad alayhis-salaam nabiyyii ummata kanaa ta’a.”

Nabiyyiin keenya kabajamaan umurii waggaa 12tti adeera isaa Abuu Xaalib wajjin daldalaaf hanga Busraatti, umurii waggaa 17tti adeera isaa Zubayr wajjin gara Yamanitti, umurii waggaa 20tti Abuu Bakr wajjin gara Shaamitti, umurii waggaa 25tti immoo qabeenya haadha teenya Khadiijaa gurguruuf ammas gara Shaamitti deeme.6 Sirriitti si’a afur imala ba’e. Imaloota kanneen malee gara iddoo biraa tokkoottillee hin imalle.

Haadha teenya Khadiijaa fuudhuu isaa

Haati teenya Khadiijaan oduu gammachiisaa Waraqaa bin Nawfal itti hime erga dhageessee booda, akkasumas amaloota bareedoo Nabiyyii keenya jaalatamaa argitee, haadha manaa isaa ta’uu fi isa tajaajiluun ulfina argachuu hawwite. Nafiisaan bint Munyaa haala kana hubattee gidduu seente. Yaada kanaan Rasuula Kabajamaa bira dhuftee: “Yaa Muhammad! Wanti fuudhuu irraa isin dhorke maali?” jettee gaafatte. Nabiyyiin keenya: “Maallaqni fuudhuuf na ga’u harka koo hin jiru” jedhe. Giiftiin Nafiisaa: “Yaa Muhammad! Yoo giiftii qulqulluu fi ulfaattuu, qabeenyaa fi bareedina qabdu fuudhuu barbaaddan, tajaajila keessaniif qophaa’eera” jette. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Giiftiin sun eenyu?” yommuu jedhu: “Khadiijaa bint Khuwaylid” jette. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Dhimma kanaaf eenyutu sababa ta’a?” yommuu jedhu: “Ani nan hojjedha” jettee isa biraa deemte. Khadiijaa bira dhaqxee oduu gammachiisaa itti himte. Khadiijaan firoota ishee Amr bin Asad fi Waraqaa bin Nawfal waamtee haala itti himte. Akkasumas Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti oduu ergitee, sa’aatii murtaa’e tokkotti akka dhufu affeerte. Abuu Xaalib fi obboloonni isaas qophii isaanii godhanii Nabiyyii keenya kabajamaa wajjin deeman.

Haati teenya Khadiijaan mana ishee qopheessitee miidhagsite. Guyyaa kanaaf galata galchuuf faaya ishee hunda tajaajiltoota isheetiif kennaa goote. Achiis bilisa isaan baafte. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii adeerota isaa wajjin mana haadha teenya Khadiijaa dhufe. Abuu Xaalib akkana jedhe: “Uumaa keenyaaf faaruun haa ta’u; Inni ijoollee Ibraahiim alayhis-salaamii fi sanyii Ismaa’iil alayhis-salaam nu godhe. Eegdota Baytullaah nu godhe. Mana eebbifamaa sana, kan qiblaa namootaa ta’ee aalamoonni xawaafa itti godhan, akkasumas Haram ash-Shariif, kan Inni hamaa hunda irraa eegu, nuuf laaffise. Muhammad, ilmi obboleessa koo Abdullaah, nama akkasii ti: Quraysh keessaa nama kamiin iyyuu yoo wal bira qabame, inni ni caala. Dhugaa dha, qabeenyi isaa xiqqaa dha; garuu qabeenyaaf gatiin hin kennamu. Sababni isaas qabeenyi akka gaaddisaa ti: harka irraa harkatti darbaa bada. Ulfinni fi ol’aantummaan ilma obboleessa koo hunda keessaniif beekamaa dha. Amma Khadiijaa bint Khuwaylid haadha manaa seeraa (halaala) godhachuuf kadhata. Qabeenya koo irraa mahrii7 hammamii akka kennamu barbaaddan? Nan kakadha, sadarkaan Muhammad ol’aanaa ta’uu isaa hin oolu.” Waraqaa bin Nawfal jechoota kana mirkaneesse.

Adeerri haadha teenya Khadiijaa Amr bin Asad: “Ragaa ba’aa: Khadiijaa bint Khuwaylid Muhammad alayhis-salaamiif haadha manaa godhee kenneera” jedhe. Akkasiin waliigalteen nikaahaa raawwatame. Akka odeessa tokkootti mahriin warqee misqaala 400, akka odeessa biraatti dirhama dhibba shan, akka odeessa kan biraatti immoo gaala 20 ture.8

Abuu Xaalib affeerraa cidhaatiif gaala tokko qalee, nyaata hanga guyyaa sanaatti hin argamin kenne. Fuudhaa fi heerumni raawwatame. Haati teenya Khadiijaan qabeenya ishee hunda Nabiyyii keenya kabajamaaf kennitee: “Qabeenyi kun hundi kan dhuunfaa keessan ol’aanaa ti. Anis isin nan barbaachifadha; tola keessaniif idaa qaba” jette.

Jireenya gaa’ilaa ishee guutuu keessatti, haati teenya Khadiijaan Nabiyyii keenya Muhammad alayhis-salaam yeroo hunda tajaajiltee gargaartuu isaa taate. Gaa’illi Nabiyyii keenya kabajamaa kun hanga boqochuu haadha teenya Khadiijaatti waggaa digdamii shan ture. Isaan keessaa waggaa kudha shan bi’sataa dura, waggaa kudhan immoo bi’sataa (ergamuu nabiyyummaa) booda ture. Nabiyyiin keenya Muhammad alayhis-salaam yeroo haati manaa isaa jalqabaa Khadiijaan lubbuun jirtutti nama biraa hin fuune. Ijoollee jaha qabaate: lama dhiira, afur durba. Isaanis Qaasim, Zaynab, Ruqayyaa, Ummu Kulsuum, Faaximaa fi Abdullaah (Xayyib yookaan Xaahir) turan. Maariyaa, ishee bara nabiyyummaa isaa fuudhe irraas ilma Ibraahiim jedhamu tokko qabaate. Haadhota manaa isaa biroo irraa ijoollee hin qabaanne. Zaynab intaloota isaa keessaa ishee hangafa turte. Intalli isaa quxisuun Faaximaa abbaa isheetiif ishee caalaatti jaallatamtu turte. Isheen Hijraa dura waggaa kudha sadii dhalatte. Ilmaan isaa utuma xixiqqoo jiranii boqotan; intaloonni isaa hundis Faaximaa malee isa dura boqotan. Haati teenya Faaximaan Nabiyyii keenya kabajamaa booda ji’a jaha boqotte. Sanyiin Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam karaa ijoollee Faaximaatiin itti fufe.9

Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) erga haadha teenya Khadiijaa fuudhee boodas daldalaan bobba’e. Galii isaaniitiin keessummoota kabajaan simatu, yatiimotaa fi hiyyeeyyii gargaaru turan.

Zayd bin Haarisaa

Zayd bin Haarisaan utuma mucaa xiqqaa jiruu haadha isaa Su’daa wajjin firoota daawwachuu deemee ture. Yeroo sana gosa biraatiin weeraraman. Zayd booji’an. Makkaatti gabaa guddaa Suuq Ukaaz jedhamutti fidanii gurgurtaaf dhiheessan. Hakiim bin Hizaam, ilmi obboleessa Khadiijaa, Zayd dirhama 400tti bite. Hakiim bin Hizaamis Zayd bin Haarisaa adaadaa isaa Khadiijaaf kennaa godhe; isheen immoo Nabiyyii keenya kabajamaaf kennite. Nabiyyiin keenya kabajamaan battaluma bilisa isa baasee of bira isa hambise. Sababni isaas Zayd bin Haarisaan, erga bilisa ba’ee booda, iddoo itti deemu hin qabu ture; namni Ergamaa Rabbii caalaa isa kunuunsus hin turre. Innis gammachuudhaan Ergamaa Rabbii bira hafe.

Nabiyyiin keenya kabajamaan utuu nabiyyummaan isaa hin beeksifamin duras amala gaarii hunda – kan mul’atuu fi kan hin mul’anne, kan beekamuu fi kan hin beekamne – guutuu gochuuf uumame: haqummaa, haqa qabeessummaa, rahmata, jaalala namaa, fuula gammadaa, arjummaa, kennaa, waadaa eeguu, amaanaa kabajuu, gargaarsa, of-kennuu, amanamummaa, warra cunqurfamanii, warra gargaarsa hin qabnee fi hiyyeeyyii eeguu, ijoolleef jaalalaa fi kunuunsa agarsiisuu, dhugummaa, dhugaa dubbachuu, naamusa, gad of qabuu, giddu-galeessummaa, namoota haala gaariin bulchuu, ija jabinaa fi gootummaa. Karaa hundaan uumamtoota dhufanii fi dhufuuf jiran hunda caalaa ol’aanaa ture; amantaa nama hundaa argatee maqaa “al-Amiin” jedhu argate. Zayd bin Haarisaan, sababa haala gaarii isa irraa argateetiin, abbaa fi haadha isaa caalaa isa jaallata ture; isa irraa addaan ba’uus gonkumaa hin barbaadu ture.

“Qabeenyi kun hundi kan dhuunfaa keessan ol’aanaa ti. Anis isin nan barbaachifadha; tola keessaniif idaa qaba” Khadiijaa al-Kubraa (radiyallaahu anhaa)

Haati fi abbaan isaa ilmi isaanii eessa akka geeffamee fi maal akka itti godhame hin beekan turan. Abbaan isaa Haarisaan hawwii ilma isaatiin gubachaa, biyya irraa biyyatti naanna’ee ilma isaa barbaadaa ture. Firoota fi beektota isaa kanneen Yaman irraa gara biyyoota adda addaatti deeman cimsee itti dhaamee akka ilma isaa Zayd irraa oduu tokko fidaniif kadhachaa, walaloo dubbachaa imimmaan dhangalaasaa ture:

Zayd kootiif booye; maal akka irra ga’e hin beeku.
Lubbuun jiraa, moo ajjalli isa rukute?
Yaa onnee, waa’ee isaa akkasumaan hin gaafatin!
Qabriin isaa dirree keessa moo gaara cirrachaa irra akka jiru hin beektu.
Walaloon isaa biraa, kan hawwii ilma isaaf qabu ibsu, akkana:
Zayd koo, mucaa koo! Utuu namni deeme akka deebi’u beekee!
Wallaahi, si malee namni biraa akka deebi’u hin barbaadu.
Yeroo bubbeen bubbisu, iddoo mucaa argetti isa nan yaadadha,
Aduun ganama baatus ganama hundumaa si na yaadachiisti.
Wayyoo, foon fi dhiiga kootiif, wayyoo kuma!
Yaabbii koo yaabbadhee isa barbaada, haalli koo yoo hammaate illee.
Anii fi yaabbiin koo gonkumaa hin dadhabnu, hin mufannu,
Hamma carraan ilmi koo argamee natti mul’atu jirutti.
Abdiin hammam nama gowwoomsitus, dhuma irratti ni dhumti;
Ilmaan koo! Qays, Amr, Yaziid, Jabal! Zayd koo isinitti amaanaa dha.

Dhuma irratti, utuu Islaamummaan hin dhufin dura, namoota gosa Banii Kalb keessaa warri Ka’abaa daawwachuuf dhufan tokko tokko Zayd arganii beekan. Zayd immoo isaaniin: “Maatiin koo anaaf iyyaa fi wawwaachaa akka jiran nan beeka; sarara walaloo kana isaanitti geessaa” jedhee walaloo armaan gadii kana dubbate:

Onneen koo gubachaa jirti; ani mana koo irraa fagoo dha,
Garuu ani ollaa Ka’abaa ti, haadhaa fi abbaa koo irraa yoon fagaadhe illee.
Gaddi keessan onnee keessan hin gubin,
Iyyi keessan anaaf hanga Arshiitti ol hin ba’in.
Faaruun Mawlaaf haa ta’u, ani mana akkasii keessa jira,
Ulfinaa fi gaarummaa argu irraa yeroo hunda du’aa keessa jira.

Haarisaan oduu kanaan baay’ee gammade. Battaluma obboleessa isaa Ka’ab wajjin maallaqa baay’ee qabatee Makkaa dhufe. Makkaa erga ga’ee booda, mana Nabiyyii keenyaa barbaadee argatee fuuldura isaa dhaabatee akkana jedhe: “Yaa sayyida saba Quraysh, yaa ilma ilma Abdulmuxxalib, yaa ilma sanyii Banii Haashim! Isin ollaa Haram ash-Shariif ti. Keessummoota kabajaan simattu, booji’amtootaaf tola gootanii booji’amuu irraa bilisa baaftu. Ilma keenya, garbicha keessan ta’e, bilisa baasuuf maallaqa hamma barbaaddan isiniif haa kenninu; bilisa isa baasaa; maaloo, gaaffii keenya kana nu hin dideenaa!” Nabiyyiin keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) akkana jedhe: “Zayd waamnee haala kana itti haa himnu. Bilisa isa haa dhiifnu. Yoo isin bira dhufuu filate, maallaqa tokkollee utuu hin kennin isa fudhattanii deemuu dandeessu. Yoo ana filatee na bira turuu barbaade immoo, Rabbiin nan kakadha: nama ana filate nama tokkoofillee hin dhiisu; na bira hafa.”

Haarisaa fi obboleessi isaa deebii Nabiyyii keenya kabajamaa kanaan baay’ee gammadanii: “Isin haqaa fi haqa qabeessummaa guddaadhaan nu wajjin dhaabattan” jedhan.

Kana irratti Nabiyyiin keenya kabajamaan Zayd fuuldura isaatti waamee: “Namoota kana ni beektaa?” jedhee gaafate. Zayd: “Eeyyee, tokko abbaa koo, kaan immoo adeera koo ti” jedhee deebise. Achiis akkana jedhe: “Yaa Zayd! Ani eenyu akka ta’e beekteetta; kunuunsa koo, rahmata koo fi akkaataa ani siif hojjedhe argiteetta. Isaan si fudhachuuf dhufaniiru. Kanaafuu yookaan ana filadhuutii na bira turi, yookaan isaan filadhuutii deemi.”

Abbaan isaa fi adeerri isaa: “Amma nu filata; Zayd fudhannee deemna” jedhanii abdiidhaan eeggachaa turan. Zayd akkana jedhe: “Ani nama tokkollee isin caalchisee hin filadhu. Isin anaaf bakka adeeraa fi abbaa lamaanuu ti. Isin bira turuu nan barbaada.”

Abbaan isaa fi adeerri isaa baay’ee dinqifatanii raafaman. Abbaan isaa aaree Zaydiin: “Wayyoo siif! Egaa ati garbummaa bilisummaa, haadha kee, abbaa kee fi adeera kee caalchiftee filattaa!” jedhe. Zayd abbaa isaatiin: “Yaa abbaa koo jaallatamaa! Nama kana irraa kunuunsaa fi haala akkasii arge, nama tokkollee isa caalchisee filachuu hin danda’u” jedhee deebise.

Nabiyyiin keenya kabajamaan Zayd baay’ee jaallata ture. Hidhamiinsa fi jaalala isaa kana yommuu argu, Ka’abaa Mu’azzamaa keessatti gara Hijr isa geessee warra achi turan akkana jedhee haasofse: “Ragaa ba’aa: Zayd ilma koo ti. Inni dhaala koo ti, anis dhaala isaa ti.” Abbaan fi adeerri Zayd yeroo kana argan, dheekkamsi isaanii bade. Gammachuudhaan gara biyya isaaniitti deebi’an. Kana booda Sahaabonni Zayd, Zayd bin Muhammad (Zayd, ilma Muhammad) jechuu jalqaban. Booda Allaahu ta’aalaan ajaja aayata 5ffaa Suuraa al-Ahzaab keessa jiruun: “Ijoollee keessan maqaa abbootii isaaniitiin waamaa; kun Rabbii biratti caalaatti sirrii dha,” akkasumas aayata 40ffaa keessatti: “Muhammad (alayhis-salaam) dhiira keessan keessaa (kan akka Zayd) abbaa nama tokkoo miti” jedhee ijoollee guddifachaa (ilma guddifachaa godhachuu) yommuu haqu, Zayd kana booda maqaa abbaa isaatiin, jechuunis “Zayd, ilma Haarisaa” (Zayd bin Haarisaa) jedhamee waamamuu jalqabe.10

Dhimma Ka’abaa irratti abbaa murtii ta’uu isaa

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yeroo gara waggaa soddomii shanii ture, dhimma Ka’abaa irratti abbaa murtii ta’e. Yeroo sana roobni fi lolaan dallaawwan Ka’abaa baay’ee miidhanii turan. Kana malees ibiddi ka’e tokko Ka’abaa balleessee ture.11 Gamoon sun haaraatti ijaaramuu qaba ture. Kana irratti gosti Quraysh Ka’abaa hanga hundee Ibraahiim alayhis-salaam kaa’eetti diigee, haaraatti ijaaruu jalqabe. Gosa hundaaf kutaa tokko kennanii dallaawwan ol kaasan. Gosoonni, kanneen hojiin kun ulfina guddaa akka ta’e beekan, waa’ee Hajar al-Aswad (Dhagaa Gurraacha) bakka isaatti kaa’uu irratti walii galuu hin dandeenye. Gosti hundi ulfina kana argachuu waan barbaadeef, gidduu isaaniitti waldhabbiin guddaan ka’e. Ilmaan Abduddaar: “Yoo namni nu malee hojii kana hojjete, dhiiga dhangalaasna” jedhanii kakatan. Waldhabbii guyyaa afurii fi shan ture kanaan, xiqqoo hafeef dhiigni dhangala’uu ture.

“Ani nama tokkollee isin caalchisee hin filadhu. Isin anaaf bakka adeeraa fi abbaa lamaanuu ti. Isin bira turuu nan barbaada” Zayd bin Haarisaa (radiyallaahu anhu)

Guyyaan sun Wiixata ture. Huzayfaa bin Mughiiraan, eessumni Abdulmuxxalib fi jaarsi ulfaataan tokko, balbala Banii Shaybaa, kan gara Ka’abaatti banamu, agarsiisee akkana jedhe: “Yaa garee Quraysh! Dhimma irratti walii galuu dadhabdan irratti murtii akka kennuuf, nama balbala sana irraa jalqaba seenu gidduu keessanitti abbaa murtii godhaa.” Warri achi turan yaada kana fudhatan; balbala Banii Shaybaa ilaalanii nama jalqaba seenee yeroo dhimmichi baay’ee rakkisaa ta’etti isa furu eeggachuu jalqaban. Dhuma irratti Muhammad alayhis-salaam, isa dhugummaa fi amala isaa ol’aanaa baay’ee kabajanii al-Amiin, jechuunis “nama yeroo hunda amanamu” jedhanii waaman, balbala sana irraa yommuu dhufu argan. “Kunoo al-Amiin. Murtii isaatti ni gammanna” jedhan.

Yeroo dhimmichi Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaamitti himame, uffata isaa isa gubbaa (khirqaa) baasee lafa irratti diriirse. Hajar al-Aswad uffata isaa eebbifamaa irra kaa’ee: “Gosa hunda irraa namni tokko gama tokko haa qabatu” jedhe. Akkasiin dhagicha hanga bakka itti kaa’amuutti ol kaasisan.

Achiis ofii isaatii dhagicha hammatee harka isaa ulfaataatiin bakka isaatti kaa’e. Gosoonni, yeroo walitti bu’iinsi guddaan ka’uuf jiru haala kanaan akka dhorkame argan, gocha kanaan gammadan. Dallaawwan bakka irraa dhaabanii itti fufanii xumuran.12