ODUU GAMMACHIISAA
Dhufuun Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam, Aadam alayhis-salaam irraa kaasee, nabiyyii hundaaf fi ummatoota isaaniitiif beeksifame; yeroo dhalachuun isaa dhihaatu, wantoota ta’uuf jiran keessaa baay’een isaanii dursanii oduu gammachiisaan himaman.
Tawraata dhugaa1 – kitaaba Muusaa2 alayhis-salaam irratti bu’ee booda jijjiirame – keessatti akkana jedhamee barreeffameera:
“Inni nama akkasii eebbifamaa dha: kaayyoon isaa ol’aanaa, gargaarsi isaa baay’ee dha. Jaalallee hiyyeeyyii, ogeessa fayyaa dureeyyii ti. Inni bareedota keessaa isa caalaatti bareedaa, qulqulloota keessaa isa caalaatti qulqulluu dha. Yeroo haasa’u gara laafaa, yeroo qoodu haqa qabeessa, wal-qunnamtii hunda keessatti dhugaa dha. Kaafiroota irratti cimaa fi jabaa dha. Jaarsolii ni kabaja, xixiqqootaaf garaa laafee rahmata godha. Waan xiqqaafillee ni galateeffata. Booji’amtootaaf garaa laafa. Yeroo hunda fuula gammadaa qaba. Kolfi isaa seequmsa; sagalee ol fudhatee hin kolfu. Inni ummii (kan dubbisuu fi barreessuu hin barannee) dha: wanta tokkollee utuu hin dubbisin, utuu hin barreessin wanti hundi isatti beeksifame. Inni rasuula Allaahu ta’aalaa ti. Amala hamaa, onnee jabaa hin qabu. Gabaa fi iddoowwan walga’ii keessatti sagalee ol fudhatee hin iyyu. Ummanni isaa amala gaarii qaba. Iddoowwan ol’aanoo irratti maqaa Allaahu ta’aalaa yaadatu. Mu’azzinoonni isaanii minaaraa irraa ummata gara salaataatti waamu. Udhuu (dhiqannaa salaataa) godhatanii salaata salaatu. Salaata keessatti safa (sarara salaataa) isaanii sirreeffatanii sarara tokko irra dhaabatu. Halkan sagaleen tasbiiha isaanii akka sagalee kanniisaa dhaga’ama. Makkaatti dhalata. Madiinaa irraa hanga Shaamitti iddoon hundi bulchiinsa isaa jala ta’a. Maqaan isaa Muhammad; Ani immoo maqaa Mutawakkil isaaf moggaase. Hanga inni amantiiwwan badaa ta’an balleessee amantii dhugaa, sirrii ta’e faca’see dhaabutti, addunyaa irraa isa hin fudhadhu. Inni ummata gara Haqqaatti waama; barakaa isaatiin iji hin argine banamee arga, gurri hin dhageenye dhaga’a. Dagannoon onnee keessaa ba’a…”3
Zabuura dhugaa4 – kitaaba Daawuud5 alayhis-salaam irratti bu’ee booda jijjiirame – keessatti akkana jedhamee barreeffameera:
“Inni nama harki isaa banaa, jechuunis arjaa dha. Gonkumaa hin aaru. Baay’ee gara laafaa dha. Fuula bareedaa, dubbii mi’aawaa fi fuula nuuraan ifu qaba. Ogeessa fayyaa ilmaan namaa ti. Baay’ee booya, xiqqoo kolfa. Xiqqoo rafa, baay’ee yaada. Uumamni isaa miidhagaa fi bareedaa dha. Dubbiin isaa onnee hawwata, lubbuu harkisa… Yaa Habiiba Koo! Goraadee murannoo luqqifadhuutii, humna kee guutuun dirree gootummaa irratti kaafiroota irraa haaloo baafadhu.
Afaan bareedaan faaruu fi jajannaa Koo iddoo hundatti facaasi. Mataan kaafiroota hundaa harka kee karaamaa qabu duratti gad ni jedha…”
Injiila dhugaa6 – kitaaba Iisaa7 alayhis-salaam irratti bu’ee booda jijjiirame – keessatti akkana jedhamee barreeffameera:
“Yaa Rabbii koo! Ummata Muhammad alayhis-salaam keessaa na godhi!” Muusaa alayhis-salaam
“Inni baay’ee hin nyaatu; arjummaa dhabeessa miti. Hin gowwoomsu, nama tokkollee hin balaaleffatu, gonkumaa hin ariifatu. Ofii isaatiif haaloo hin ba’u. Dhibaaddaa miti. Nama tokkollee duubaan hin hamatu…”
Kaahinni tokko: “Maqaan Nabiyyii dhufuuf jiruu maali, mallattooleen dhufuu isaas maal fa’i?” jedhee yeroo Iisaa alayhis-salaam gaafate, Iisaa alayhis-salaam akkana jedhe:
“Maqaan Rasuulaa bareedina dinqisiifamuu malu qaba. Allaahu ta’aalaan yeroo lubbuu isaa uume, maqaa kana isaaf kennee, ulfina samii Isaa keessa isa kaa’ee: ‘Eegi, yaa Ahmad! Siif jecha Jannata, addunyaa fi uumamtoota hedduu uumeera. Isaan kana siif kenna. Namni gatii siif kenne, Ana biraa gatii ni argata. Namni si abaare (si arrabse), Ana biraa abaaramaa ta’a. Ani Ergamaa Koo fayyisaa godhee addunyaatti si erga. Dubbiin kee dhugaa qulqulluu qofa ta’a. Dachii fi samiin ni darbuu danda’u; karaan kee garuu bara baraan ni jiraata’ jedhe. Maqaan isaa qulqulluun Ahmad.” Kana irratti ummanni naannoo Iisaa alayhis-salaam walitti qabame sagalee isaa ol fudhatee: “Yaa Ahmad! Addunyaa baraaruuf dafaa kottaa!” jedhee iyye.
Iisaa alayhis-salaam, ummata Muhammad alayhis-salaam ta’uuf baay’ee du’aa godhe. Muhammad alayhis-salaam Jajjabeessaa tokkicha dha: Injiilota har’aa keessattillee oduu gammachiisaadhaan himameera; Kiristaanonni “Faaraqliixoos” jedhu, gara Afaan Turkiitti yommuu hiikan immoo “Jajjabeessaa” jedhanii hiikan. Allaahu ta’aalaan Qiyaamaa dura Iisaa alayhis-salaam ammas gara dachiitti ni buusa. Yeroo sana Iisaa alayhis-salaam amantii Muhammad alayhis-salaam irratti hojjeta: waan Muhammad alayhis-salaam halaala jedhe halaala jedha, waan inni haraama jedhe haraama jedha. Faaraqliixoos jechuun Ahmad jechuu dha. Ahmad immoo maqaawwan Muhammad alayhis-salaam keessaa tokko.
Injiila keessattis akkana jedhamee barreeffameera:
“Utuu Munhamannaan inni Rabbii biraa ba’ee dhufu sun, Ruuh al-Quds inni Rabbii biraa ba’ee dhufu sun dhufee jiraatee, inni anaaf ragaa ba’a ture. Isinis ragaa ni baatu, sababni isaas durii kaasee ana wajjin jirtu. Akka hin shakkineef, akka hin gufanneef kana isinitti hime.” Jechi Munhamannaa jedhu kun afaan Suuryaaniitiin Muhammad jechuu dha.8
Bara Wallaalummaa (Jaahiliyyaa)
Boonsi Uumamaa utuu hin dhalatin dura, aalamni guutuun karaa hafuuraatiin dukkana (zulmaa) sodaachisaa keessa ture. Namoonni daangaa fi safartuu malee jallatanii turan; amantiiwwan Allaahu ta’aalaan erge irraanfatamanii turan; bakka murtii Rabbii yaadaa fi ilaalcha mataa namootaa irraa ba’e qabatanii turan. Uumamtoonni hundi gara jabeenyaa fi cunqursaa namootaatiin baay’ee rakkataa turan.
Saboota dachii irra jiran hunda keessatti Allaahu ta’aalaan irraanfatamee, amantiin tawhiidaa, madda tasgabbii, qananii fi gammachuu, badee ture. Bubbeen kufrii onnee keessaa iimaana buqqisee darbatee, onnee keessatti bakka Allaahu ta’aalaatti amanuu yaadni taabota gabbaruu qubatee ture.
Amantiin Muusaa alayhis-salaam fide irraanfatamee, Tawraanni jijjiiramee ture. Ilmaan Israa’iil wal-dhaban. Amantiin Iisaa, kan Iisaa alayhis-salaam fide, guutumaan guutuutti badee, amantii dhugaa wajjin walitti dhufeenya tokkollee hin qabu ture. Sadeen tokkummaa (waaqota sadii), jechuunis yaadni waaqa sadii fudhatamee ture. Injiilli dhugaan bade; qeesonni akka fedhanitti jijjiiran. Kitaabni lamaanuu dubbii Rabbii ta’uu irraa ba’anii turan. Masriitti seerri Tawraata jijjiiramee, Bizaantiyemitti immoo amantiin Iisaa jijjiirame, jechuunis Kiristaanummaan ture. Faarisitti ibiddi gabbaramaa ture; ibiddi warra ibidda gabbaranii waggaa kuma guutuuf hin dhaamne ture. Chaayinaatti amantiiwwan tolfamoo kan akka Konfuushiyaanizimii, Hindiitti immoo kan akka Budizimii moo’aa turan.
Namoonni Ardii Arabaa caalaatti jallatanii karaa irraa maqanii turan. Ka’abaa Mu’azzamaa, ishee Allaahu ta’aalaan gatii guddaa kenneef, keessa taabota dhibba sadii fi jaatama (360) kaa’anii turan. Ka’abaa Mu’azzamaan immoo fakkii guddina walqixa qabu kan mana “Bayt al-Ma’muur” jedhamuu ture – isa maleykonni Arshii biratti daawwatan. Namni Ka’abaaf kabaja dhabe kamiyyuu, Janaab-i Haqq yeroo gabaabaa keessatti isa balleessee ture.
Gosti Jurhum illee sagaagalummaa fi xuraa’ummaa keessatti daangaa darbee ture. Mootiin isaanii amala kabaja dhabeessaa fi baay’ee gadhee gosa kanaa yommuu arge, akkana jedhee isaan gorse: “Yaa warra Jurhum! Haram ash-Shariif Allaahu ta’aalaa fi nageenya Haramaa eegaatii sammuu keessanitti deebi’aa! Haala ummatoota Huud, Saalih fi Shu’ayb (alayhimus-salaam), kanneen isin dura turan, tokkoon tokkoon isaanii irra ga’e fi akkamitti akka badan ni beektu. Waan gaarii walitti ajajaa, waan hamaa irraa wal dhorkaa. Humna keessan isa yeroof jiru irratti hirkattanii hin gowwoominaa. Makkaatti Haqqa irraa garagaluu fi cunqursaa irraa of eegaa; sababni isaas cunqursaan badiinsa namootaatiif sababa ta’a. Allaahu ta’aalaan kakadhee nan dubbadha: namni naannoo kana jiraatee, cunqursaa raawwatee, Haqqa irraa garagalee, Allaahu ta’aalaan sanyii isaa kutee, hidda isaa buqqisee, bakka isaa saba biraa hin fidne hin jiru. Warra Makkaa kanneen jallina isaanii itti fufanii Haqqa irraa garagalaniif as jiraachuun itti fufu hin jiru. Waan saboota Xasm, Jadiis fi Amaaliqaa irra ga’e ni beektu – kanneen isin dura naannoo kana jiraatan, isin caalaa umurii dheeraa qaban, isin caalaa cicimoo, isin caalaa baay’ee fi dureeyyii turan. Haram ash-Shariif salphisuun isaanii, Haqqa irraa garagalanii cunqursaa keessa seenuun isaanii, bakka eebbifamaa kana irraa akka ari’amaniif sababa ta’e. Allaahu ta’aalaan garii isaanii goondaa xixiqqoo isaanitti erguun, garii beelaan, garii immoo goraadeen akka baase argitanii dhageessaniittu!”
Garuu isaan hin dhageenye. Dhuma irratti Allaahu ta’aalaan jallina isaanii kanaaf jecha isaanis ni balleesse… Yeroo akkasii keessa, Makkaa eebbifamtuu, ishee wiirtuu dachii taate keessatti kufriin akka lolaa yaa’aa ture; Baytullaah (Mana Rabbii) keessa taabota dhibbaatamaan kan akka Laat, Uzzaa fi Manaat guutaa turan. Cunqursaan daangaa isaa isa dhumaa ga’e; naamusa dhabuun akka sababa boonsaatti fudhatame. Ardiin Arabaa karaa amantii, hafuuraa, hawaasummaa fi siyaasaatiin dukkana bal’aa, wallaalummaa guutuu, daangaa darbuu, jallinaa fi karaa irraa maquu keessa turte. Yeroo kana, kan Jaahiliyyaa jedhamu keessatti, namoonni baay’inaan godaantota ta’anii jiraatu turan, gosootattis qoodamanii turan. Jaahiliyyaan bara dukkanaan (zulmaan) guutame ture. Gosoonni Arabaa, kanneen yeroo hunda wal-lolaa turan, weerara fi saamicha akka madda jireenyaatti ilaalu turan. Ardii Arabaa, ishee gosoota cunqursaa fi saamichi keessatti baballate irraa ijaaramte keessatti, sirni siyaasaas ta’e qindoominni hawaasaa hin turre. Kana malees, wanti dhugaatii machiisaa, qumaara, sagaagalummaa, hanna, cunqursaa, soba fi naamusa dhabuu jedhamu hundi daangaa malee faca’ee ture. Cunqursaan akka meeshaa isa caalaatti gara-jabeessaa fi rifaasisaa, kan jabaan dadhabaa irratti fayyadamuutti, itti fayyadamama ture. Dubartiin akka meeshaa salphaa tokkootti bitamtee gurguramti turte. Gariin dhalachuu intala durbaa akka balaa fi qaanii ilaalu turan. Ilaalchi hamaan kun hamma kanaa ol ba’ee ture: daa’imman durbaa xixiqqoo boolla cirracha keessatti qotan keessa lubbuun jiranii ciibsanii, utuu isaan morma isaaniitti marmanii “Abbaa! Abbaa!..” jedhanii booyicha onnee nama cabsu booyanii gonkumaa itti hin dhaga’in, biyyee itti deebisanii du’atti dhiisu turan. Gocha kanaaf qalbiin isaanii gonkumaa isaan hin dhukkubsu ture; faallaa kanaatiin akka gootummaatti lakkaa’u turan. Walumaagalatti, namoota bara sanaa gidduutti amaloonni bareedoon kan akka gara-laafinaa, rahmataa, tolaa fi haqaa akka waan badaniitti ta’anii turan.
“Ani isinitti oduu gammachiisaa nan hima: na booda rasuulli maqaan isaa Ahmad ta’e ni dhufa” Iisaa alayhis-salaam
Haa ta’u malee yeroo kana Araboota gidduutti dhimmi xiyyeeffannaa barbaadu tokko ture: ogummaan afaanii, dubbii bareedaa fi qulqullummaan afaanii gatii argatanii fiixee isaanii ga’anii turan. Walaleessaa fi walaloof iddoo guddaa kennanii, akka madda boonsaa guddaatti ilaalu turan. Walaleessaan cimaan tokko ofii isaatiifis, gosa isaatiifis kabaja argamsiisa ture. Yeroo murtaa’e gabaawwan guddaan dhaabbatu turan; dorgommiin walaloo fi haasaa ummataa ni gaggeeffama ture. Walaloon yookaan haasaan warra tokkoffaa ba’anii dallaa Ka’abaa irratti fannifama ture. Walaloowwan torban beekamoon Jaahiliyyaa keessa dallaa Ka’abaa irratti fannifaman “Mu’allaqaat as-Sab’aa”, jechuunis “torban fannifamoo” jedhamu turan.
Yeroo sana namoonni Ardii Arabaa amantii ilaalchisees qoqqoodamanii turan. Gariin isaanii guutumaan guutuutti amantii hin qaban turan, jireenya addunyaa kanaa malee waan biraa hin fudhatan ture. Gariin Allaahu ta’aalaa fi Guyyaa Aakhiraatti ni amanu turan, garuu ilmaan namaa keessaa nabiyyiin akka dhufu hin fudhatan ture. Gariin immoo Allaahu ta’aalaatti amananii Aakhiraatti hin amanan ture. Kutaan guddaan biraa immoo Allaahu ta’aalaatti waa qindeessee taabota gabbara ture. Mushrikoota keessaa tokkoon tokkoon isaanii mana isaa keessatti taabota tokko qaba ture.
Aalamni hammas dukkanaa’ee, dukkanni hammas isa haguugee waan tureef, namoonni Allaahu ta’aalaa, Uumaa waan hundaa, itti amanuu fi Isa gabbaruu dhiisanii turan. Burjaajii isaaniitiin wantoota uumama keessatti mul’atanii fi meeshaalee Janaab-i Haqq uume, keessumaa taabota harka isaaniitiin dhagaa fi muka irraa soofatan, “waaqota” jedhanii gabbaru turan.
Isaan kana hunda malee, mu’minoonni amantii sirrii qaban, kanneen amantii Ibraahiim beeksise hordofan, kan “haniifa” jedhaman ni turan. Isaan Allaahu ta’aalaatti ni amanu, taabota irraas ni fagaatu turan. Abbaan Nabiyyii keenya kabajamaa Abdullaah, akaakoon isaa Abdulmuxxalib, haati isaa fi namoonni muraasni amantii Ibraahiim alayhis-salaam irra turan.
Mu’minoota haniifa ta’an malee, gareen hundi karaa sobaa irra turan; dukkana (zulmaa) guddaa keessa turan.
Zulumaat fi aab-i hayaat
Abuu Mujaahid Anwar bin Naziif rahmatullaahi alayhi: “Aab-i hayaat zulumaat keessa argama” jedhe. Aab-i hayaat bishaan lubbuu, kan namni dhuge hin duune, zulumaat immoo dukkana jechuu dha. Bishaan kun bosona namni hin tuqne keessa, bineensota gidduu, dukkana lilmoo keessa, bakka bosonaa isa gadi fagoo keessa akka jiru yaadama.
Bishaan kana ga’uun hammas rakkisaa waan ta’eef, hin danda’amu jechuutti dhihaata. Namni gufuuwwan jabaa kana ce’ee bishaan sana ga’e akka hin duune odeeffama. Amantiin (i’tiqaadni) Ahl as-Sunnaas akka aab-i hayaat isa akka waan tulluu Qaaf duuba, golee bosona namni hin tuqne isa fagoo keessa jiruu ti. Namni bishaan kana, isa bara baraan yaa’u, irraa copha tokko dhuge, qananii bara baraa ni argata. Akkuma sarari walaloo tokko jedhu: “Aab-i hayaat bakka dukkanaa’e keessa argama!”
Hüseyin Hilmi bin Sa’îd quddisa sirruhu akkana jedhe: “Namni isa irraa copha tokko dhuge, kana booda du’i isaaf hin jiru; Jannata keessatti jireenyi bara baraa isa eega. Aab-i hayaat bakka namoonni hamoon fi jallatoonni, bid’oonni fi kufriin jiran keessatti argama.”
Sulxaanni Uumamaa dhufaa jira
Aalamni gaddaa ture, uumamtoonni gaddaa turan, onneewwan gaddaa turan; fuulonni kolfuu irraanfatanii turan. Ilmaan namaa – warra Allaahu ta’aalaan uumamtoota biroo irra ol’aanoo godhee uume – Jahannam jalaa akka ba’aniif sababa kan ta’u goota tokkotu barbaachisa ture. Dhugumaan dhalachuu isaatiif yeroo baay’ee xiqqoo qofatu hafe ture. Aalamni abbaa nuura, isa Aadam alayhis-salaam irraa kaasee hanga guyyaa sanaatti adda qulqulluu irraa gara adda qulqulluutti darbaa dhufe, simachuuf qophaa’aa ture. Nama Kan Fakkaataa Hin Qabne, kan ilmaan namaatii fi jinniif gammachuu bara baraa agarsiisu, dhufaa ture!… Nama Ol’aanaa, madda gara-laafinaa fi rahmataa, kan amala Rabbii isaatiin miidhagfame, dhufaa ture!…
Abbaan Maqaam Mahmuud, gonfoon shafaa’aa godhitootaa, dhufaa ture!… Barsiisaan Uumamaa, bu’uurri uumamtootaa, sayyidni ilmaan namaa dhufaa ture! Kan Guyyaa Walitti Qabamaa (Mahshara) gargaarsaaf ga’u, Sulxaanni Nabiyyootaa dhufaa ture!… Habiibni Allaahu ta’aalaa, jaalalleen Isaa, isa nuti isaaf jecha uumamne, Nabiyyiin keenya jaalatamaan, rahmata aalamaa, dhufaa ture!.. Nabiyyiin keenya kabajamaan, Muhammad Musxafaa (sallallaahu alayhi wa sallam), dhufaa ture…
Ni jedhan: ilmi akka ilma keetii,
Erga addunyaan uumamtee hin dhufne.
Ulfina bareedaa akka ilma keetii,
Jaliilli haadha tokkoofillee hin kennine.
Yaa Aaminaa, qananii guddaa argatte,
Inni amala gaarii qabu si irraa dhalata.
Inni dhufu sulxaana beekumsa Rabbii ti,
Inni dhufu madda tawhiidaa fi ogummaa ti.
Maqaan isaa tokko Mahmuud, kaan Ahmad,
Jiraachuun isaa aalama hundaaf rahmata.
Jaalala isa dhufuutiif samiin ni marsa,
Fuula isaa ilmi namaa fi maleykaan ni hawwa.
“Guyyaa Qiyaamaa ani sayyida isaan duraa fi isaan boodaa ti. Dhugaa beeksisa; hin boonu” Hadiisa shariifa
Naannoo Makkatul-Mukarramaa
Simbirroon adiin tokko baallee ishee raasaa dhufte,
Dugda koo humnaan battaluma haxaawte.
Sa’aatii sanatti Sulxaanni amantii dhalate,
Samiiwwanii fi dachiin nuuraan liqimfaman.
Ibidda jalaa ba’uu yoo barbaaddan,
Jaalalaa fi hawwiin salawaata buusaa!
As-salaatu was-salaamu alayka yaa Rasuulallaah!
As-salaatu was-salaamu alayka yaa Habiiballaah!
As-salaatu was-salaamu alayka yaa Sayyidal-awwaliina wal-aakhiriin.