SULXAANA UUMAMAA, NABIYYII KEENYA KABAJAMAA

Uumama nuura isaa eebbifamaa

Allaahu ta’aalaan waan hunda dura, jechuunis wanta tokkollee utuu hin uumin dura, nuura eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam uume. Hayyoota keenya tafsiiraa (ibsa Qur’aanaa) fi hadiisaa keessaa baay’een isaanii akkana jedhanii beeksisaniiru: “Janaab-i Haqq nuura Isaa irraa jawhara qal’aa fi guddaa tokko uumee, isa irraa uumama guutuu tartiibaan argamsiise. Jawharri kun ‘Nuura Muhammadii’ jedhama. Jalqabni fi maddi lubbuuwwanii fi qaamota hundaa jawhara kana.”

“Utuu ati hin jiraanne, utuu ati hin jiraanne, Ani uumamtoota hin uumu ture!” Hadiisa qudsii

Guyyaa tokko Sahaabota keessaa Jaabir bin Abdullaah: “Yaa Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaan waan hunda dura maal uume?” jedhee gaafate. Ergamaan Rabbii akkana jedhe: “Waan hunda dura nuura Nabiyyii keetii, jechuunis nuura koo, nuura Isaa irraa uume. Yeroo sana Lawh, Qalama, Jannata, Jahannam, maleykaa, samiiwwan (samaawaat), dachii (ard), aduu, ji’a, ilma namaa fi jinnii keessaa tokkollee hin turre.”

Yeroo onneen fi qaamni eebbifamaan Aadam alayhis-salaam uumaman, Nuurri Muhammadii qaraaba ijaa isaa lamaan gidduu kaa’ame. Yeroo lubbuun itti kennamte, Aadam alayhis-salaam adda isaa irratti nuurri akka urjii Bakkalchaa ifu tokko akka jiru hubate.

Aadam alayhis-salaam yeroo uumame, Janaab-i Haqq Abuu Muhammad, jechuunis abbaa Muhammad jechuun akka isa waame ilhaamaan hubate. Aadam: “Yaa Rabbii koo! Maaliif kunyaa Abuu Muhammad naaf kennite?” jedhee yommuu gaafatu, Allaahu ta’aalaan: “Yaa Aadam! Mataa kee ol qabadhu!” jedheen. Aadam alayhis-salaam mataa isaa ol qabatee yommuu ilaalu, Arshii a’laa (Teessoo ol’aanaa)5 irratti maqaa Nabiyyii keenya jaalatamaa (sallallaahu alayhi wa sallam), kan nuuraan barreeffame – maqaa Ahmad – arge. Achiis: “Yaa Rabbii koo! Kun eenyu?” jedhee gaafate. Allaahu ta’aalaan akkana jedhe: “Kun nabiyyii sanyii kee keessaa ti. Maqaan isaa samiiwwan keessatti Ahmad, dachii irratti immoo Muhammad. Utuu inni hin jiraanne, Ani si hin uumu ture. Dachii fi samiiwwanis hin uumu ture.”6

Nuurri isaa adda qulqulluu irraa gara adda qulqulluutti darbuu isaa

Aadam alayhis-salaam yeroo uumame, nuurri eebbifamaan Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam adda isaa irra kaa’ame. Nuurri sun achitti ifuu jalqabe. Akkuma “Tafsiir-i Mazharii” keessatti beeksifame, Aadam alayhis-salaam irraa kaasee abbootii qulqulluu fi haadhota qulqulluu keessa darbaa, hanga Nabiyyii keenya kabajamaa bira ga’utti dhufe. Allaahu ta’aalaan kana aayata kabajamaa7 keessatti, hiikaan, akkana jedhee beeksise:

“Ati, jechuunis nuurri kee, warra sujuuda godhan irraa gara warra sujuuda godhaniitti naanna’aa darbee, gara keetti jijjiiramee si ga’e.”8

Hadiisa shariifa tokko keessatti akkana jedhame: “Allaahu ta’aalaan ilmaan namaa uume. Ana immoo kutaa ilmaan namaa isa caalaatti gaarii irraa argamsiise. Achiis kutaawwan sana keessaa isa caalaatti gaarii (Ardii Arabaa keessatti) filate. Ana isaan irraa argamsiise. Achiis manneen, jechuunis maatiiwwan keessaa isa caalaatti gaarii filatee ana isaan irraa addunyaatti fide. Kanaafuu lubbuun koo fi qaamni koo uumamtoota keessaa isa caalaatti gaarii dha. Sansalanni hidda koo, akaakileen koo ilmaan namaa keessaa warra caalaatti gaarii dha.”

Hadiisa shariifa biraa keessatti immoo akkana jedhame: “Allaahu ta’aalaan wanta hunda waan hin jirre irraa uume. Wantoota hunda keessaa ilmaan namaa jaallate, gatii itti kenne; ilmaan namaa keessaa immoo warra filate Ardii Arabaa keessa qubachiise. Warra Ardii Arabaa keessatti filataman keessaa ana filate. Bara hunda keessatti warra filatamoo, warra caalaatti gaarii ilmaan namaa keessa na kaa’e. Kanaafuu namni Ardii Arabaa keessatti warra natti hidhaman jaallatu, anaaf jecha isaan jaallata. Namni isaan diina godhatu, ana diina godhate.”

Haqq ta’aalaan yeroo Aadam uume,
Aadamiin aalama guutuu miidhagse.
Maleykonni Aadamiif sujuuda godhan,
Abbaan Tolaa qananii hedduu isaaf kenne.
Nuura Musxafaa adda isaa irra kaa’e,
“Beeki, kun nuura Habiiba Koo ti” jedhe.
Nuurri sun adda isaa irra qubate,
Yeroo dheeraaf isa wajjin ture.
Achiis, beeki, gara adda Hawwaa ce’e,
Achittis ji’aa fi waggaa hedduu ture.
Shiis dhalate – nuurri kun isatti darbe,
Adda isaa irratti ifni isaa calaqqise.
Ibraahiimii fi Ismaa’iilis ga’e,
Kan hafe yoon hime, oduun ni dheerata.
Haala kanaan, akka sansalataa walitti hidhamee,
Darbaa darbaa hanga Musxafaa ga’e.
Yeroo inni rahmata aalamaa ta’e dhufe,
Nuurri isa bira ga’ee achitti qubate.
Ibidda jalaa ba’uu yoo barbaaddan,
Jaalalaa fi hawwiin salawaata buusaa!

“Ati, jechuunis nuurri kee, warra sujuuda godhan irraa gara warra sujuuda godhaniitti naanna’aa darbee, gara keetti jijjiiramee si ga’e” Shu’araa: 219

Aadam alayhis-salaam, namni jalqaba uumame, qaama xiqqaa (zarraa) Muhammad alayhis-salaam waan baatuuf, nuurri Nabiyyichaa adda isaa irratti ifa ture. Zarraan kun gara Hawwaatti, ishee irraa immoo Shiis alayhis-salaam bira, akkasiin dhiirota qulqulluu irraa gara dubartoota qulqulluutti, dubartoota qulqulluu irraa gara dhiirota qulqulluutti darbe. Nuurri Muhammad alayhis-salaamis zarraa wajjin adda qulqulluu irraa gara adda qulqulluutti darbe. Maleykonni yeroo fuula Aadam alayhis-salaam ilaalan hundumaa, adda isaa irratti nuura Muhammad alayhis-salaam argu turan; isaafis dhiifama kadhatu turan (istighfaara godhu turan).

Aadam alayhis-salaam yeroo addunyaa kana irraa boqochuuf ga’e, ilma isaa Shiis alayhis-salaam akkana jedheen: “Yaa mucaa koo! Nuurri adda kee irratti ifu kun nuura Nabiyyii isa dhumaa, Muhammad alayhis-salaam ti. Isa dubartoota mu’minoota, qulqullummaa isaanii eeggatanii fi qulqulluu ta’an qofatti kenni; ilma keettis akkasitti dhaammadhu!”

Hanga Muhammad alayhis-salaam bira ga’utti abbootiin hundi ilmaan isaaniitti akkasitti dhaammatan. Hundi isaanii dhaamsa kana raawwatanii, durba warra caalaatti dhaloota ulfaataa qabanii fi caalaatti naamusa qabaniin fuudhan. Nuurri adda qulqulluu dhiiraa fi dubartii keessa darbaa isa dhugumaan kan isaa ta’e bira ga’e. Akaakilee Sayyida keenya Ergamaa Rabbii keessaa tokko yoo ilmaan lama qabaate, yookaan gosti tokko yoo damee lamatti qoodame, nuurri Nabiyyii keenya Muhammad alayhis-salaam yeroo hunda isa caalaatti ulfaataa fi caalaatti gaarii ta’e keessa ture. Jaarraa hunda keessatti akaakoon isaa eenyu akka ta’e nuura fuula isaa irra jiruun beekama ture. Sanyiin filatamaan nuura isaa baatu tokko ture; jaarraa hunda keessatti fuulli nama sanyii kana irraa ta’ee baay’ee bareedaa fi nuuraan guutamaa ture. Nuura kanaan obboloota isaa keessaa adda baha ture; gosti inni keessa jiru gosoota biroo caalaa ol’aanaa fi ulfaataa ture.9

Nabiyyiin keenya kabajamaan hadiisa shariifa tokko keessatti akkana jedhe: “Akaakilee koo keessaa tokkollee sagaagalummaa hin raawwanne. Allaahu ta’aalaan abbootii qulqulluu, gaggaarii fi haadhota qulqulluu irraa ana fide. Akaakilee koo keessaa tokko yoo ilmaan lama qabaate, ani isaan keessaa isa caalaatti filatamaa fi isa caalaatti gaarii keessa nan jiraadha ture.” Nuurri kun, kan Aadam alayhis-salaam irraa kaasee dhaloota irraa dhalootatti darbaa dhufe, Taaruuh bira ga’e; isa irraa ilma isaa Ibraahiim alayhis-salaam, achiis ilma isaa Ismaa’iil alayhis-salaam bira ga’e. Nuurri adda isaa irrattis akka aduu ifaa ture sun sanyii isaa keessaa Adnaan bira, isa irraa Ma’add bira, isa irraa immoo Nizaar bira darbe. Nizaar yeroo dhalate, abbaan isaa Ma’add adda ilma isaa irratti nuura arguun gammadee, affeerraa guddaa qopheessee: “Ilma akkanaatiif affeerraan kun waan xiqqaa dha” jedhe; kanaafuu maqaan ilma isaa Nizaar, jechuunis “xiqqaa” jedhamee hafe. Sana booda nuurri tartiibaan darbaa, isa dhugumaan kan isaa ta’e, Xumura Nabiyyootaa (Khaatam al-Anbiyaa), Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam bira ga’e.

Nabiyyiin keenya kabajamaan hadiisa shariifa tokko keessatti akkana jedhe: “Ani Muhammad, ilma Abdullaah, ilma Abdulmuxxalib, ilma Haashim (Amr), ilma Abdu Manaaf (Mughiiraa), ilma Qusayy (Zayd), ilma Kilaab, ilma Murraa, ilma Ka’ab, ilma Lu’ayy, ilma Ghaalib, ilma Fihr, ilma Maalik, ilma Nadr, ilma Kinaanaa, ilma Khuzaymaa, ilma Mudrikaa (Aamir), ilma Ilyaas, ilma Mudar, ilma Nizaar, ilma Ma’add, ilma Adnaan ti. Hawaasni ani itti hidhamu yeroo lamatti qoodame hundumaa, Allaahu ta’aalaan dhugumaan isa caalaatti gaarii keessa na kaa’e…”10

Hadiisa shariifa biraa keessatti immoo akkana jedhe: “Allaahu ta’aalaan ilmaan Ibraahiim keessaa Ismaa’iil filate. Ilmaan Ismaa’iil keessaa ilmaan Kinaanaa filate. Ilmaan Kinaanaa keessaa Quraysh filate. Quraysh keessaa ilmaan Haashim filate. Ilmaan Haashim keessaa ilmaan Abdulmuxxalib filate. Ilmaan Abdulmuxxalib keessaa immoo ana filate.”11

Hiddi dhalootaa ulfaataan Nabiyyii keenya kabajamaa hanga Adnaanitti akkana:

Muhammad alayhis-salaam Abdullaah Abdulmuxxalib (Shaybaa) Haashim (Amr) Abdu Manaaf (Mughiiraa) Qusayy (Zayd) Kilaab Murraa Ka’ab Lu’ayy Ghaalib Fihr Maalik Nadr Kinaanaa Khuzaymaa Mudrikaa (Aamir) Ilyaas Mudar Nizaar Ma’add Adnaan

Akaakoo isaa Abdulmuxxalib

Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) gosa Quraysh keessaa damee ilmaan Haashim irraa ti. Abbaan isaa Abdullaah dha. Abbaan Abdullaah immoo Shaybaa ture. Shaybaan, akaakoon Nabiyyii keenyaa, Madiinaatti dhalate. Yeroo abbaan isaa Haashim boqote, Shaybaan ammallee daa’ima ture. Guyyaa tokko Madiinaatti, mana eessumota isaa fuuldura, hiriyyoota isaa wajjin xiyya darbachuu shaakalaa ture. Jaarsonni isaan ilaalaa turan, nuura adda Shaybaa irratti ifu irraa ilma nama ulfaataa tokkoo akka ta’e tilmaamanii dinqisiifachaa isa ilaalan.

Yeroo dabareen darbachuu Shaybaa ga’e, xiyya isaa harkisee gara mallattootti gad dhiise. Xiyyi sirriitti mallattoo yommuu rukute, inni gammachuudhaan: “Ani ilma Haashim ti. Xiyyi koo dhugumaan mallattoo isaa ni argata!” jedhee iyye. Jecha isaa kana irraa ilma Haashim, nama Makkaa, ta’uu isaa hubatan. Yeroo sana Haashim boqotee ture.

Ilmaan Abdu Manaaf keessaa tokko yeroo gara Makkaatti deebi’e, obboleessa Haashim Muxxalib akkana jedheen: “Ilmi obboleessa keetii Shaybaan, inni Madiinaa jiraatu, mucaa baay’ee hubataa dha. Adda isaa irrattis nuurri nama hunda dinqisiisu ni ifa. Mucaa gatii guddaa akkanaa maatii keessan irraa fagaatee akka guddatu gochuun sirrii dhaa?” Kanaafuu Muxxalib battaluma Madiinaa dhaqee, ilma obboleessa isaa Shaybaa fudhatee gara Makkaatti fide. Daandiiwwan Makkaa keessatti warra “Mucaan kun eenyu?” jedhanii gaafataniin: “Garbicha koo ti” jedha ture. Sana booda maqaan Shaybaa Abdulmuxxalib, jechuunis “garbicha Muxxalib” jedhamee hafe.12

“Yaa mucaa koo! Nuurri adda kee irratti ifu kun nuura Nabiyyii isa dhumaa, Muhammad alayhis-salaam ti. Isa dubartoota mu’minoota, qulqullummaa isaanii eeggatanii fi qulqulluu ta’an qofatti kenni; ilma keettis akkasitti dhaammadhu!” Aadam alayhis-salaam

Abdulmuxxalib hanga adeerri isaa Muxxalib boqotutti isa bira ture. Qaamni eebbifamaan Abdulmuxxalib urgaa miskii qaba ture. Adda isaa irratti nuurri Muhammad alayhis-salaam, habiiba Allaahu ta’aalaa, ni ifa ture; naannoo isaattis tolaa fi barakaa facaasa ture. Yeroo Makkaatti roobni hin roobne, hongeen ta’e hundumaa, warri Makkaa harka Abdulmuxxalib qabanii tulluu Sabiir irratti isa baasu turan, akka du’aa godhuuf isa kadhatu turan. Innis nama tokkollee hin mufachiisu ture; akka Allaahu ta’aalaan rooba kennuuf du’aa godha ture. Janaab-i Haqqis barakaa nuura Nabiyyii keenya jaalatamaa, isa adda Abdulmuxxalib irratti ifuuf jecha, du’aa isaa fudhatee rooba baay’ee roobsa ture. Akkasiin gatiin fi kabajni Abdulmuxxalib guyyaa guyyaan dabalaa deeme. Warri Makkaa hogganaa isaanii godhanii isa filatan. Namni tokkollee isa hin morminu ture; warri ajaja isaa jala galanis tasgabbii fi nagaa argatu turan. Mootonni bara sanaas ol’aantummaa fi guddina Abdulmuxxalib ni mirkaneessu turan. Kisraa Faaris qofatu isatti hinaafee, ifattis dhoksaanis diinummaa isatti qaba ture. Abdulmuxxalib haniifa, jechuunis Muslima ture.13 Inni karaa tawhiidaa (tokkummaa Rabbii) irra ture: jiraachuu fi tokkummaa Rabbiitti ni amana ture, yaada Isa malee kan biraa hin qabu ture, amantii akaakoo isaa Ibraahiim alayhis-salaam, isa haniifa ture, hordofa ture. Kanaafuu yeroo tokkollee taabota hin gabbarre; isaanitti hin dhihaannellee.

Naannoo Ka’abaatti Allaahu ta’aalaa kadhata, ibaadaa isaas raawwata ture.

Zamzam

Guyyaa tokko abjuu isaa keessatti namni tokko: “Yaa Abdulmuxxalib! Ka’ii Xayyibaa qoti!” jedhee bade. Guyyaa itti aanu: “Ka’ii Barraa qoti!” jedhe. Guyyaa sadaffaa namuma sana: “Ka’ii Madnuunaa qoti!” jedhee ajaje. Abjuun hin dhaabbanne. Guyyaa afraffaa namni sun ammas: “Yaa Abdulmuxxalib! Ka’ii boolla Zamzam qoti!” yommuu jedhu, Abdulmuxxalib: “Zamzam maali? Boollichi eessa jira?” jedhee gaafate. Namichi akkana jedhe: “Zamzam bishaan gonkumaa hin hir’anne, jalli isaas hin ga’amne dha. Hujjaajota golee addunyaa afran irraa dhufan hundaaf ni ga’a. Bakka Jibriil alayhis-salaam baallee isaatiin dhahe irraa burqe. Bishaan Allaahu ta’aalaan Ismaa’iil alayhis-salaamiif uume dha. Dheebottoota dheebuu baasa. Beela’oota quubsa, dhukkubsattootaaf fayyaa ta’a. Bakka isaa sitti nan agarsiisa. Yeroo qalma qalan, hambaa isaa bakka tokkotti gatu. Yeroo ati achi jirtu, harraagessi afaan diimaa qabu tokko ni dhufa.

Inni afaan isaatiin lafa qota. Bakka harraagessi qotu sana mana goondaa tokkos ni argita. Bakki Zamzam achuma.”14

Ganama Abdulmuxxalib ilma isaa Haaris fudhatee Ka’abaa dhaqee, hawwiidhaan eeguu jalqabe. Yeroo tokko, akkuma abjuu keessatti himame, harraagessi afaan diimaa qabu dhufee boolla xiqqaa achi jiru tokko keessa qubatee afaan isaatiin lafa dhahuu jalqabe. Isa jalaa manni goondaa ba’e. Abdulmuxxalibii fi ilmi isaa Haaris battaluma bakka sana qotuu jalqaban. Yeroo muraasaaf erga qotanii booda afaan boollichaa mul’ate. Abdulmuxxalib yommuu kana arge: “Allaahu akbar, Allaahu akbar!” jechuun takbiira jechuu jalqabe.

Qurayshoonni, kanneen jalqabumaa kaasee qotiinsa boollichaa xiyyeeffannaadhaan hordofaa turan, gara isaatti garagalanii: “Yaa Abdulmuxxalib! Kun boolla abbaa keenya Ismaa’iil ti. Nutis mirga itti qabna. Hojii kana irratti nu hirmaachisuu qabda!” jedhan. Abdulmuxxalib garuu battaluma morme: “Lakki! Hojiin kun anaaf qofa kenname” jedhee deebise. Kana irratti Qurayshoonni: “Ati kophaa kee ti. Ilma tokko malee nama hin qabdu. Akkanaan nu dura dhaabachuu hin dandeessu!” jedhan.

Boolla Zamzam

Masjidul-Haraam keessa, golee Hajar al-Aswad fuuldura ture. Marsaa dhagaa qaba ture. Lafti isaa dhagaa marmaraatiin afamee, gara dallaawwaniitti jallatee ture. Abdulhamiid Khaan I akka bishaan hin cophneef isa ijaarsise. Hojiin aartii bareedaan kun, yaadannoo gatii guddaa seenaa ta’e, bara 1963tti diigame. Afaan boollaa fi naannoo isaa meetira muraasa lafa jalatti meetira muraasa gadi buufame. Booda guutumaan guutuutti haguugamee marmaraan afame. Har’a boolli kun hin mul’atu.

Yeroo sana onneen isaa ni gadde, sababni isaas nama hin qabne jedhanii isa qaanessaa turan. Harka isaa gara samiitti ol qabatee: “Yaa Rabbii koo! Ilmaan dhiiraa kudhan naaf kenni. Yoo du’aa koo kana fudhatte, isaan keessaa tokko Ka’abaa biratti qalma nan godha” jedhee kadhate.15

Abdulmuxxalib hojiin qotiinsaa haala sodaachisaa qabachaa akka jiru, dhuma irratti immoo lolli hamaan ka’uu akka danda’u yaade. Kanaafuu qotuu dhiisee karaa waliigaltee filate.

Dhimmichi abbaa murtii tokkoon akka murteeffamu barbaade. Dhuma irratti kaahinni Shaamitti jiraatu tokko furmaata akka argatu murteessan. Namoota Quraysh keessaa bebbeekamoo ta’an garee tokko wajjin karaa qabatan. Karaa irratti imaltoonni, dheebuu fi ho’aan baay’ee dadhabanii, deemuu hin dandeenye. Copha bishaanii tokkoof hawwaa turan. Hawwiin isaanii kana qofa ta’us, gammoojjii gubaa gidduutti bishaan argachuun hin danda’amu ture.

Yeroo namni hundi abdii kutatetti, Abdulmuxxalib: “Kottaa, kottaa! Walitti qabamaa! Isiniifis horii keessaniifis bishaan ga’u argadheera!” jedhee itti iyye. Abdulmuxxalib, inni nuura eebbifamaa Muhammad alayhis-salaam adda isaatti baatu, yeroo bishaan barbaadu, miilli gaala isaa dhagaa guddaa tokkotti rukutamee, dhagaan sun yommuu sochoo’u, jala isaa bishaan burqee ture. Namni hundi fiigaa dhufe.

Hanga dheebuun isaanii ba’utti dhuganii, akka waan lubbuu haaraa argataniitti ta’an.

Guddina Abdulmuxxalib kana duratti qaana’anii Qurayshoonni: “Yaa Abdulmuxxalib! Kana booda waan siin jennu hin qabnu. Boolla Zamzam qotuuf namni caalaatti malu sima. Dhimma kana irratti lammata siin hin falmannu. Abbaa murtii bira deemuun barbaachisaa miti; ni deebina” jedhanii karaa Makkaa qabatan. Kabaja nuura adda isaa irratti ifuutiin, Abdulmuxxalib boolla Zamzam qotee bishaan isaa baasuuf ulfina argate.16

“Zamzam nama quubsa, dhukkubsataaf immoo fayyaa dha” Hadiisa shariifa

Ilma qalmaaf murteeffame

Abdulmuxxalib boolla Zamzam erga qotee booda maqaa fi kabajni isaa caalaatti dabale. Waggoonni darban. Janaab-i Haqq du’aa inni keessa onnee isaa irraa godhe fudhatee, Abdulmuxxalibiif Haaris malee ilmaan dhiiraa kudhan fi ijoollee durbaa jaha kenne. Maqaan ilmaan kanneenii Qusam, Abuu Lahab, Abdulka’abaa, Hajl, Zubayr, Abuu Xaalib, Abdullaah, Ghaydaaq, Diraar fi Muqawwim ture [Hamzaa fi Abbaas ammallee hin dhalanne turan]. Intaloonni isaa immoo Safiyyaa, Aatikaa, Ummu Hakiim Baydaa’, Barraa, Umaymaa fi Arwaa turan. Abdulmuxxalib ijoollee isaa keessaa Abdullaah caalaatti jaallata ture; sababni isaas nuurri adda isaa irra ture adda Abdullaah irratti ifuu jalqabee ture.

Guyyaa tokko Abdulmuxxalib abjuu keessatti: “Yaa Abdulmuxxalib! Waadaa kee raawwadhu!” jedhame.

Ganama Abdulmuxxalib korbeessa hoolaa tokko qale. Halkan abjuu isaa keessatti: “Isa kana caalu qali!” jedhamee ajajame. Ganama sa’a tokko qale; abjuu isaa keessatti ammas isa kana caalu akka qalu yommuu ajajamu: “Isa kana caalu maali?” jedhee gaafate. Yeroo sana: “Yoo ilmaan dhiiraa kudhan siif kennaman, ilmaan kee keessaa tokko qaluuf waadaa galteetta ture. Waadaa kee raawwadhu!” jedhame.

Guyyaa itti aanu Abdulmuxxalib ijoollee isaa walitti qabee du’aa waggoota dura godhe itti hime. Achiis isaan keessaa tokko qaluun akka isa irra jiru ilmaan isaatti beeksise. Ijoollee isaa irraa mormii tokkollee hin argine. Faallaa kanaatiin isaan: “Yaa abbaa keenya! Waadaa keessan raawwadhaa! Waan barbaaddan gochuuf bilisa!” jedhanii itti walii galan. Abdulmuxxalib ilma qalamu murteessuuf carraa baase. Carraan ilma inni caalaatti jaallatu – Abdullaah, isa nuura Muhammad alayhis-salaam, habiiba Allaahu ta’aalaa, adda isaatti baatu – irratti bahe. Abdulmuxxalib yeroo xiqqoof raafame; iji isaa imimmaaniin guutame. Waadaa Allaahu ta’aalaaf gale raawwachuu qaba ture. Harka tokkoon billaa, harka kaaniin immoo Abdullaah, kutaa onnee isaa, qabatee, waadaa Rabbii isaatiif gale raawwachuuf Ka’abaa dhaqe. Abbaan iji isaa imimmaan guutame sun Abdullaah qaluuf qophii hunda xumure. Yeroo sana bebbeekamoonni Quraysh ija dinqisiifannaatiin wanta ta’u hordofaa turan.

Isaan keessaa tokko, eessumni Abdullaah: “Yaa Abdulmuxxalib! Dhaabadhu! Ilma kee kana qaluu keetti nuti gonkumaa hin walii gallu. Yoo waan akkanaa goote, kana booda Quraysh keessatti aadaa ta’a. Namni hundi ilma isaa qaluuf waadaa galee qala. Waan akkanaaf dursaa hin ta’in! Rabbii kee karaa biraatiin gammachiisi!…” jedhe. Achiis: “Kaahina tokko gaafadhu; karaa sitti haa agarsiisu” jedhee yaada dhiheesse.

Jecha kana irratti Abdulmuxxalib kaahina Khaybar jiraatu, Quxbaa (yookaan Sajaah) jedhamu, bira dhaqee haala jiru itti hime. Kaahinni: “Isin biratti gumaan (diyaan) nama tokkoo meeqa?” jedhee gaafate. “Gaala kudhan” deebii jedhu yommuu argatu: “Gaala kudhanii fi ilma keessan gidduutti carraa baasaa. Yoo carraan ilma keessan irratti bahe, gaala kudhan biraa itti dabaltanii ammas carraa baasaa. Hanga carraan gaala irratti ba’utti akkanaan dabalaa itti fufaa” jedhe.

Abdulmuxxalib battaluma Makkaatti deebi’ee akkuma kaahinni jedhe godhe. Yeroo hunda gaala kudhan dabalaa, si’a hedduu carraa baase. Carraan yeroo hunda Abdullaah irratti bahe. Garuu lakkoofsi gaalaa dhibba yommuu ga’u, carraan gaala irratti bahe. Of eeggannoof jecha si’a lama dabalee baase. Carraan lamaanuu gaala irratti bahe. Abdulmuxxalib takbiiraan – “Allaahu akbar! Allaahu akbar!” – gaalota sana qale. Foon isaanii irraa innis ta’e ilmaan isaa keessaa tokkollee hin fudhanne. Hunda isaa hiyyeeyyiitti qoode.17

Kana malees, Aadam alayhis-salaam irraa kaasee seenaan qalamuu Ismaa’iil alayhis-salaam ni jira. Hiddi dhalootaa Nabiyyii keenya kabajamaa Ismaa’iil alayhis-salaam irratti waan hundaa’uuf, inni: “Ani ilma qalmoota lamaanii ti” jedhe.18

Abbaa isaa Abdullaah

Abdullaah, inni nuura Nabiyyii keenya Muhammad alayhis-salaam, Sayyida Aalamota Lamaanii, adda isaatti baatu, yeroo dhalate, Ahlul-Kitaabaan (warri kitaabaa): “Abbaan Nabiyyii dhuma zamanaa Makkaatti addunyaatti dhufe” jedhanii walitti himan. Ilmaan Israa’iil uffata dheeraa (jubbaa) rifeensa hoolaa irraa hodhame tokko qabu turan; uffanni sun kan Yahyaa alayhis-salaam ture, inni yeroo wareegamaa (shahiida) ta’etti uffatee ture, dhiigni isaa eebbifamaanis uffata kana irratti dhangala’ee ture. Kitaabota isaanii keessattis: “Yeroo dhiigni kun haaraa ta’ee coccobuu jalqabe, abbaan Nabiyyii dhuma zamanaa addunyaatti dhufa” jedhamee barreeffamee ture. Ahlul-Kitaabaan mallattoo kana arguun Abdullaah akka dhalate hubatan. Hinaaffaadhaan si’a hedduu isa ajjeesuuf yaalanis, Allaahu ta’aalaan barakaa nuura adda isaa irra jiruutiin Abdullaah eege.

Abdullaah yeroo ga’eessummaa (buluugha) ga’e, amala isaa gaariis ta’e bareedina isaatiin namoota keessaa adda ba’e. Keessumaa yeroo waggaa kudha saddeet ga’e, bareedinni isaa oduu afaan nama hundaa ta’e. Nuurri adda isaa irra jiru akka aduu ifa ture; onneen durbootaa isa argan fedhaniis fedhuu baataniis gara isaatti harkifama ture. Bareedinni fi maqaan isaa hanga Masriitti faca’ee ture.

Fagoo fi dhihoo irraa namni hundi intala isaa isaaf kennuuf wal dorgomuu jalqabe. Mootonni hedduun Abdulmuxxalib bira dhufanii, intala isaanii ilma isaatiif akka fuudhu yaada dhiheessan. Kanaafis aarsaa kamiyyuu baasuuf akka qophaa’an beeksisan. Haaluma kanaan, durboonni dhibba lamatti dhihaatan hanga Makkaatti dhufanii Abdullaah heerumuuf fedhii isaanii ibsanii turan. Garuu Abdulmuxxalib tokkoon tokkoon isaanii jecha mijatuun dide.

Sababni isaas Abdulmuxxalib ilma isaatiif intala haniifa, jechuunis Muslima – ishee caalaatti naamusa qabdu, ishee caalaatti dhaloota ulfaataa qabdu fi ishee caalaatti bareedduu –, amantii akaakilee isaanii kan Ibraahiim alayhis-salaam irraa kaasee hordofan irratti jabaattu barbaadaa ture.

Ilmaan Israa’iil, Nabiyyiin dhuma zamanaa kan kitaabota isaanii keessatti beeksifame saba isaanii keessaa akka hin dhufne yommuu hubatan, hinaaffaadhaan Abdullaah ajjeesuuf kakatan. Kanaafis namoota hidhatan torbaatama Makkaatti ergan. Isaanis carraa eeggachuu jalqaban. Dhuma irratti guyyaa Abdullaah gara dirree baddaa ba’etti, namni tokkollee isaan hin argu jedhanii yeroo yaadanitti, goraadee isaanii luqqifatanii isatti duulan. Guyyaa sana, akka hikmata Rabbii19, Wahb bin Abdu Manaaf, firoota Abdullaah keessaa tokko, hiriyyoota muraasa wajjin adamoof ba’ee ture. Isaan yeroo sanatti Ilmaan Israa’iil Abdullaah irratti duulan argan. Jaalala firummaatiin kakaafamanii Abdullaah gargaaruuf murteessan. Garuu warri isaan faallaa baay’ee hedduu turan. Lola kana keessatti akka mo’aman ifa ture. Dhuma irratti karaa gorsaa filachuu wayya jedhanii yaadan. Yeroo gara isaaniitti dhihaatan, namoota hedduu – kanneen addunyaa kana irratti nama tokkoon illee hin fakkaanne, fardeen gurraacha yaabbatanii goraadee harkatti qabatan – akka bakakkaatti waan dhokataa (gaybii) keessaa dhufanii, sagalee takbiiraatiin Ilmaan Israa’iil irratti duulanii, hunda isaanii goraadeedhaan fixanii badan argan. Wahb waan arge kanatti dinqifate; Abdullaah akkamitti akka eegamuu fi Allaahu ta’aalaa biratti gatii hammamii akka qabu hubate.

Yeroo mana isaatti gale, waan ta’e haadha manaa isaatti hime. Lamaanuu dargaggeessi intala isaaniif malu Abdullaah akka ta’e fudhatanii, Aaminaa isaaf heerumsiisuuf murteessan.

“Ani ilma qalmoota lamaanii ti” Hadiisa shariifa

Abdulmuxxalibis gama isaatiin bareedina, qulqullummaa, saalfii fi amantiitti jabaachuu Aaminaa, intala Wahb – hogganaa gosa Banii Zuhraa –, dhaga’ee ture. Hidda dhalootaatiinis fira turan; sansalanni isaanii dhaloota muraasa ol irratti wal ga’a ture. Intala kana ilma isaa Abdullaahiif kadhachuuf mana Wahb dhaqe. Abdulmuxxalib yeroo intala Wahb ilma isaatiif kadhate, Wahb: “Yaa ilma adeeraa! Gaaffii kana isin dura fudhanneerra” jedhee, waan duraan ija isaatiin arge itti hime. Achiis kanas itti dabale: “Haati Aaminaa abjuu argite. Akka isheen himtutti, nuurri tokko mana keenya seene, ifni isaa dachii fi samiiwwan guute. Anis halkan kana abjuu koo keessatti akaakoo keenya Ibraahiim alayhis-salaam arge. Akkana naan jedhe: ‘Nikaaha Abdullaah, ilma Abdulmuxxalib, fi intala kee Aaminaa ana mataan koo hidheera. Atis fudhadhu!’ Ganama har’aa irraa kaasee dhiibbaa abjuu kanaa jala jira. Yoom akka dhufan jedhee yaadaa ture.” Abdulmuxxalib yeroo kana dhaga’e, afaan isaa irraa sagaleen “Allaahu akbar! Allaahu akbar!” jedhu ba’e.

Dhuma irratti ilma isaa Abdullaah, kan waggaa kudha saddeet ture, Aaminaa intala Wahb, ishee waggaa kudha afur turte, fuusise. Fuudhaa fi heeruma Aaminaa fi Abdullaah ilaalchisee odeessoota biroos ni jiru.20

Nuurri isaa eebbifamaan gara haadha isaatti darbuu isaa

Yeroo nuurri eebbifamaan Hogganaa Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) gara haadha isaatti darbe, yeeyyiin fi simbirroonni oduu gammachiisaa waliif himan:

“Yeroon Sayyida Uumamaa addunyaa dhufuu isaatiin kabaju dhihaateera; inni amiina (amanamaa)21dachii, aduu zamana isaa ti.” Halkan sana taabonni Ka’abaa keessa jiran hundi fuulaan lafatti kufan. Sheyxaanonni dadhabanii hojii isaanii hojjechuu hin dandeenye. Maleykonni teessoo Ibliisaa caccabsanii galaanatti darbatan; guyyaa afurtamaaf Ibliisa adabanii dararan. Achiis inni baqatee tulluu Abuu Qubays irratti ol ba’ee iyya hamaa iyye. Loltoonni isaa hundi, kanneen iyya Ibliisaa kana dhaga’an, naannoo isaatti walitti qabaman. Innis akkana isaaniin jedhe: “Wayyoo isinii! Dhalachuun Muhammad alayhis-salaam dhihaateera. Kana booda Laat fi Uzzaan hin gabbaraman. Nuurri tawhiidaa addunyaa guutuutti ni faca’a.” Halkan sana falfaltoonni fi kaahinoonni hundi hojii isaanii keessatti dadhaban. Raajiin kaahinaa dhaabbate. Falfalli isaanii bu’aa dhabe. Halkan sana warri dachii irra jiran samii irraa sagalee: “Yeroon Nabiyyiin dhuma zamanaa tola fi kennaa kumaatamaan dhufu dhihaateera” jedhu dhaga’an.

Yeroo sana Makkatul-Mukarramaatti hongeen ture. Waggoota hedduuf roobni hin roobne. Mukeen irratti baalli magariisni tokkollee hin turre; omisha irraa mallattoon tokkollee hin mul’atu ture. Namoonni rakkoo keessa galanii waan godhan wallaalan. Nuurri eebbifamaan Nabiyyii keenya jaalatamaa Abdullaah irraa gara Aaminaatti erga darbee booda, roobni hammas roobee, omishni hammas baay’ate, kanaafuu waggaa sana “waggaa quufaa” jedhanii moggaasan. Ji’oota sagalan isa ulfoofte keessatti Aaminaan dhukkubbii yookaan rakkoo tokkollee hin arganne.

Yeroo haati teenya Aaminaan ulfa ji’a lamaa turte, abbaan manaa ishee Abdullaah daldalaaf Shaam deemee ture. Deebii isaa irratti dhukkubsate. Naannoo Madiinaatti, Daarun-Naabighaa keessatti, eessumota isaa ilmaan Najjaar biratti, umurii waggaa kudha saddeetii yookaan digdamii shaniitti boqote.22 Oduun kun yeroo Makkaatti dhaga’ame, magaalaan guddoon guutuun gadda keessa liqimfamte.23

“Yeroo Abdullaah, abbaan Nabiyyii keenya kabajamaa, utuu ilmi isaa hin dhalatin boqote, maleykonni: ‘Yaa Rabbii keenya! Rasuulli Kee yatiima ta’e’ jedhan” Abdullaah bin Abbaas (radiyallaahu anhumaa)

Sahaabota keessaa Abdullaah bin Abbaas (radiyallaahu anhumaa) akkana jedhee odeesse: “Yeroo Abdullaah, abbaan Nabiyyii keenya kabajamaa, utuu ilmi isaa hin dhalatin boqote, maleykonni: ‘Yaa Rabbii keenya! Rasuulli Kee yatiima ta’e’ jedhan. Allaahu ta’aalaan: ‘Ani eegduu fi gargaaraa isaa ti’ jedhe.”

Giiftiin Aaminaa du’a abbaa manaa isheetiin baay’ee gaddite. Walaloo ishee tokko keessatti boqochuu isaa akkana jettee itti booyte:

Yeroo hin eegamnetti ajjalli isa fudhate,
Inni garuu baay’ee arjaa, baay’ee garaa laafessa ture.

Mudannoo Arbaa

Mudannoo Arbaa

Dhalachuu Rasuula Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) dura gara ji’a lamaatu hafe ture. Yeroo sana Mudannoon Arbaa ta’e. Abrahaan, bulchaan Yaman kan Mootummaa Habashaa, namoonni kallattii hundaa irraa garee gareedhaan dhufanii Ka’abaa akka hin daawwanne dhorkuu barbaade. Gargaarsa mootii Ruum argatee San’aatti bataskaana guddaa “Qulays” jedhamu tokko ijaarsise. Namoonni bataskaana kana akka daawwatan barbaade. Garuu Araboonni, kanneen durii kaasee Ka’abaa daawwachaa turan, bataskaana Abrahaan ijaarsiseef iddoo tokkollee hin kennine. Ija tuffiitiin ilaalan. Isaan keessaa tokko bataskaana sana xureesse illee.

Waan kanaan kan aare Abrahaan Ka’abaa diiguuf murteessee, kaayyoo kanaan waraana guddaa qopheeffatee gara Makkaatti duule. Waraanni Abrahaa yeroo Makkaatti dhihaate, loltoonni qabeenya Quraysh saamuu jalqaban; gaala dhibba lama kan Abdulmuxxalib ta’es qabatan. Abdulmuxxalib Abrahaa bira dhaqee gaala isaa gaafate. Abrahaan: “Ani Ka’abaa keessan qulqulluu diiguuf dhufe. Ati ishee eeguu hin barbaaddu; gaala kee immoo ni gaafattaa?” jedhe.

Abdulmuxxalib akkana jedhe: “Ani abbaa gaalaa ti. Ka’abaan dhugumaan Abbaa ishee qabdi. Inni ishee ni eega.” “Namni ana duratti ishee eegu hin jiru!” jedhe Abrahaan; gaala isaa Abdulmuxxalibiif deebisee isa geggeesse. Achiis waraana isaa gara Ka’abaatti akka deemu ajaje. Waraana Abrahaa keessa arbi “Mahmuudaa” jedhamu tokko ture; akkasiin injifannoo argachuun ni danda’ama jedhanii waan amananiif, waraana dura deemsifama ture. Nuqayl bin Labiib, qajeelchitoota karaa Abrahaa keessaa tokko, gurra arba guddaa sanaatti gad jedhee: “Yaa Mahmuudaa! Manni ati diiguuf deemtu mana Allaahu ta’aalaa ti. Battaluma jilbeenfadhu! Gonkumaa fuuldura hin deemin! Yoo kana hin taane ni dhumta!” jedhe. Yeroo Abrahaan gara Ka’abaatti isa kaase, arbichi lafa irratti jilbeenfatee deemuu dide. Garuu yeroo gara Yamanitti garagalchan, fiigaa deeme.

Akkasiin Allaahu ta’aalaan waraana Abrahaa, kan Makkaatti dhihaatee garuu weeraruuf humna hin qabne, irratti tuuta simbirroota Abaabiil, jechuunis daallattii gaaraa jedhaman erge. Simbirroota kana keessaa tokkoon tokkoon isaanii dhagaa xixiqqaa sadii, kan guddinni isaanii akka shumburaa yookaan misiraa ta’e, baatu turan: tokko afaan isaanii keessa, lama immoo miilla isaanii keessa. Isaan kana waraana Abrahaa irratti gad lakkisan. Dhagaawwan loltoota mataa isaanii irraa kaasee ol gadiin uruu ba’u turan. Loltuun dhagaan rukute hundi achumatti du’a ture. Akkuma aayanni kabajamaan beeksisu, waraanichi akka baala midhaanii nyaatamee ta’e. Abrahaan yeroo kana arge, rifatee baqachuu barbaade. Garuu baqachuu hin dandeenye. Kaayyoon dhagaawwanii inni dhugaa isa ture; isas ni rukutan. Utuu baqatuu foon isaa kutaa kutaadhaan irraa harca’aa du’e. Mudannoon kun Qur’aana Kabajamaa keessatti, Suuraa al-Fiil keessatti hiikaan akkana beeksifame: “(Yaa Ergamaa Koo! Ka’abaa diiguu kan barbaadan) warra arbaa (waraana Abrahaa kan arbootaan hidhate) irratti Rabbiin kee akkamitti akka godhe hin argitee? Mala isaanii (Ka’abaa Mu’azzamaa diiguu) gatii dhabsiisuu hin goonee? Isaan irratti simbirroota gareedhaan erge. Simbirroonni sun tokkoon tokkoon isaanii dhagaa suphee irraa hojjetamee ibiddaan bilchaate isaan irratti darbatu turan. Dhuma irratti Allaahu ta’aalaan akka baala midhaanii ilbiisni nyaateetti isaan balleesse. (Akka baala midhaanii nyaatamee, kan raammoon ciccirree kutaa kutaa godheetti isaan godhe.)”24

“Ani abbaa gaalaa ti. Ka’abaan dhugumaan Abbaa ishee qabdi. Inni ishee ni eega” Shaybat al-Hamd

Ardii Arabaa fi giddugaleessota aadaa naannoo ishee