Ijoollee Nabiyyii keenya kabajamaa
Nabiyyii keenya kabajamaaf ijoolleen torba, sadii dhiiraa fi afur dubaraa, turan. Faaximaa malee hundi isaanii Sayyida keenya Ergamaa Rabbii dura boqotan. Sanyiin Nabiyyii keenya jaalatamaa karaa haadha teenya Faaximaa itti fufe. Sanyiin ilma intala isaa Husayn sayyida, kan Hasan immoo shariifa jedhama. Sayyidootaa fi shariifota kabajuun Nabiyyii keenya kabajamaa kabajuu dha. Sayyidootaa fi shariifota jaallachuun hafuura dhumaa irratti iimaanaan deemuuf sababa ta’a.
Qaasim (radiyallaahu anhu): Ilmaan Ergamaa Rabbii sadan keessaa isa jalqabaa ti. Kanaafuu Ergamaan Rabbii “Abul-Qaasim” jedhame. Nabiyyummaa dura Makkaatti dhalate. Haati isaa Khadiijaa al-Kubraa dha. Yeroo ji’a kudha torba ture boqote.1
Zaynab (radiyallaahu anhaa): Intallan Ergamaa Rabbii afran keessaa isheen jalqabaa ti. Yeroo Nabiyyiin keenya waggaa soddoma ture dhalatte. Nabiyyummaa dura Abul-Aas bin Rabii’, ilma obboleettii haadha ishee Khadiijaa, heerumte.2 Abul-Aas jalqaba hin amanne. Lola Badr keessatti booji’amee, haadha manaa isaa gara Madiinaatti erguuf haalli itti godhamee gadi lakkifame. Obboleessa isaa wajjin ishee erge illee, kaafiroonni karaa irratti Zaynab deebisan. Rasuula alayhis-salaam Zayd bin Haarisaa gara Makkaatti erge; Zaynab halkaniin dhoksaan gara Madiinaatti fidan. Abul-Aas imala Hudaybiyyaa booda amane; Zaynabis irra deebiin isaaf kennamte. Bara saddeettaffaa Hijraa booda, umurii waggaa soddomii tokkootti boqotte. Ijoollee lama dhiifte. Tokko Aliyyi ture; inni yeroo ga’eessummaatti dhihaate boqote. Inni kaan Umaamaa dha. Zaynab Faaximaatti (radiyallaahu anhaa) dhaamtee, Imaam Aliyyitti amaanaadhaan isaan kennitee turte. Ilmi ishee Aliyyi, Injifannoo Makkaa keessatti gaala Ergamaa Rabbii irra, duuba isaa ture. Umaamaa Aliyyiin ofii isaatiif nikaaha godhe.3
Ruqayyaa (radiyallaahu anhaa): Intala Sayyida keenya Ergamaa Rabbii lammaffaa ti. Yeroo Nabiyyiin keenya waggaa soddomii sadii ture dhalatte. Haati ishee Khadiijaa al-Kubraa dha. Baay’ee bareedduu turte. Haadha manaa Usmaan ti. Duraan ilma Abuu Lahab Utbaaf kadhatamtee turte. Abuu Lahabii fi haati manaa isaa Ergamaa Rabbii dararuuf jecha ilma isaanii akka of irraa deebi’u godhan. Yeroo suuraan “Tabbat yadaa” bu’e, Utbaan utuu cidhi hin ta’in ishee hiike. Wahyiin dhufee Usmaaniif nikaahan heerumte. Waliin al lama gara Habashaa, achiis gara Madiinatul-Munawwaraa godaanan. Ruqayyaan, yeroo waggaa digdamii lama turte, Lola Badr dura dhukkubsatte. Usmaan gara Badr akka hin deemne, haadha manaa isaa akka tajaajilu ajajame. Guyyaa oduun gammachiisaan injifannoo Badr Madiinatul-Munawwaraa ga’e boqotte; guyyuma sana awwaalamte.4
Ummu Kulsuum (radiyallaahu anhaa): Intala Ergamaa Rabbii sadaffaa ti. Ilma Abuu Lahab isa lammaffaa Utaybaaf kadhatamtee turte. Yeroo suuraan “Tabbat yadaa” bu’e, Utaybaan utuu cidhi isaanii hin ta’in ishee hiikee, Ergamaa Rabbiitti jechoota nama gaddisiisan dubbate. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) immoo: “Yaa Rabbii koo! Bineensota Kee hamoo keessaa tokko isa irratti bobbaasi!” jedhee abaarsa (du’aa hamaa) godhe. Daandii Shaam irratti leenci tokko isa ciccire. Erga Ruqayyaan boqottee booda wahyiin dhufee Ummu Kulsuumis Usmaaniif nikaahan heerumte. Bara sagalffaa Hijraa booda boqotte. Salaata ishee Ergamaan Rabbii salaachise; yeroo awwaalamtu qabrii ishee bira dhaabatee ija isaa eebbifamaa irraa imimmaan yaa’a ture.5
Faaximaa (radiyallaahu anhaa): Intala Ergamaa Rabbii afraffaa, haadha manaa Aliyyi fi haadha soddaa Umar ti. Yeroo nikaahni raawwatamu waggaa kudha shan turte.6 Kitaaba “Mawaahib-i Ladunniyyaa” keessatti, duula Sawiiq ilaalchisee, mahriin ishee meetii misqaala dhibba afur akka ture barreeffameera; kun warqee misqaala 57.14 wajjin wal qixxee dha. (Har’aaf liraa warqee 38 dha.) Aliyyi (radiyallaahu anhu) yeroo sana waggaa digdamii shan ture. Isheen Ahlul-Bayt keessaa ti. Adii fi baay’ee bareedduu turte. Hijraa dura waggaa kudha sadii Makkaatti dhalattee, bara kudha tokkoffaatti umurii waggaa digdamii afuritti boqotte. Ilmaan dhiiraa sadii, Hasan, Husayn fi Muhsin jedhaman, fi intallan lama, Ummu Kulsuumii fi Zaynab jedhaman, qabaatte.7
Sanyiin Ergamaa Rabbii karaa Faaximaa itti fufe. Zaynab Abdullaah bin Ja’far Xayyaar wajjin nikaaha godhattee, ijoollee Aliyyii fi Ummu Kulsuum jedhaman qabaatan. Sanyiin isaanii Shariif-i Ja’farii jedhama.
“Ahlul-Bayt koo akka doonii Nuuh alayhis-salaam ti. Namni isaan hordofe ni fayya. Namni isaan irraa hafe ni bada” Hadiisa shariifa
1. Jannat al-Baqii’ – Madiinatul-Munawwaraa
2. Ahlul-Bayt
3. Banaat an-Nabii (intallan Nabiyyii keenya kabajamaa)
4. Shuhadaa’ al-Baqii’ (shahiidota Jannat al-Baqii’)
5. Azwaaj an-Nabii (haadhota manaa Nabiyyii keenya kabajamaa)
6. Imaam Maalik.
Qubbaawwan Jannat al-Baqii’ utuu hin diigamin dura
Abdullaah (radiyallaahu anhu): Ijoollee Ergamaan Rabbii Khadiijaa al-Kubraa irraa argate keessaa isa dhumaa ti. Nabiyyummaa booda dhalatee utuu harma hodhaa jiruu boqote. Xayyib fi Xaahir jedhamees ni waamama. Yeroo Abdullaah boqote, Aas bin Waa’il: “Muhammad abtara ta’e,” jedhe; jechuunis sanyiin isaa cite. Allaahu ta’aalaan suuraa “Innaa a’taynaa” jedhuun Aas kaafiraaf deebii kenne.8
Ibraahiim (radiyallaahu anhu): Ilmaan Ergamaa Rabbii keessaa isa sadaffaa fi ijoollee isaa hunda keessaa isa dhumaa ti. Ilma Maariyaa, ishee Muqawqis, bulchaan Hiraql kan Masrii, kennaa godhee erge, ti. Bara saddeettaffaa Hijraa booda dhalatee, yeroo waggaa tokkoo fi walakkaa ture boqote. Yeroo dhukkubsatu, Ergamaan Rabbii hammatee ija isaa eebbifamaa irraa imimmaan yaa’a ture. Yeroo Ibraahiim boqote: “Yaa Ibraahiim! Du’a keetiin baay’ee gaddineerra. Ijji keenya ni boo’a, onneen keenya ni dhukkuba. Garuu waan Rabbii keenya dheekkamsiisu hin dubbannu,” jedhe.9 Jannat al-Baqii’ keessatti awwaalame. Guyyaa sana aduun dukkanoofte. Namoonni du’a isaatiif jecha aduun akka dukkanoofte dubbatan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) kana yommuu dhaga’u: “Ji’i fi aduun uumamtoota Allaahu ta’aalaa kanneen jiraachuu fi tokkummaa Isaa agarsiisan lama dha. Du’a yookaan jireenya nama kamiitiinuu hin dukkanaa’an. Yeroo isaan dukkanaa’an argitan Allaahu ta’aalaa yaadadhaa!” jedhe.
Yaa Rabbii! Ijoollee Faaximaatiif jedhii,
Jechi koo inni dhumaa jecha tawhiidaa haa ta’u!
Du’aa koo kana yoo deebifte yookaan fudhatte illee,
Qarree uffata Ahlul-Bayt Nabiyyii jabeessee qabadheera.
Ahlul-Bayt Rasuulaa (Aal-i Rasuul – Aal-i Abaa)
Allaahu ta’aalaan Qur’aana Kabajamaa keessatti Ahlul-Baytiin akkana jedha, hiikaan: “Allaahu ta’aalaan rijsii, jechuunis hir’ina fi xuraa’ummaa hunda, isin irraa fageessuu, qulqullina guutuudhaanis isin qulqulleessuu barbaada.”10
Sahaabonni: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ahlul-Bayt eenyu fa’i?” jedhanii gaafatan. Yeroo sana Imaam Aliyyi dhufe. Inni uffata isaa eebbifamaa jala isa galche. Walduraa duubaan Faaximat az-Zahraa, Imaam Hasan fi Imaam Husayn dhufan. Tokkoon tokkoon isaanii cinaa isaatti fudhatee: “Kunoo, isaan kun Ahlul-Bayt koo ti,” jedhe. Namoonni ol’aanoon kun “Aal-i Abaa fi Aal-i Rasuul” jedhamanii illee ni waamamu.11
Ahlul-Bayt Nabiyyii jaallachuun iimaanaan gara Aakhiraa deemuuf, hafuura dhumaa irrattis nagaa argachuuf sababa ta’a. Ahlul-Bayt jaallachuun mu’mina hundaaf farda dha. Hogganaan Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) hadiisa shariifa tokko keessatti akkana jedha: “Ahlul-Bayt koo akka doonii Nuuh alayhis-salaam ti. Namni isaan hordofe ni fayya. Namni isaan irraa hafe ni bada.”12
Gaarummaawwanii fi guutummaan Ahlul-Bayt Nabiyyii baay’ee dha; lakkaa’amanii hin dhuman. Isaan ibsuu fi faarsuuf humni namaa hin ga’u. Gatii fi guddinni isaanii aayatoota kabajamoo qofaan hubatama.
Aliyyi, Hasan fi Husayn achi jiru,
Jaalalli isaanii onnee keessa, mi’oon isaanii lubbuu keessa.
Boru Guyyaa Walitti Qabamaa, mana murtii guddaa duratti:
Yaa Muhammad, lubbuun koo isin hawwiti.
Tulluun Arafaat tulluu keenya,
Achitti du’aan keenya ni fudhatama,
Madiinaatti Nabiyyiin keenya ciisa:
Yaa Muhammad, lubbuun koo isin hawwiti.
Imaam Shaafi’iin kana haala hunda caalaa bareedaan akkana jedhee ibseera: “Yaa Ahlul-Bayt Rasuulaa! Allaahu ta’aalaan Qur’aana Kabajamaa keessatti akka isin jaallannu ajaja. Salaanni warra salaata isaanii keessatti isiniif du’aa hin goonee fudhatamuu dhabuun isaa gatii keessanii fi sadarkaa keessan ol’aanaa agarsiisa. Ulfinni keessan hammam guddaa dha, Allaahu ta’aalaan Qur’aana Kabajamaa keessatti salaamta isiniif kenna!” Anas akkana jedha: “Ergamaa Rabbiin: ‘Ahlul-Bayt keessan keessaa eenyu caalaatti jaallattu?’ jedhanii gaafatan. Inni: ‘Hasanii fi Husayn,’ jedhe.”13
Abuu Hurayraan akkana jedha: “Ergamaa Rabbii bira ture. Hasan dhufe. Inni: ‘Yaa Rabbii koo! Ani isa nan jaalladha. Atis isa jaalladhu, warra isa jaallatanis jaalladhu,’ jedhe; yeroo biraas: ‘Hasanii fi Husayn addunyaa keessatti urgaa koo bareedaa ti,’ jedhe.” Nabiyyiin keenya kabajamaan ammas akkana jedhe: “Ana booda wantoota lama isinii nan dhiisa. Yoo isaan jabeessitanii qabattan karaa irraa hin baddan. Inni jalqabaa isa lammaffaa caalaa guddaa dha. Tokko kitaaba Allaahu ta’aalaa, Qur’aana Kabajamaa, kan funyoo jabaa samii irraa hanga lafaatti diriirfame ta’e dha. Inni lammaffaan Ahlul-Bayt koo ti. Isaan lamaan wal irraa adda hin ba’an. Namni isaan hin hordofne karaa koo irraa ni maqa.”14
Hasanii fi Husayn (radiyallaahu anhumaa) dhukkubsatanii turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan Aliyyii fi Faaximaan: “Ijoollee kana, kutaa onnee keessanii, ilaalchisee waadaa (nazrii) galaa!” jedhe. Aliyyi, haati teenya Faaximaa fi garbittiin isaanii Fiddaa jedhamtu tokkoon tokkoon isaanii guyyaa sadii soomuuf waadaa galan. Isaan lamaan, urgaan Jannataa sun, ni fayyan. Garuu mana isaanii keessa wanti nyaatamu hin turre. Aliyyiin Yahuudii tokko irraa garbuu saa’ii sadii15 liqeeffate. Isaan sadan soomana waadaa galaniif niyyaa godhatan. Faaximaan garbuu sana keessaa safartuu tokko daaktee buddeena shan tolchite. Isaan nama shan turan. Yeroon afaan saaqannaa ga’e. Isheen buddeena shanan keessaa tokko Aliyyi duratti, tokko Hasan duratti, tokko Husayn duratti, tokko garbittii Fiddaa duratti, tokko immoo ofii ishee duratti kaa’te. Afaan saaquuf jedhanii turan. Yeroo sana miskiinni tokko dhufee akkana jedhe: “Yaa Ahlul-Bayt Ergamaa Rabbii! Ani miskiinota Muslimootaa keessaa miskiina tokko. Nyaata naaf kennaa! Allaahu ta’aalaan qananii Jannataatiin isin haa badhaasu.” Buddeena harka isaanii keessa ture sadaqaa isaaf kennanii, ofii isaanii bishaaniin afaan saaqatan. Guyyaa itti aanus ammas sooman. Tajaajiltuun garbuu safartuu tokko dabalataan daaktee ammas buddeena shan tolchite. Yeroo afaan saaqannaa buddeena fuula isaanii dura kaa’atanii afaan saaquuf jedhan, yatiimni tokko dhufe. Isaan shanan buddeena isaanii isaaf kennanii, yatiima sana gammachiisanii, ofii isaanii bishaaniin afaan saaqatanii rafan. Guyyaa itti aanus ammas sooman. Garbuu safartuu tokko kan hafe sanaanis buddeena shan tolchanii fuula isaanii dura kaa’atan. Yeroo afaan saaquuf jedhan, boojuun tokko dhufee, guyyaa sadii akka beela’e, isa hidhanii nyaata illee akka isaaf hin kennine, Allaahu ta’aalaaf jecha akka itti gara laafan jedhe. Isaan shanan buddeena isaanii isaaf kennanii ammas bishaaniin afaan saaqatan. Kana irratti, aayatoota kabajamoo bu’an keessatti Allaahu ta’aalaan akkana jedhe, hiikaan: “Isaan waadaa isaanii raawwatan. Guyyaa Qiyaamaa isa dheeraa fi itti fufaa ta’e waan sodaataniif, nyaata isaan baay’ee hawwanii fi lubbuun isaanii barbaaddu miskiinaaf, yatiimaa fi boojuuf kennan; akkanas jedhan: ‘Nuti jaalala Allaahu ta’aalaatiif isin nyaachifne. Isin irraa deebii yookaan galata hin eegne; homaas hin barbaannu.’”16 “Kanaafuu Janaab-i Haqq sharaab-i xahuur (dhugaatii guutummaatti qulqulluu) isaan obaase…”17 Abuu Hurayraan (radiyallaahu anhu) akka Nabiyyiin keenya akkana jedhe odeessa: “Isin keessaa warri gaggaariin warra ana booda Ahlul-Bayt kootiif waan gaarii hojjetan dha.”
“Warri riqicha Siraaxaa utuu miilli isaanii hin mucucaatin ce’an, warra Ahlul-Bayt kootii fi Sahaabota koo baay’ee jaallatan dha” Hadiisa shariifa
Aliyyiin akka Nabiyyiin keenya akkana jedhe odeessa: “Guyyaa Qiyaamaa warra Ahlul-Bayt kootiif waan gaarii hojjetaniif shafaa’aa nan godha.” “Warri riqicha Siraaxaa utuu miilli isaanii hin mucucaatin ce’an, warra Ahlul-Bayt kootii fi Sahaabota koo baay’ee jaallatan dha.”
Hadiisa shariifa Imaam Rabbaaniin odeesse keessatti akkana jedhame: “Namni Aliyyi jaallate dhugumaan ana jaallateera. Namni isa diinomfate dhugumaan ana diinomfateera. Namni isa miidhe dhugumaan ana miideera. Namni ana miide immoo Allaahu ta’aalaa miideera.”
Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akkana jedhe: “Allaahu ta’aalaan akkan nama afur jaalladhu na ajaje; Inni ofii Isaatiis akka isaan jaallatu beeksise.” “Isaan eenyu fa’i? Maqaa isaanii nuuf himtanii?” jedhamee yommuu gaafatamu,
innis: “Aliyyi isaan keessaa tokko, Aliyyi isaan keessaa tokko, Aliyyi isaan keessaa tokko; Abuu Zarr, Miqdaad fi Salmaan,” jedhe.
“Warra maatii koo irraa kan ka’e na miidhaniif adabbii cimaatu jira.”
Hadiisa shariifa tokko keessattis: “Faaximaan kutaa koo ti (jechuunis kutaa na irraa ta’e dha). Namni ishee miidhe ana miida,” jedhe. Abuu Hurayraan akkana jedha: “Nabiyyiin keenya kabajamaan Aliyyiin: ’Faaximaan si caalaa natti jaalatamtuu dha. Ati immoo ishee caalaa natti ulfaataa dha (jechuunis gatii qabeessa)!’ jedhe.”18
Ammas akkana jedhe: “Amantii Islaamaa waanan isinitti fideef mindaa isin irraa hin barbaadu. Akka isin Ahlul-Bayt koo, warra natti dhihaatan, jaallattan qofan barbaada.”
Hayyoonni Islaamaa jaalala Ahlul-Baytii hafuura dhumaa irratti iimaanaan deemuuf akka haalduree tokkootti ilaalaniiru. Isaan keessa qaamonni xixiqqoon (zarraawwan) Ergamaa Rabbii ni jiru. Ahlul-Baytiif gatii kennuu fi kabaja agarsiisuun dirqama Muslima hundaa ti. Hayyuun Islaamaa guddaan Imaam Rabbaanii (rahmatullaahi alayhi) akkana jedhe: “Abbaan koo beekumsa zaahirii fi baaxinii, jechuunis beekumsa onnee, keessatti baay’ee beekaa ture. Yeroo hunda Ahlul-Bayt jaallachuu gorsee itti kakaasa ture. Jaalalli kun hafuura dhumaa irratti iimaanaan deemuuf nama baay’ee gargaara jedha ture. Yeroo inni boqotuuf jedhu mataa isaa bira ture. Yeroo daqiiqaa dhumaa isaa keessatti of beekuun isaa hir’atu, gorsa kana isa yaadachiisee, jaalalli sun akkamitti akka isa irratti hojjete gaafadhe. Haala sana keessattillee: ‘Galaana jaalala Ahlul-Baytii keessa daakaa jira,’ jedhe. Battalumatti Allaahu ta’aalaa galateeffadhee faarse. Jaalalli Ahlul-Baytii qabeenya bu’uuraa Ahl as-Sunnaa ti. Bu’aa Aakhiraa hunda qabeenyi kun ni fida.”
Faaximaa fi ijoolleen ishee hanga Guyyaa Qiyaamaatti dhufan Ahlul-Bayt dha. Yoo badii hojjetan illee isaan jaallachuun barbaachisaa dha. Isaan jaallachuun, onneedhaan, qaamaan fi qabeenyaan isaan gargaaruun, kabajuu fi kunuunsuun iimaanaan du’uuf sababa ta’a. (Magaalaa Sooriyaa, Hamaa, keessatti mana murtii sayyidootaaf ta’e tokkotu ture. Ijoolleen sanyii eebbifamaa kana irraa dhalatan ragaa lamaaniin abbaa murtii duratti galmeeffamu turan. Mana murtii kana Mustafâ Reşid Paashaa, michuu amanamaa Ingilizootaa, balleesse.) Imaamonni Ahl as-Sunnaa beekumsa iimaanaa fi fiqhii, ma’rifaa tasawwufaa, hanga beekumsa tafsiiraa fi hadiisaatti illee, baay’ee isaa imaamota Ahlul-Bayt irraa baratan. Leenjii isaaniitiin guddatan. Xiyyeeffannaa isaaniitiin ol ka’an. Isaan irraa oduu gammachiisaa argatan. Muslimoonni Ahlul-Bayt Ergamaa Rabbii (radiyallaahu ta’aalaa anhum ajma’iin) nama hunda caalaa jaallatu; warra Ahlul-Bayt jaallatanis ni jaallatu. Warri Ahlul-Bayt jaallatan, Muslimoonni dhugaa karaa Ahlul-Bayt irra deeman, (Ahl as-Sunnaa) jedhamu. Ahl as-Sunnaan hundi salaata isaanii hunda keessatti Ahlul-Baytiif du’aa khayrii godhu.
Mu’mina Rasuula arge, maqaan “Sahaabaa” jedhu kenname;
Isaan hunda waamuuf “Ashaab-i Kiraam” jedhame.
Onneen Nabiyyii jaallatte hundi battalumatti nuuraan guutamte;
Warri Sahaabota isaa ta’an Qur’aana keessatti faarfaman.
Hundi isaanii Ergamaa Rabbiif qabeenyaa fi lubbuu isaanii kennan;
Nagaa keessa beekumsa facaasu, lola keessa akka leencaa aadu turan.
Hadiisa shariifa keessatti Sahaabonni urjiiwwanitti fakkeeffaman:
Namni isaan keessaa tokko hordofe, karaawwan ifa qabanitti ga’a.
Sahaabonni baay’ee wal jaallatu, wal faarsu turan;
Muslimoonni isaan booda dhufan hundi akkasuma jedhan.
Qur’aanaa fi hadiisota isaantu nutti beeksise;
Qulqullinni onnee isaanii sammuuwwaniif amanamummaa kenne.
Isaan keessaa tokko yoo arrabsame, amantiin Islaamaa ni madaa’a;
Namni Sahaabaa tokko hamaan kaase, Qur’aana Kabajamaa ni tortorsa.
Yoo Muslima dhugaa taate, tokkoon tokkoon isaaniitiif kabaja agarsiisi,
Dursitee Ahlul-Bayt Rasuulaatiif salaataa fi salaama ergi!