AHLUL-BAYT NABIYYII KEENYA KABAJAMAA

Sababoota fuudha Nabiyyii keenya kabajamaa

Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) jalqaba yeroo umuriin isaa waggaa digdamii shan ture, Khadiijaa (radiyallaahu anhaa) fuude. Khadiijaan waggaa afurtama kan qabdu fi dubartii abbaan manaa irraa du’e turte. Garuu qabeenyi ishee, bareedinni ishee, sammuun ishee, beekumsi ishee, ulfinni ishee, hidda dhalootaa ishee, qulqullummaan ishee fi naamusni ishee baay’ee guddaa ture. Waggaa digdamii shan waliin jiraatan. Khadiijaan utuu jiraattuu, Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) dubartii biraa gonkumaa hin fuune.

Haadha teenya Khadiijaa (radiyallaahu anhaa) erga boqottee booda, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) al lammaffaaf, yeroo umuriin isaa waggaa shantamii shan ture, haadha teenya Aa’ishaa (radiyallaahu anhaa), intala Abuu Bakr, fuude. Ajaja Allaahu ta’aalaatiin nikaaha isheef godhe. Hanga gara Aakhiraatti godaanutti waggaa saddeet ishee wajjin jiraate. Isheen baay’ee sammuu qabeettii, qaroo, beektuu, naamusa qabdu, qulqulluu fi gaarii turte. Yaadannoon ishee baay’ee jabaa waan tureef, Sahaabonni wantoota baay’ee ishee gaafatanii irraa baratu turan.

Fuudhawwan isaa kanneen biroo hunda sababa amantii fi siyaasaatiin yookaan gara laafinaa fi tola oolmaatiin godhe. Isaan kun hundi dubartoota abbaan manaa irraa du’e yookaan hiike turan; baay’een isaanii umuriin dulloomoo turan. Fakkeenyaaf: yeroo dararamni fi miidhaan kaafiroonni Makkaa Muslimoota irraan ga’an hamma obsaan dandamatamuu hin dandeenye ga’e, Sahaabota keessaa garri tokko gara Habashaatti godaananii turan. Mootiin Habashaa, Najaashiin, Kiristaana ture. Inni Muslimoota wantoota garaagaraa gaafatee, deebii qaroo argateen dinqisiifatee iimaana fudhate. Muslimootaaf tola baay’ee oole. Garuu Ubaydullaah bin Jahsh, kan akka waan amaneetti mul’ate, hiyyummaa jalaa ba’uuf jecha qeesotaan gowwoomfamee murtadda ta’ee, amantii isaa addunyaatti jijjiirrate.1 Inni kan abaarame kun, ilmi adaadaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii, haadha manaa isaa Ummu Habiibaas akka amantii irraa baatee duroomtuuf dirqisiisee kakaase; garuu isheen hiyyummaa fi du’a akka fudhattu, amantii Muhammad alayhis-salaam garuu akka hin dhiifne yommuu jettu, ishee hiike. Isheen rakkootti harkifamtee, hiyyummaa keessatti akka duutu eegaa ture. Garuu yeroo gabaabaa keessatti inni ofii isaa du’e. Ummu Habiibaan intala Abuu Sufyaan, ajajaa olaanaa Qurayshii Makkaa yeroo sanaa, turte. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yeroo sana raayyaawwan Qurayshii wajjin lolawwan baay’ee cimoo keessa ture; Abuu Sufyaanis Islaamummaa balleessuuf humna isaa hunda fixee lolaa ture. Ergamaan Rabbii jabina amantii haadha teenya Ummu Habiibaa (radiyallaahu anhaa) fi haala baay’ee hadhaa’aa ishee mudate dhaga’e. Najaashiidhaaf xalayaa barreessee: “Ummu Habiibaa, ishee achi jirtu, nan fuudha. Nikaaha koo raawwadhu! Achiis as ishee ergi,” jedhee gaafate. Najaashiin duraan dursee Muslima ta’ee ture. Xalayaa sanaaf kabaja guddaa kennee, Muslimoota achi turan gara masaraa isaatti affeeree affeerraa qopheesse. Bara torbaffaa Hijraa booda nikaahni raawwatamee, kennaa fi tola oolmaas ni godhe. Akkasiin Ummu Habiibaan mindaa iimaana isheetii argattee, achitti duroomtee aara galfattee jiraatte. Sababa isheetiin Muslimoonni kanneen biroos aara galfatan. Dubartoonni Jannata keessatti abbootii manaa isaanii bira waan argamaniif, isheen sadarkaa Jannataa isa hunda caalaa ol’aanaatiin oduu gammachiisaa argatte; oduu kana bira immoo mi’aa fi qananiin addunyaa hundi baay’ee xiqqaa dha. Nikaahni kun sababoota Abuu Sufyaan booda Muslima ta’uudhaan ulfina akka argatuuf karaa qopheessan keessaa tokko ta’e. Akkuma argamu, nikaahni kun sadarkaa sammuu, qaroomina, ogummaa, tola oolmaa fi rahmata Ergamaa Rabbiis ni agarsiisa.2

Fakkeenya lammaffaa: haati teenya Hafsaan (radiyallaahu anhaa), intalli Umar, abbaan manaa ishee irraa du’ee ture. Bara sadaffaa Hijraa booda yeroo Umar Abuu Bakrii fi Usmaaniin: “Intala koo ni fuutaa?” jedhu, isaan akka itti yaadan jedhan. Guyyaa tokko, yeroo isaan sadan hundi fi namoonni biroos Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) bira turan, inni: “Yaa Umar! Gaddaa akka jirtu sin arga; sababni isaa maali?” jedhee gaafate. Akkuma halluun qalamii qaaruuraa keessa jiru salphaatti mul’atu, Sayyida keenya Ergamaan Rabbiis yaada nama hundaa ilaalcha tokkoon hubata ture. Yoo barbaachisaa ta’e itti arge, ni gaafata ture. Isaaf, kana caalaa nama hundaaf, dhugaa dubbachuun nurratti farda waan ta’eef, Umar: “Yaa Ergamaa Rabbii! Intala koo Abuu Bakrii fi Usmaaniif dhiheesse; isaan hin fudhanne,” jedhee deebise. Ergamaan Rabbii Sahaabonni isaa sadan kun, kanneen inni hunda caalaa jaallatu, akka gaddan gonkumaa waan hin barbaanneef, isaan gammachiisuuf battalumatti: “Yaa Umar! Intala kee nama Abuu Bakrii fi Usmaan caalu tokkoof akkan kennu ni barbaaddaa?” jedhe. Umar ni dinqisiifate; sababni isaas Abuu Bakrii fi Usmaan kan caalu namni akka hin jirre ni beeka ture. “Eeyyee, yaa Ergamaa Rabbii!” jedhe. Ergamaan Rabbii: “Yaa Umar, intala kee naaf kenni!” jedhe. Akkasiin Hafsaan haadha Abuu Bakr, Usmaan fi mu’minoota hundaa taate; isaanis tajaajiltoota ishee ta’an; Abuu Bakr, Umar fi Usmaanis caalaatti wal dhihaatanii caalaatti wal jaallatan.3

Fakkeenya sadaffaa: bara shanaffaa yookaan jahaffaa Hijraa booda, boojuu dhibbootaan lakkaa’aman kanneen gosa Banii Musxaliq irraa fudhataman keessaa tokko Juwayriyaa, intala Haaris, hangafa gosichaa, turte. Ishee bitee bilisa baasee nikaaha isheef godhe. Yeroo sana Sahaabonni (alayhimur-ridwaan) hundi: “Nuti firoota maatii Sayyida keenya Ergamaa Rabbii, firoota haadha keenyaa, akka garbittiitti fi tajaajiltootaatti fayyadamuu ni qaanofna,” jedhan. Hundi boojuu isaanii bilisa baasan. Nikaahni kun boojuun dhibbootaan lakkaa’aman akka bilisa ba’aniif sababa ta’e. Haati teenya Juwayriyaan (radiyallaahu anhaa) haala kana yeroo hunda himaa ittiin boonti turte. Aa’ishaan: “Dubartii Juwayriyaa caalaa khayrii fi barakaa qabdu hin argine,” jetti turte.4 Hadiisa shariifa keessatti akkana jedhame: “Fuudhni haadhota manaa koo hundaa fi heerumsiisuun intallan koo, hundi hayyama Jibriil (alayhis-salaam) Allaahu ta’aalaa biraa fideen ta’e.”

Sababni Sayyida keenya Ergamaan Rabbii baay’ee fuudheef inni barbaachisaan tokko immoo amantii Islaamaa beeksisuuf ture. Utuu aayanni hijaabaa hin bu’in, jechuunis utuu dubartoonni akka haguuggatan hin ajajamin dura, dubartoonnis gara Ergamaa Rabbii dhufanii waan hin beekne gaafatanii baratu turan. Ergamaan Rabbii yoo mana nama tokkoo deeme, dubartoonnis dhufanii taa’anii dhaggeeffatanii irraa fayyadamu turan. Erga aayanni hijaabaa bu’ee, dubartoonni dhiirota alagaa wajjin taa’uu fi dubbachuun dhorkamee booda, inni dubartoota alagaa hin simanne. Waan isaan hin beekne haadha manaa isaa eebbifamtuu Aa’ishaa gaafatanii akka irraa baratan ajaje. Baay’ina warra dhufanii gaafataniin, Aa’ishaan hunda isaaniitiif deebii kennuuf yeroo hin arganne. Tajaajila barbaachisaa kana salphisuuf, ba’aa haadha teenya Aa’ishaas salphisuuf, dubartoota hamma barbaachisu nikaaha godhe. Beekumsa dubartoota ilaallatu kan baay’ee qal’aa ta’e dhibbootaan lakkaa’aman, karaa haadhota manaa isaa eebbifamootiin dubartoota Muslimaatti beeksise. Utuu haati manaa tokko qofti isaaf jiraattee, dubartoonni hundi ishee gaafachuun rakkisaa, kana caalaa kan hin danda’amne ta’a ture. Amantii Allaahu ta’aalaa guutummaatti beeksisuuf, ba’aa fuudha baay’ees gatiittii isaa irratti fudhate.

Haadhota manaa Nabiyyii keenya kabajamaa eebbifamoo

Khadiijaa al-Kubraa (radiyallaahu anhaa): Isheen maatii Qurayshii ulfaataa fi kabajamaa irraa turte. Intala Khuwaylid bin Asad bin Abdul’uzzaa bin Qusayy ti. Haadha manaa Ergamaa Rabbii isa jalqabaa ti. Abbaan ishee Khuwaylid, haati ishee Faaximaa dha. Yeroo umuriin ishee waggaa afurtama ta’ee abbaan manaa ishee irraa du’ee ture, Ergamaa Rabbiitti heerumte. Ergamaan Rabbii yeroo sana waggaa digdamii shan ture. Ishee irraa intallan afurii fi ilmaan dhiiraa lama argate. Utuu abbaa manaa hin qabaatin daldala hojjechaa turte. Bakka bu’oota, barreessitootaa fi garboota qabdi turte. Baay’ee duroomtuu, beektuu fi sammuu qabeettii turte. Dubartii bilisaa isa jalqabaa iimaana fudhatte dha. Yeroo Jibriil alayhis-salaam jalqaba itti mul’ate, Ergamaan Rabbii sodaatee ture. Haala kana Khadiijaatti hime. Isa hunda dura Khadiijaan (radiyallaahu anhaa) amante. Kaafiroonni taabotoota gabbaru, Ergamaa Rabbiitti hin amanan, isatti qoosu turan. Baay’ee isa dararu turan. Khadiijaan (radiyallaahu anhaa) Ergamaa Rabbii jajjabeessitee onnee kenniteef. Qabeenyaa fi mulka ishee hunda isaaf jettee aarsaa goote. Waggaa digdamii shan Ergamaa Rabbii amanamummaan tajaajilte. Al tokkollee isa hin gaddisiifne.

Hijraa dura waggaa sadii, erga Abuu Xaalib du’ee guyyaa sadii booda, umurii waggaa jaatamii shanitti Makkatul-Mukarramaatti boqotte.

Ergamaan Rabbii hanga boqotutti yeroo hunda ishee faarsa ture. Guyyaa tokko mana keessatti yeroo ishee faarsu, haati teenya Aa’ishaan of qabachuu dadhabdee: “Janaab-i Haqq ishee caalaa isiniif kenneera,” jette. Innis: “Lakki! Ishee caalaan naaf hin kennamne. Guyyoota namni hundi sobaa na jedhe keessa, isheen natti amante. Yeroo namni hundi na dararu, isheen gargaartuu koo taate. Gadda koo naa balleessite,” jedhe.

Khadiijaa fi intalli ishee Faaximat az-Zahraa, dubartoota afran kanneen hadiisa shariifa keessatti dubartoota addunyaa hunda keessaa warra hunda caalaa ol’aanoo ta’uun isaanii beeksifame keessaa lama dha. Isheen sadaffaan Aasiyaa, haadha manaa Fir’awn, isheen afraffaan immoo Maryam (radiyallaahu ta’aalaa anhunna) dha.

“Fuudhni haadhota manaa koo hundaa fi heerumsiisuun intallan koo, hundi hayyama Jibriil (alayhis-salaam) Allaahu ta’aalaa biraa fideen ta’e” Hadiisa shariifa

Aa’ishaa (radiyallaahu anhaa): Haadha manaa Ergamaa Rabbii qulqulluu isa lammaffaa ti. Intala Abuu Bakr as-Siddiiq ti. Haati ishee Ummu Ruumaan turte. Hijraa dura waggaa saddeet dhalatte. Ijoollee hin qabaanne. Nikaahni ishee erga Khadiijaa al-Kubraa boqottee waggaa tokko booda, Hijraa dura waggaa lama raawwatame. Waggaa sadii booda Madiinaatti Hujra-i Sa’aadat galuudhaan ulfina argatte. Sammuun ishee, qaroominni ishee, qulqullummaan ishee fi taqwaan ishee hamma nama dinqisiisuutti baay’ee ture. Ergamaan Rabbii baay’ee ishee jaallata, baay’ees ishee faarsa ture. Nikaahni ishee ajaja Allaahu ta’aalaatiin raawwatame. Aayata kabajamaadhaan faarfamte. Sahaabonni rakkoo isaanii furachuuf gara ishee deemu turan. Yeroo Ergamaan Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) boqotu, isheen waggaa kudha saddeet turte. Ijtihaadni ishee kan Aliyyi waan hin fakkaanneef, Lola Gaalaa keessatti Sahaabota Aliyyi wajjin lolan wajjin turte. Yeroo Aliyyi shahiida godhame baay’ee gaddite. Huruufiyyoonni ishee irratti baay’ee maqaa balleessu. Aliyyi hin jaallattu turte jedhu. Haa ta’u malee hadiisa shariifa “Aliyyi jaallachuun iimaana irraa ti” kan odeessite Aa’ishaa dha. Akkasiin akka isa jaallattuu fi namni hundis isa jaallachuu akka qabu beeksifte. Bara shantamii torbaffaa Hijraa booda, umurii waggaa jaatamii shanitti Madiinaatti boqotte. Qabriin ishee Baqii’ keessa jira.

Sawdaa bint Zam’aa (radiyallaahu anhaa): Haadha manaa Ergamaa Rabbii sadaffaa ti. Abbaa manaa ishee wajjin amantee gara Habashaatti godaananii turan. Yeroo Makkaatti deebi’an abbaan manaa ishee du’e. Ergamaan Rabbii jalqaba Aa’ishaa, achiis Sawdaa nikaaha godhe. Sawdaa Makkaatti, Aa’ishaa immoo Madiinaatti mana isaatti galche. Isheen giiftii baay’ee gara laafettii fi qulqulluu turte. Bara Umar boqotte.5

Hafsaa (radiyallaahu anhaa): Intala Umar (radiyallaahu anhu) ti. Abbaan manaa ishee inni jalqabaa Khunays ture. Gara Habashaattii fi gara Madiinaatti waliin godaanan. Yeroo umurii dargaggummaatti abbaan manaa ishee irraa du’e, abbaan ishee Abuu Bakriif, achiis Usmaaniif ishee dhiheesse. Isaan lamaanuu dhiifama gaafatan. Umar ni gadde. Bara sadaffaa Hijraa booda nikaaha Ergamaa Rabbiitiin ulfina argatte. Ergamaan Rabbii yeroo muraasa booda Hafsaa hiike. Achiis akeekkachiisa Jibriil alayhis-salaamiitiin irra deebi’ee nikaaha isheef godhe. Baay’ee soomti, baay’ees salaatti turte. Bara 41ffaa Hijraa booda, umurii waggaa jaatamaatti boqotte.

Zaynab bint Khuzaymaa (radiyallaahu anhaa): Ibaadaa baay’ee gochaa, sadaqaa baay’ees kennaa turte. Duraan haadha manaa Abdullaah bin Jahsh turte. Abdullaah ilma Umaymaa, adaadaa Ergamaa Rabbii, ture; Lola Uhud keessatti shahiida ta’e. Isheen nikaaha Ergamaa Rabbiitiin ulfina argatte, garuu ji’a saddeet booda boqotte.6

Ummu Salamaa (radiyallaahu anhaa): Maqaan ishee Hind ture. Abbaa manaa ishee Abuu Salamaa wajjin warra jalqaba gara Habashaatti godaanan keessaa turan. Abuu Salamaan, obboleessa Ubaydullaah bin Jahsh, ilma Barraa adaadaa Ergamaa Rabbii, ta’ee, bara afraffaa Hijraa booda madaa Lola Uhud keessatti argateen Madiinaatti du’e. Isheen gaaffii fuudhaa Abuu Bakrii fi Umar hin fudhanne. Nikaaha Ergamaa Rabbiitiin ulfina argatte. Bara shantamii sagalffaatti Madiinaatti umurii waggaa saddeettamii afuritti boqotte. Haadhota manaa isaa keessaa kan dhuma irratti boqotte isheedha.7

“Lakki! Ishee (Khadiijaa) caalaan naaf hin kennamne. Guyyoota namni hundi sobaa na jedhe keessa, isheen natti amante. Yeroo namni hundi na dararu, isheen gargaartuu koo taate. Gadda koo naa balleessite” Hadiisa shariifa

Juwayriyaa (radiyallaahu anhaa): Intala Haaris, hangafa gosa Banii Musxaliq, turte. Lola Muraysii’ kan bara shanaffaa Hijraa booda ta’e keessatti booji’amte. Abbaan manaa ishee, ilmi adeera ishee, lola keessatti ajjeefame. Isheen waggaa digdama kan qabdu fi baay’ee hasnaa’, jechuunis bareedduu, turte. Yeroo Juwayriyaan gurgurtaaf dhihaatte, akka riwaayaa tokkootti, abbaan ishee ishee bituuf gara Madiinaatti gaala baay’ee fide. Gaala filatamoo lama dhiisuu hin dandeenye; magaalaa alatti dhokse. Rasuula alayhis-salaam gaala lamaan iddoo akkasii dhokses akka fidu itti hime. Haaris ni dinqisiifatee, ilmaan isaa lamaa fi namoota biroo baay’ee wajjin amane. Rasuula alayhis-salaam gaalota sana fudhatee intala isaa isaaf deebise. Intalli isaas amante. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) Juwayriyaa abbaa ishee irraa kadhatee nikaaha isheef godhe. Bara shantamii jahaffaa Hijraa booda boqotte.

Zaynab bint Jahsh (radiyallaahu anhaa): Intala Umaymaa, adaadaa Ergamaa Rabbii, fi obboleettii Abdullaah bin Jahsh turte. Maqaan abbaa ishee Burraa ture; waan hin amanneef Jahsh jedhame. Zaynab warra jalqaba amanan keessaa tokko.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) jalqaba ishee ilma isaa guddifataa Zayd bin Haarisaaf heerumsiise. Zayd mirga Zaynab eeguu waan hin dandeenyeef, bara sadaffaa Hijraa booda addaan ba’an. Rasuula alayhis-salaam nikaaha isheef gochuu barbaade. Zaynab kana yommuu dhageessu, gammachuu irraa salaata rak’aa lamaa salaattee: “Yaa Rabbii koo! Rasuulli Kee na barbaada. Yoo akka ani haadha manaa isaa ta’uudhaan ulfina argadhu murteessite ta’e, Atuu isatti na kenni,” jettee du’aa goote. Du’aan ishee fudhatamee, aayanni 37ffaan Suuraa al-Ahzaab kan hiikni isaa: “Erga Zayd waa’ee ishee irratti waan barbaade raawwatee booda (jechuunis erga Zaynab hiikee booda), Nuti ishee siif haadha manaa goone” ta’e bu’e. Nikaaha Zaynab Allaahu ta’aalaatu waan raawwateef, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) nikaaha biraa hin raawwanne. Zaynab (radiyallaahu anhaa) kanaan yeroo hunda boontee: “Dubartii hunda abbaan ishee heerumsiisa. Ana garuu Allaahu ta’aalaatu nikaaha naaf raawwate,” jetti turte. Yeroo sana isheen waggaa soddomii saddeet turte. Bara digdamaffaa Hijraa booda, umurii waggaa shantamii sadiitti boqotte.8 Khayrii fi tola oolmaan ishee baay’ee ture; sadaqaa kennuu baay’ee jaallatti turte. Hojii harkaattis ogeettii turte. Waan hojjettee fi waan harka ishee seene hunda firoota isheetii fi hiyyeeyyiif kennaa turte. Khaliifaan Umar haadhota manaa Nabiyyii qulqulloota tokkoon tokkoon isaaniitiif dirhama kuma kudha lama kenna ture. Zaynab bint Jahsh akkuma fudhatteen hunda sadaqaa godhattee raabsiti turte. Aa’ishaan kanaaf baay’ee ishee faarsitee jajatte. Hadiisni shariifni “Haadhota manaa koo keessaa kan jalqaba natti makamtu isa harki ishee banaa ta’e dha”9 akka isheen dursitee boqottu beeksisee ture; sababni isaas kan sadaqaa hunda caalaa kennitu isheedha.

Walaloo-barreessaan Faransaayii, safuu hin qabnee fi maqaa nama balleessu, Voltaire, waa’ee Ergamaan Rabbii Zaynab haadha manaa godhee fudhachuu isaa, seenaa, taateewwanii fi odeessota waliin guutummaatti kan wal faallessu, maqaa balleessuu tolchamee fi gadi aanaa ta’een, walaloodhaan kitaaba diraamaa tokko barreesse. Barreeffamni isaa fokkataa fi jibbisiisaan kun, kan ogeessa og-barruu fi yaadaatiif hin malle, Phaaphaasii, diina isaa guddaa isa amantii irraa isa ari’ee ture, ni gammachiise; Phaaphaasiinis xalayaa isa jajju isaaf barreesse. Khaliifaan Muslimootaa, Sulxaana Abdulhamiid Khaan II, diraamaan kun waltajjii irratti akka agarsiifamu yommuu dhaga’u, mootummoota Faransaayii fi Ingilizitti akeekkachiisa xumuraa kennuudhaan battalumatti dhorke; ilmaan namaa hundas salphina fuula nama diimessu irraa baraare.

Safiyyaa (radiyallaahu anhaa): Intala Huyayy bin Akhxab, hogganaa Yahuudota Khaybar, turte. Khaybar keessatti Yahuudii tokkoof kadhatamtee turte. Achiis Kinaanaa bin Huqayq, isa baay’ee duroomaa ta’e, heerumtee turte. Bara torbaffaa Hijraa booda yeroo Khaybar injifatamte, Safiyyaanis booji’amtee turte. Qooda Ergamaa Rabbii keessatti kufte; inni bilisa ishee baase, isheenis amantee nikaaha Ergamaa Rabbiitiin ulfina argatte. Bara shantamaffaa Hijraa booda Madiinaatti boqotte.10

Ummu Habiibaa (radiyallaahu anhaa): Intala Abuu Sufyaan bin Harb bin Umayyaa fi obboleettii Mu’aawiyaa turte. Haati ishee Hind turte. Abbaa manaa ishee Ubaydullaah bin Jahsh wajjin Muslima ta’anii gara Habashaatti godaanan. Intalli ishee Habiibaan Habashaatti waan dhalatteef, isheen kunyaa Ummu Habiibaa (haadha Habiibaa) jedhuun beekamte. Abbaan manaa ishee achitti qeesotaan gowwoomfamee murtadda ta’ee du’e. Isheen kophaa ishee, biyya ormaa keessatti, hiyyeettii taatee hafte. Amantii Ergamaa Rabbii akka hin dhiifne jette. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) ishee gammachiisuuf nikaaha isheef gochuu barbaade. Bara torbaffaa Hijraa booda Najaashiidhaaf xalayaa barreesse. Najaashiin, ajaja nabiyyummaa kanaan, Rasuula Kabajamaaf nikaaha ishee raawwatee gara Madiinaatti ishee erge. Bara afurtamii afraffaa Hijraa booda Madiinaatti boqotte.

Maymuunaa (radiyallaahu anhaa): Maqaan ishee Barraa ture; Ergamaan Rabbii Maymuunaa godhe. Abbaan manaa Maymuunaa du’ee ture. Erga Khaybar injifatamee booda umraaf gara Makkaa yommuu deeman, gara Madiinaatti deebi’aa utuu jiranii nikaaha Ergamaa Rabbiitiin ulfina argatte. Bara shantamii sadaffaa Hijraa booda Makkaatti dhukkubsatte. Isheen: “Makkaa keessaa na baasaa! Sababni isaas Ergamaan Rabbii akka ani Makkaa alatti boqodhu beeksiseera,” jette. Yeroo ishee baasan, iddoo nikaahni ishee Ergamaa Rabbii wajjin itti raawwatame (iddoo Sarif jedhamu) irratti boqotte.11

Maariyaa (radiyallaahu anhaa): Yeroo garbittii Nabiyyii keenya kabajamaa turte amantee, nikaaha Sayyida keenyaatiin ulfina argatte. Maariyaan Muqawqis, bulchaa Masrii fi Iskindiriyaa, biraa kennaa ta’ee waan ergamteef, hiddi dhalootaa (sansalatni hiddaa) ishee fi guyyaan dhaloota ishee sirriitti hin beekamu. Rasuula Kabajamaan haadha teenya Maariyaa irraa ilma Ibraahiim jedhamu argate. Maariyaan baay’ee tasgabbooftuu, callistuu fi of qabattuu turte. Waggoota dhumaa khilaafaa Umar keessa, bara 637 (bara 16ffaa Hijraa booda) boqotte. Qabristaana Baqii’ keessatti awwaalamte.12

Rayhaanaa (radiyallaahu anhaa): Yeroo garbittii Nabiyyii keenya kabajamaa turte Muslima taate. Gosa Banii Qurayzaa, gosoota Yahuudota Madiinaa keessa jiraatan keessaa tokko, irraa turte. Hiddi dhalootaa (sansalatni hiddaa) ishee Rayhaanaa bint Sham’uun bin Yaziid yookaan Rayhaanaa bint Zayd bin Amr bin Khunaafaa bin Sham’uun bin Yaziid dha. Guyyaan dhaloota ishee sirriitti hin beekamu. Nabiyyii keenya kabajamaa dura, bara 631 (bara 10ffaa Hijraa booda) Madiinaatti boqotte. Qabristaana Baqii’ keessatti awwaalamte.13

“Sayyidootaa fi shariifota jaallachuun hafuura dhumaa irratti iimaanaan deemuuf sababa ta’a” Abuu Mujaahid Anwar bin Naziif (rahmatullaahi alayhi)