SAHAABOTA NABIYYII KEENYA KABAJAMAA

Sahaabota Nabiyyii keenyaa: Muslimni, dubartii yookaan dhiira, mucaa yookaan ga’eessa, kan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii yoo baay’ee xiqqoo ta’e illee al tokko arge, yookaan yoo jaamaa ta’e al tokko isa wajjin dubbate, iimaanaanis boqote, Saahib yookaan Sahaabaa jedhama. Baay’ina isaaniitiin Ashaab-i Kiraam, Sahaaba-i Kiraam yookaan Sahb jedhamu (radiyallaahu anhum ajma’iin). Namni Nabiyyii keenya utuu kaafira ta’ee arge, erga Ergamaan Rabbii boqotee booda amane, yookaan utuu Muslima ta’ee arge, achiis murtadda ta’e (Islaamummaa irraa ba’e), Sahaabaa miti. Namni erga Sahaabaa ta’ee booda murtadda ta’ee, erga Ergamaan Rabbii boqotee booda irra deebi’ee amane, Sahaabaa ta’a. Nabiyyiin keenya kabajamaan jinniif illee nabiyyii waan ta’eef, jinniinis Sahaabaa ta’uu ni danda’a.

Nabiyyootaa fi maleykota keessaa warra ol’aanoo booda, uumamtoota hunda keessaa warri hunda caalaa ol’aanoon Sahaabota. Maqaa tokkoon tokkoon isaanii “hazret-i” yookaan “radiyallaahu anhu” jechuudhaan kabajaa fi ulfinaan dubbachuu qabna. Namni Muhammad alayhis-salaam nabiyyii ta’uu isaatti amanu hundi, jechuunis Muslimni hundi, sanyii kamii fi biyya kamii illee haa ta’u, ummata Muhammad alayhis-salaam jedhama. Sahaabota keessaa tokkoon tokkoon isaanii ummata kana hunda caalu. Aayatoota kabajamoo gaarummaa fi ol’aantummaa Sahaabotaa (radiyallaahu anhum) ilaallatan keessatti, hiikaan, akkana jedhameera: “Isin ummatoota keessaa isa khayrii qabeessa dha.”1 “Allaahu ta’aalaan Muhaajirootaa fi Ansaar keessaa warra jalqaba amananii fi warra gaarummaadhaan isaan hordofan (karaa isaanii irra deeman) irraa jaallateera; isaanis Allaahu ta’aalaa irraa jaallataniiru. Allaahu ta’aalaan isaaniif Jannatoota jala isaaniitiin laggeen yaa’an qopheesseera. Achi keessa bara baraan turu. Kun fayyina guddaa dha.”2 “Muhammad (alayhis-salaam) Nabiyyii Allaahu ta’aalaa ti. Warri isa wajjin jiran (jechuunis Sahaabonni) hundi kaafiroota irratti jabaatoo dha; garuu wal gidduutti gara laafeyyii dha. Yeroo baay’ee rukuu’aa fi sujuuda keessatti isaan argitu. Isaan ibaadaa isaanii kanaan, gara laafinaa fi jaalala namootaaf agarsiisaniin, jaalalaa fi tola Janaab-i Haqq barbaadu. Sujuuda baay’ee godhuun isaanii fuula isaanii irraa ni beekama (fuula isaanii irra mallattoo fi asxaa sujuuda godhuu jira). Kunoo, Tawraata keessatti haalli isaanii akkana. Ibsi isaanii Injiila keessa jiru immoo akkana: isaan biqiltuu sanyii, kan baala isaa baasee jabaatee furdatee jirma isaa irra qajeelee dhaabbate, kan qonnaan bultoota gammachiisu fakkaatu. (Sahaabonnis akkasuma turan: xiqqoo fi dadhaboo turanii booda baay’atanii jabaatan.) Fakkeenyi kun kaafiroota, warra haalan, dheekkamsaa fi aariitti galche. Allaahu ta’aalaan warra amananii hojii gaarii hojjetaniif dhiifamaa fi mindaa guddaa waadaa galeera.”3

Sahaabota ilaalchisee hadiisota shariifaa tokko tokko:

“Sahaabota koo hin arrabsinaa! Warra Sahaabota koo booda dhufan keessaa namni tokko warqee hamma tulluu sadaqaa yoo kenne illee, mindaa Sahaabota koo keessaa tokko garbuu harka guutuu kennuudhaan argate yookaan walakkaa isaa illee hin ga’u!”4

“Muhammad (sallallaahu alayhi wa sallam) Rasuula Allaahu ta’aalaa ti. Warri isa wajjin jiran (Sahaabonni) kaafiroota irratti baay’ee jabaatoo, wal gidduutti immoo baay’ee gara laafeyyii (baay’ee kunuunsitoota) dha” Fath: 29

“Sahaabonni koo akka urjiiwwan samii irra jiranii ti. Isaan keessaa isa kam hordoftanis qajeelfama argattu.”5

“Diinummaa Sahaabota kootii irraa of eegaa! Rabbii sodaadhaa! Namni isaan jaallatu, ana waan jaallatuuf isaan jaallata. Namni isaan diinomfate ana diinomfate. Namni isaan miidhe ana miide. Namni ana miide immoo dhugumaan Allaahu ta’aalaa miida.”

“Ummata koo keessaa warri hunda caalaa gaarii warra bara ani jiru keessa jiranii dha. Isaan booda warri hunda caalaa gaarii warra isaan booda dhufanii dha. Isaan boodas warri hunda caalaa gaarii warra sana booda dhufanii dha.”

“Muslima ana arge, akkasumas Muslima warra ana argan arge, ibiddi Jahannamii hin gubu.”6

Aayatoonni kabajamoo fi hadiisonni shariifni armaan olii ol’aantummaa fi gaarummaa Sahaabotaa ifatti agarsiisu.

Sahaabonni dhimmoota murtee amantii keessatti madda hunda caalaa amanamaa dha. Sababni isaas Qur’aana Kabajamaa Nabiyyii keenya irraa baratanii warra isaan booda dhufaniif barsiisanii ibsaniiru. Beekumsi waa’ee waan Nabiyyiin keenya hojjetee fi dubbatee, waan isaan ofii isaaniitiin arganii fi dhaga’anii odeessan irratti hundaa’a.

Murteewwan isaan walii galanii odeessan bu’uura hadiisota shariifaa ta’aniiru. Islaamummaa keessatti ijmaa’ ummataa, jechuunis walii galteen hayyootaa, bara Sahaabotaa qofa keessa guutummaa fi mudaa malee raawwatame. Kana malees tokkoon tokkoon Sahaabotaa hayyoota mujtahida, kanneen jechi isaanii amantii keessatti ragaa fi bu’uura ta’e, keessaa ti; mujtahidoota isaan booda dhufan ni caalu. Hayyoonni Ahl as-Sunnaa Sahaabota akka tartiiba ol’aantummaatti gosa sadiitti qoodaniiru: 1. Muhaajiroota: warra utuu magaalaan Makkaa hin injifatamin, biyya isaanii fi firoota isaanii dhiisanii, Makkaa irraa yookaan iddoowwan biroo irraa gara magaalaa Madiinaatti godaananii dha. Isaan iimaanaan gara Ergamaa Rabbii dhufan, yookaan yeroo dhufan amanan. Amr bin Aas isaan keessaa tokko dha (radiyallaahu anhum ajma’iin).

2. Ansaar: Muslimoonni magaalaa Madiinaa yookaan iddoowwan magaalaa kanatti dhihoo jiran keessa jiraatan, kanneen gosoota lamaan Aws fi Khazraj jedhaman keessaa turan, Ansaar jedhamu. Akkas jedhamuun isaanii, Nabiyyii keenya kabajamaa fi warra Makkaatiif gargaarsa gosa hundaa fi aarsaa akka kennan waadaa galanii, waadaa isaanii irratti waan dhaabbataniif (radiyallaahu anhum ajma’iin).

3. Sahaabota kanneen biroo: Muslimoota Muhaajiroota fi Ansaar hin taane, garuu iddoowwan biroo irraa dhufanii gumii Nabiyyii keenya kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) keessa ta’uudhaan ulfina argatanii dha. Warri yeroo magaalaan Makkaa injifatamte yookaan iddoowwan biroo keessatti amanan isaan keessaa ti. Isaan kun Sahaabaa qofa jedhamu (radiyallaahu anhum ajma’iin). Sahaabota keessaa warri hunda caalaa ol’aanoon khaliifota Ergamaa Rabbii afran dha. Isaan akka tartiiba khilaafaatti: Abuu Bakr, Umar, Usmaan fi Aliyyi dha. Isaan booda warri hunda caalaa ol’aanoon, Ashara al-Mubashsharaa, jechuunis namoota kudhan Jannataan oduu gammachiisaa argatan, keessaa jahan hafan (Xalhaa bin Ubaydullaah, Zubayr bin Awwaam, Abdurrahmaan bin Awf, Sa’ad bin Abii Waqqaas, Sa’iid bin Zayd, Abuu Ubaydaa bin Jarraah), akkasumas Hasanii fi Husayn dha (radiyallaahu anhum ajma’iin).

Isaan booda warri ol’aanoon namoota afurtama warra jalqaba Muslima ta’anii dha. Achiis Sahaabota dhibba sadii fi kudha sadan Lola Badr irratti argamanii dha. Achiis goota dhibba torban Lola Uhud irratti argamanii dha. Isaan booda warri ol’aanoon, namoota kumaa fi dhibba afran, kanneen bara jahaffaa Hijraa booda muka jalatti Ergamaa Rabbiif: “Du’uutu jira, deebi’uun hin jiru!” jedhanii waadaa galanii dha. Waliigalteen kun “Bay’at ar-Ridwaan” jedhama.7

Baay’ina Sahaabotaa: Injifannoo Makkaa irratti kuma kudha lama, Duula Tabuuk irratti kuma soddoma, Hajjii Dhaammannaa irratti kuma sagaltama, yeroo Ergamaan Rabbii boqotetti immoo lafa irra gara kuma dhibbaa fi digdamii afur Sahaabotatu ture. Kana ilaalchisee riwaayaawwan biroos ni jiru.8

Sahaabota warra dhuma irratti boqotan: Abdullaah bin Awfaa bara 705 (bara 86ffaa Hijraa booda) Kuufaatti boqote; Abdullaah bin Yasr bara 706 (bara 88ffaa Hijraa booda) Shaamitti; Sahl bin Sa’ad bara 709 (bara 91ffaa Hijraa booda) umurii waggaa dhibbaatti Madiinaatti; Anas bin Maalik bara 711 (bara 93ffaa Hijraa booda) Basraatti; Abut-Xufayl Aamir bin Waasilaa bara 718 (bara 100ffaa Hijraa booda) Makkaatti boqotan (radiyallaahu anhum ajma’iin). Erga Nabiyyiin keenya boqotee booda, bara Khaliifota Afranii keessattis Sahaabonni amantii Islaamaa babal’isuu fi jihaada gochuu irratti waadaa isaaniitti dhaabbatan. Gonkumaa waadaa isaanii irraa hin deebine. Hundi isaanii walii galuudhaan, iddoo fi biyya isaanii dhiisanii, Ardii Arabaa keessaa ba’anii kallattii hundatti faca’an. Warra deeman keessaa baay’een hin deebine; iddoowwan itti deeman keessatti hanga du’anitti jihaada godhanii amantii Islaamaa babal’isan. Akkasiin yeroo gabaabaa keessatti biyyoonni baay’een injifataman. Iddoowwan injifataman keessatti Islaamummaan saffisaan babal’ate. Sahaabonni hundi haqa qabeeyyii dha. Islaamummaa beeksisuu keessatti hundi qooda qabu. Qur’aana Kabajamaa isaantu walitti qabe. Hadiisota shariifaa Nabiyyii keenya irraa isaantu odeesse. Hunda isaanii jaallachuun amantii Ahl as-Sunnaa irra ta’uuf haalduree hunda caalaa barbaachisaa fi kan isa malee hin taane dha. (Tajaajila Sahaabonni amantii Islaamaaf godhan, jireenya isaanii kan fakkeenya ta’e, gaarummaa isaanii, maqaa hunda isaanii fi seenaa jireenya isaanii kan barreessan kitaabonni baay’een qophaa’anii maxxanfamaniiru. Kitaabonni “Eshâb-ı kirâm” fi “Menâkıb-ı Çihâr Yâr-i Güzîn”, kanneen Hakikat Kitabevi maxxanse, baay’ee gatii qabeeyyii dha.)

“Sahaabonni koo akka urjiiwwan samii irra jiranii ti. Isaan keessaa isa kam hordoftanis qajeelfama argattu” Hadiisa shariifa

Jaalatamaan Rabbii aalamaa Muhammad dha,
Qaamni isaa qulqulluu, maqaan isaa Ahmad, aalamaaf rahmata dha.
Abbaa amala guddaa, kan “Lawlaaka…” jedhameef,
Madda beekumsaa, naamusaa, faydii, nuuraa fi jaalalaa ti.
Inni wasiilaa dhugaa Haqqaa fi garbicha gidduu jiru,
Dubbiin isaa lubbuuwwaniif fayyaa, maqaan isaa xuraa’ummaa onnee balleessa.
Inni ogeessa fayyaa dhugaa onnee abdii kutatee dhukkubsateef;
Ofii isaa qofa miti, ummanni isaas maleykota caalaa ol’aanaa dha.
Garbicha Isaa isa hunda caalaa filatamaa kanaaf Haqqi gargaartota kenne;
Gabroota Inni hunda caalaa jaallatu Sahaabota isaa godhe.
Ergamaan Rabbii: “Karaan isaanii karaa koo ti,” jedhe;
Barri kun bara hunda caalaa gaarii ta’uu isaa agarsiise.
Muhammad Musxafaa lubbuu isaanii caalaa jaallatan,
Qabeenya, mulkaa fi taayitaa isaanii isaaf jedhanii dhiisan.
Islaamummaa babal’isuuf jaalalaan lubbuu isaanii kennan;
Yaa Rabbii, haalli kun hammam bareedaa! Yaa Rabbii, ulfinni kun akkamii!
Gumii isaa tokko keessatti nafsiin isaanii qulqulloofte;
Onnee isaanii ma’rifaa, faydii, nuuraa fi tajalliin guute.
Haalota awliyaa isaan yeroo tokkotti argatan,
Yeroo hundas isa hordofan – kun ulfina guddaa akkamii!
Isaan hundi haqa qabeeyyii dha, nama tokkollee hin miidhan,
Nafsii isaaniitiif gonkumaa khilaafaa hin barbaadan.
Kanaafuu hin lolan, wal hin gaddisiisan;
Sadarkaa hunda caalaa ol’aanaa irra jiru, hundi isaanii mujtahida dha.