FADIILAAWWAN NABIYYII KEENYA KABAJAMAA

Kitaabonni fadiilaawwan Muhammad alayhis-salaam beeksisan dhibbootaan jiru. Fadiilaa jechuun ol’aanummaa jechuu dha. Ol’aanummaawwan isaa keessaa tokko tokko armaan gaditti ibsamaniiru: 1. Uumamtoota keessaa jalqaba nuurrii fi ruuhiin Muhammad alayhis-salaam uumame. 2. Allaahu ta’aalaan maqaa isaa Arshii, Jannatoota fi samiiwwan torbanitti barreesse. 3. Baala wardii Hindii keessatti biqiltu tokkoo irratti “Laa ilaaha illallaah Muhammadun Rasuulullaah” jedhamee barreeffameera. 4. Qurxummii laga magaalaa Basraatti dhihaatu tokko keessaa qabame irratti, gama mirgaatiin “Allaah”, gama bitaatiin immoo “Muhammad” jedhamee barreeffamuun isaa argameera. Taateewwan kanatti fakkaatan baay’ee dha. Kitaaba A History of Fishes, kan bara 1975 Landanitti maxxanfame keessatti, fuula 200ffaa irratti, suuraan qurxummii eegee isaa irratti qubee Qur’aana Kabajamaatiin “Shaanullaah” jedhamee barreeffame ni argama. Odeeffannoo kenname keessatti, gama eegee isaa isa kaan irrattis “Laa ilaaha illallaah” jedhamee akka barreeffame beeksifameera. Fakkeenyonni kanaa baay’ee dha. 5. Maleykonni hojii maqaa Muhammad alayhis-salaam dubbachuu malee hojii biraa hin qabne ni jiru. 6. Maleykonni Aadam alayhis-salaamiif akka sujuudan ajajamuun isaanii, sababa nuurri Muhammad alayhis-salaam adda isaa irra tureef ture. 7. Allaahu ta’aalaan nabiyyoota hundaaf akka Muhammad alayhis-salaam dhufu, akkasumas yoo zamana isaa ga’an akka ummatoonni isaanii isatti amanan ajajuu akka qaban beeksise. 8. Yeroo inni addunyaatti dhufuuf jedhu mallattooleen baay’ee gurguddoon mul’ataniiru. Kitaabota seenaa fi mawliidaa keessatti barreeffamaniiru. 9. Yeroo addunyaatti dhufe, hiddi handhuuraa isaa kutamee fi dhaqna qabatee argame. 10. Erga addunyaatti dhufee booda, sheyxaanonni samiitti ol ba’uu, maleykota irraas oduu hatuu hin dandeenye. 11. Yeroo addunyaatti dhufe, taabotoonni lafa irra jiran hundi fi fakkiiwwan gabbaramaa turan fuula isaaniitiin gad kufan. 12. Siree daa’imaa isaa maleykonni ni raasu turan. 13. Yeroo siree daa’imaa keessa ture, ji’a samii irra jiru wajjin dubbata ture. Ji’i gara inni quba isaa eebbifamaatiin akeeke ni jallata ture. 14. Yeroo siree daa’imaa keessa ture dubbachuu jalqabe. 15. Yeroo daa’ima ture, iddoo banaa keessa utuu deemuu, duumessi tokko sarara mataa isaa irratti isa wajjin socho’aa gaaddisa isaaf ta’a ture. Haalli kun hanga nabiyyummaan isaa jalqabamutti itti fufe. 16. Nabiyyiin hundi harka isaa mirgaa irratti chaappaa nabiyyummaa qaba ture. Kan Muhammad alayhis-salaam garuu gidduu dugda isaa eebbifamaa, lafee gatiittii bitaatti dhihaatee, onnee isaa irra ture. Jibriil alayhis-salaam yeroo onnee isaa dhiqee qoma isaa cufe, chaappaa Jannata irraa fide sanaan dugda isaa chaappeessee ture.

17. Akkuma fuuldura isaa argu, duuba isaas arga ture.

18. Akkuma ifa keessatti argu, dukkana keessattis arga ture. 19. Hancufni isaa bishaan hadhaawaa mi’eesse. Dhukkubsattootaaf fayyina kenne. Daa’immaniif akka aannanii nyaata ta’e. 20. Utuu iji isaa rafuu, onneen isaa dammaqaa ture. (Nabiyyoonni hundis akkasuma turan.) 21. Umurii isaa keessatti gonkumaa hin hargansine. 22. Dafqi isaa eebbifamaan akka wardii urgaa gaarii qaba ture. Namni hiyyeessi tokko, yeroo intala isaa heerumsiisu, gargaarsa isa gaafate. Yeroo sanatti waan kennu hin qabu ture. Qaaruuraa xiqqoo tokko keessatti dafqa isaa irraa naqee kenneef. Intalli sun yeroo fuula ishee fi mataa ishee dibattu, manni ishee akka miskii urgaa’a ture. Manni ishee maqaa (mana urgaa gaarii qabu) jedhuun beekame. 23. Dheerina giddu galeessaa qabaatee utuu jiruu, yeroo namoota dhedheeroo bira jiru, isaan caalaa ol dheeraa fakkaata ture. 24. Yeroo ifa aduu fi ji’aa keessa deemu, gaaddisni isaa lafa irratti hin kufu ture. 25. Qaama isaa fi uffata isaa irra tisseen, bookeen fi ilbiisonni biroo hin qubatan turan. 26. Uffanni isaa inni keessaa, hammam yoo uffate illee, gonkumaa hin xuraa’u ture. 27. Yeroo deemu hunda maleykonni duuba isaa dhufu turan. Kanaafuu Sahaabota isaa fuuldura deemsisee: “Dugda koo maleykotaaf dhiisaa” jedha ture.1 28. Yeroo dhagaa irra ejjetu, dhagaa irratti faanni miila isaa ni hafa ture. Yeroo cirracha irra deemu faana tokkollee hin dhiisu ture. Yeroo fedhii uumamaa guuttatu, lafti baqaqxee fincaanii fi kan akkasii biyyoo keessatti hafa ture. (Nabiyyoonni hundis akkasuma turan.) 29. Namootaa fi maleykota keessaa beekumsi caalaatti baay’een isaaf kenname. Ummii ta’ee utuu jiruu, jechuunis nama tokko irraa waan tokkollee utuu hin barin, Allaahu ta’aalaan waan hunda isatti beeksise. Akkuma Aadam alayhis-salaamiif maqaan waan hundaa beeksifame, isaafis maqaa fi beekumsi waan hundaa beeksifameera. 30. Maqaawwan ummata isaa, qaamoleen isaanii fi wanti isaan gidduutti ta’u hundi isatti beeksifame. 31. Sammuun isaa sammuu namoota hundaa caala. 32. Amaloonni gaggaariin namoota keessatti argamuu danda’an hundi isaaf kennaman. Yeroo walaloo-barreessaa guddaa Umar Ibn al-Faaridiin: “Ergamaa Rabbii maaliif hin faarsine?” jedhan, inni: “Isa faarsuuf humni koo akka hin geenye hubadhe. Jecha ittiin isa faarsu hin arganne” jedhe.

“Ummata koo keessaa namni tokko Jahannam keessatti hafuu isaatti hin gammadu” Hadiisa shariifa

33. Kalima-i shahaadaa keessatti, azaana, iqaamaa, tashahhuda salaataa keessatti, du’aawwan baay’ee, ibaadaawwan tokko tokkoo fi khuxbaawwan keessatti, gorsa kennuu keessatti, yeroo rakkinaa, qabrii keessatti, Mahshara irratti, Jannata keessattii fi arraba uumamaa hundaa irratti Allaahu ta’aalaan maqaa isaa maqaa Isaa bira kaa’eera. 34. Ol’aanummaawwan isaa keessaa isa caalaatti ol’aanaan Habiibullaah ta’uu isaa ti. Allaahu ta’aalaan isa jaallatamaa fi michuu Isaa godheera. Nama hunda fi maleykaa hunda caalaa isa jaallateera. Akkanas jedheera: “Ani Ibraahiim Khaliil godheera; si immoo Habiiba Koo godheera.”

35. Aayanni kabajamaan hiikni isaa: “Hanga ati gammaddutti (‘ga’a!’ hanga jettutti) waan barbaadde hunda siif nan kenna”2 ta’e, Allaahu ta’aalaan Nabiyyii Isaatiif beekumsa hunda, ol’aanummaa hunda, ahkaama Islaamaa, diinota isaa irratti gargaarsaa fi mo’icha, ummata isaatiif injifannoowwanii fi mo’ichoota, Guyyaa Qiyaamaa immoo shafaa’aa gosa hundaa fi tajalliiwwan akka kennu waadaa gala. Yeroo aayanni kabajamaan kun bu’e, gara Jibriil alayhis-salaam ilaalee: “Ummata koo keessaa namni tokko Jahannam keessatti hafuu isaatti hin gammadu” jedhe. 36. Allaahu ta’aalaan Qur’aana Kabajamaa keessatti nabiyyii hunda maqaa isaatiin, Muhammad alayhis-salaam garuu: “Yaa Ergamaa Koo! Yaa Nabiyyii Koo!” jedhee dubbise. 37. Baay’ee ifaa fi salphaatti hubatamuun loqoda afaan Arabaa hundaan dubbata ture. Warra iddoowwan adda addaa irraa dhufanii isa gaafataniif loqoda isaaniitiin deebii kenna ture. Warri dhaga’an ni dinqisiifatu turan. Innis: “Allaahu ta’aalaan baay’ee bareechee na guddise” jedha ture.3

38. Jechoota muraasaan waan baay’ee ibsa ture. Hadiisonni shariifni isaa kanneen kuma dhibba tokkoo ol ta’an, akka inni “Jawaami’ al-kalim” ta’e agarsiisu.

Hayyoonni tokko tokko akkana jedhan: “Muhammad alayhis-salaam utubaalee amantii Islaamaa afran hadiisota afuriin beeksise:

- ‘Hojiin niyyaa irratti hundaa’ee madaalama.’4

- ‘Halaalli ifaa dha, haraamnis ifaa dha.’5

- ‘Himataan ragaa dhiheessuu, himatamaan immoo kakachuu qaba.’6 fi

- ‘Namni tokko hanga waan ofii isaatiif barbaadu obboleessa isaa amantii keessaatiif hin barbaannetti, iimaanni isaa guutuu hin ta’u.’7 Hadiisota afran kana keessaa inni jalqabaa bu’uura ibaadaa ti; inni lammaffaan bu’uura mu’aamalaatii ti; inni sadaffaan bu’uura khusuumaatii, jechuunis dhimma haqaa fi bulchiinsaa ti; inni afraffaan immoo bu’uura beekumsa naamusaa fi amalaa ti.”8

39. Muhammad alayhis-salaam eegamaa (masuuna) fi cubbuu irraa qulqulluu (ma’suuma) ture. Beekees, utuu hin beekin, guddaas, xiqqaas, umurii afurtamaa duras boodas, cubbuu tokkollee hin hojjenne. Gocha fokkataa tokkollee isa irraa hin argamne. 40. Muslimoonni salaata keessatti yeroo taa’an “As-salaamu alayka ayyuhan-nabiyyu wa rahmatullaahi” dubbisuudhaan Muhammad alayhis-salaamiif salaama akka kennan ajajaman. Salaata keessatti nabiyyii biraa fi maleykotaaf salaama kennuun hin hayyamamne. 41. Hadiisa qudsii keessatti: “Utuu ati hin jiraanne, waan tokkollee hin uumu ture!” jedhameera.9

42. Nabiyyoonni biroo ofii isaaniitiin maqaa balleessii kaafirootaatiif deebii kennaniiru. Maqaa balleessii Muhammad alayhis-salaam irratti godhameef garuu Allaahu ta’aalaatu deebii kennee isa ittise. 43. Baay’inni ummata Muhammad alayhis-salaam baay’ina ummatoota nabiyyoota biroo hundaa walitti qabamee caala. Isaan caalaa ol’aanoo fi ulfaatoo dha. Warra Jannata seenan keessaa harki sadii keessaa lamaan ummata kana irraa akka ta’u hadiisota shariifaa keessatti beeksifameera. 44. Mindaan Ergamaa Rabbiif kennamu mindaa nabiyyoota biroof kennamu dachaa dachaan caala.

Nama ibaadaa fudhatamaa fi hojii gaarii hojjeteef hamma mindaan kennamu, barsiisaa isaatiifis ni kennama. Barsiisaa barsiisaa isaatiif dachaa afur, barsiisaa isaatiif dachaa saddeet, barsiisaa isaatiif immoo dachaa kudha jaha ta’uun, hanga Ergamaa Rabbiitti barsiisaa hundaaf mindaa barataa isaa dachaa lama ni kennama. Fakkeenyaaf, barsiisaa digdammaffaaf mindaan 524.288 ni kennama. Muhammad alayhis-salaamiif hojii ummata isaa hunda irraa mindaan ni kennama.

Lakkoofsi mindaa Muhammad alayhis-salaamiif hojii tokkoon tokkoon irraa kennamu yoo herrega kanaan yaadame, baay’ina isaa hundaa Allaahu ta’aalaa malee namni tokkollee hin beeku. Salaf-i saalihiin warra isaan booda dhufan caalaa ol’aanoo fi caalaatti ulfaatoo akka ta’an beeksifameera. Baay’ina mindaa irraa yoo ilaalame, ol’aanummaan kun ifaa dha. 45. Maqaa isaatiin isa waamuun, bira isaatti sagalee ol fudhatanii dubbachuun, fagoo irraa isa iyyuun, karaa irratti fuuldura isaa darbuun haraama taasifameera. Ummatoonni nabiyyoota biroo nabiyyoota isaanii maqaa isaaniitiin waamu turan. 46. Jibriil alayhis-salaam bifa maleykummaa isaatiin al lama arge. Nabiyyiin biraa tokkollee bifa isaa isa dhugaatiin isa hin argine. 47. Jibriil alayhis-salaam al kuma digdamii afur isa bira dhufeera. Nabiyyoota biroo keessaa caalaatti Muusaa alayhis-salaam bira dhufe; dhufaatiin kun al dhibba afur ta’e.

“Namni Ahlul-Bayt kootiif diina ta’e munaafiqa dha” Hadiisa shariifa

48. Israafiil alayhis-salaamis Muhammad alayhis-salaam bira al baay’ee dhufeera. Nabiyyoota biroo (alayhimus-salawaatu wat-tasliimaat) bira Jibriil alayhis-salaam qofatu dhufe. 49. Allaahu ta’aalaa Muhammad alayhis-salaamiin kakachiisuun ni hayyamama; nabiyyoota biroo fi maleykotaan garuu hin hayyamamu. 50. Muhammad alayhis-salaam booda, haadhotii manaa isaa namoota biraatiif nikaahaan fuudhuun haraama taasifame; kana irraa ka’uun haadhotii mu’minootaa ta’uun isaanii beeksifameera.

Haadhotiin manaa nabiyyoota biroo (alayhimus-salawaatu wat-tasliimaat) yookaan isaan miidhan, yookaan faayidaa hin qabne. Haadhotiin manaa eebbifamoon Muhammad alayhis-salaam (radiyallaahu ta’aalaa anhunna) garuu dhimma addunyaa fi Aakhiraa keessatti isa gargaaran, hiyyummaa obsan, galateeffatan, Islaamummaa babal’isuu keessattis tajaajila guddaa godhaniiru. 51. Firummaan karaa nasabaa fi sababaa, jechuunis karaa dhiigaa fi nikaahaa, Guyyaa Qiyaamaa faayidaa hin qabu. Firoonni Ergamaa Rabbii kana irraa adda. 52. Maqaa Ergamaa Rabbii moggaafamuun addunyaa fi Aakhiraa keessatti faayidaa qaba. Mu’minoonni dhugaa maqaa isaa baatan Jahannam hin seenan. 53. Dubbiin isaa hundi, hojiin isaa hundi sirrii dha. Ijtihaadni isaa hundi Allaahu ta’aalaa biraa ni mirkaneeffama. 54. Isa jaallachuun nama hundaaf farda dha. “Namni Allaahu ta’aalaa jaallatu ana jaallata” jedheera. Mallattoon isa jaallachuu amantii isaa, karaa isaa, sunnaa isaa fi amala isaa hordofuu dha. Qur’aana Kabajamaa keessatti: “Yoo na hordoftan, Allaahu ta’aalaan isin jaallata” akka jedhu ajajame.

55. Ahlul-Bayt isaa jaallachuun waajiba dha. “Namni Ahlul-Bayt kootiif diina ta’e munaafiqa dha” jedheera. Ahlul-Bayt firoota isaa kanneen zakaa fudhachuun isaaniif haraama ta’e dha. Isaan haadhotii manaa isaa fi mu’minoota sanyii akaakoo isaa Haashim irraa dhufan, jechuunis warra sanyii Aliyyi, Aqiil, Ja’far Xayyaar fi Abbaas irraa ta’an dha.

56. Sahaabota isaa hunda jaallachuun waajiba dha. Akkana jedhe: “Ana booda Sahaabota kootiif diina hin ta’inaa! Isaan jaallachuun ana jaallachuu dha. Isaaniif diina ta’uun anaaf diina ta’uu dha. Namni isaan miidhe ana miideera. Namni ana miidhe immoo Allaahu ta’aalaa miida. Allaahu ta’aalaan nama Isa miidhe ni adaba.”

57. Allaahu ta’aalaan Muhammad alayhis-salaamiif samii irratti gargaartota lama, lafa irrattis lama uumeera. Isaanis Jibriil, Miikaa’iil, Abuu Bakr fi Umar (radiyallaahu ta’aalaa anhum ajma’iin) dha.10 58. Namni hundi, dhiiras dubartiis, umurii guddaatti du’e, qabrii isaa keessatti waa’ee Muhammad alayhis-salaam ni gaafatama. Akkuma “Rabbiin kee eenyu?” jedhamee gaafatamu, “Nabiyyiin kee eenyu?” jedhamees ni gaafatama. 59. Hadiisota shariifaa Muhammad alayhis-salaam dubbisuun ibaadaa dha. Nama dubbisuuf mindaan ni kennama.

Hadiisota shariifaa dubbisuuf, udhuu godhachuu, uffata qulqulluu uffachuu, urgaa gaarii dibachuu, kitaaba hadiisa shariifaa iddoo ol ka’aa irra kaa’uu, namni dubbisu warra alaa dhufaniif ol ka’uu dhiisuu fi warri dhaggeeffatan wal haasofsiisuu dhiisuun mustahabba dha. Fuulli warra hadiisota shariifaa yeroo hunda dubbisanii nuura qabeessa, ifaa fi bareedaa ta’a. Yeroo Qur’aana Kabajamaa dubbisanis naamusa kana eeguun barbaachisaa dha. 60. Ruuhii isaa eebbifamaa fudhachuuf, Azraa’iil alayhis-salaam bifa namaatiin dhufe. Seenuuf hayyama gaafate. 61. Qabrii isaa keessatti jireenya nuti hin beekneen jiraataa dha. Qabrii keessatti Qur’aana Kabajamaa dubbisa, salaatas salaata. (Nabiyyoonni hundis akkasuma.) 62. Maleykonni, iddoo addunyaa hunda keessatti Muslimoota Ergamaa Rabbiif (sallallaahu alayhi wa sallam) salawaata buusan dhaga’an, qabrii isaa dhufanii isatti himu. Guyyaa guyyaan maleykonni kumaatamaan lakkaa’aman qabrii isaa ziyaaru. 63. Biyyeen qabrii isaa keessa jiru iddoo hunda, Ka’abaa fi Jannatoota caalaa ol’aanaa dha. 64. Hojiiwwanii fi ibaadaawwan ummata isaa ganama ganamaa fi galgala galgalaa isatti agarsiifamu. Warra isaan hojjetanis ni arga; warra cubbuu hojjetaniif akka dhiifamuuf du’aa godha. 65. Qabrii isaa ziyaaruun dubartootaafis mustahabba dha. Qabrilee biroo garuu yeroo namni hin baay’anne qofa, uffata Muslimaaf malu uffatanii ziyaaruun isaaniif ni hayyamama. 66. Akkuma yeroo jiraataa ture, erga boqotee boodas, iddoo addunyaa hunda keessatti, yeroo hunda du’aa warra isaan tawassula godhan, jechuunis ulfina isaa fi kabaja isaatiif jedhanii kadhatan, Allaahu ta’aalaan ni fudhata.

Namni baadiyyaa tokko iddoo qabrii isaa bira dhufee: “Yaa Rabbii! Garboota bilisa baasuu ajajjeetta. Kun Nabiyyii Kee ti. Anis garboota Kee keessaa tokko. Ulfina Nabiyyii Keetiif ibidda Jahannam irraa bilisa na baasi!” jedhe. Sagaleen: “Yaa garbicha Koo! Maaliif bilisa ba’uu ofii keetii qofa kadhatte? Gabroonni Koo hundi bilisa akka ba’an maaliif hin kadhanne? Deemi! Jahannam irraa bilisa si baaseera” jedhu dhaga’ame.

Awliyaa beekamoo keessaa kan ta’e Haatim Asamm, iddoo qabrii Ergamaa Rabbii bira dhaabatee: “Yaa Rabbii! Qabrii Nabiyyii Kee ziyaareera. Harka duwwaa na hin deebisin!” jedhe. Sagaleen: “Yaa garbicha Koo! Ziyaara ati qabrii Habiiba Kootiif goote fudhadheera. Siifis, warra si wajjin ziyaaraniifis dhiifama godheera” jedhu dhaga’ame.

Imaam Ahmad Qasxallaanii (rahmatullaahi alayhi) akkana jedha: “Waggoota muraasaaf dhukkuba tokkoon rakkadhe. Ogeeyyiin fayyaa qoricha isaa hin arganne. Makkaatti halkan tokko Ergamaa Rabbii baay’ee kadhadhe. Halkan sana abjuu keessatti nama tokko arge. Waraqaa harka isaa jiru irratti: ‘Asitti, hayyama Ergamaa Rabbiitiin, qorichi dhukkuba Ahmad Qasxallaanii barreeffameera’ jedhu dubbise. Yeroon dammaqu dhukkubni koo hin hafne.” Qasxallaaniin ammas akkana jedha: “Intalli hiyyeettiin tokko dhukkuba kufaa qabamtee turte. Akka isheen fayyituuf Ergamaa Rabbii baay’ee kadhadhe. Abjuu koo keessatti namni tokko jinnii intala sana dhukkubsu natti fidee: ‘Ergamaan Rabbii kana sitti erge’ jedhe. Jinniitti aaree itti iyye. Innis akka intala sana hin miineef naaf kakate, anis dammaqe. Booda akka intalli sun dhukkuba kufaa irraa fayyite dhaga’e.”

67. Guyyaa Qiyaamaa Ergamaan Rabbii jalqaba qabrii keessaa ka’a. Uffata Jannataa uffata. Buraaq yaabbatee gara Mahsharaatti deema. Harka isaa keessa alaabaa “Liwaa’ al-Hamd” jedhamutu jira. Nabiyyoonnii fi namoonni hundi alaabaa kana jala dhaabatu. Hundi isaanii waggaa kuma tokko eeguu irraa kan ka’e baay’ee dhiphatu. Namoonni tartiibaan nabiyyoota Aadam, Nuuh, Ibraahiim, Muusaa fi Iisaa (alayhimus-salaam) bira deemanii, herregni akka jalqabamuuf shafaa’aa akka godhan kadhatu. Tokkoon tokkoon isaanii dhiifama gaafatee, Allaahu ta’aalaa akka qaana’anii fi akka sodaatan himuun shafaa’aa gochuu irraa of qusatu. Achiis Ergamaa Rabbii bira deemanii yommuu kadhatan, inni sujuuda bu’ee du’aa godha, shafaa’aan isaas ni fudhatama. Jalqaba herregni ummata isaa ni ilaalama; Siraaxa jalqaba isaanitu ce’a, Jannata jalqaba isaanitu seena. Iddoo deeman hunda nuuraan ifeessu.

Faaximaan yeroo Siraaxa ceetu: “Namni hundi ija isaa haa cufatu! Intalli Muhammad alayhis-salaam dhufaa jirti” jedhama.

68. Maqaan maqaamaa Ergamaan Rabbii Jannata keessatti irratti argamu Wasiilaa dha. Kun sadarkaa Jannataa isa caalaatti ol’aanaa dha. Hiddi muka Sidrat al-Muntahaa, kan dameen isaa tokkoon tokkoon nama Jannata keessa jiru hundatti diriiru, achi jira. Qananiin warra Jannataa damee kanneen irraa dhufa.

69. Bara Aadam alayhis-salaam azaana salaataaf waamamu keessatti maqaan Muhammad alayhis-salaam ni dubbatama ture.

70. Tawraata, Injiila fi Zabuura keessatti Muhammad alayhis-salaam, khaliifoonni isaa afran, Sahaabonni isaa fi ummata isaa keessaa tokko tokko sifaawwan gaggaariidhaan beeksifamanii faarfamaniiru. Allaahu ta’aalaan maqaa Isaa Mahmuud irraa jecha Muhammad jedhu baasee Habiiba Isaatiif maqaa godhe. Allaahu ta’aalaan maqaawwan Isaa keessaa Ra’uuf fi Rahiim jedhanis Habiiba Isaatiif kenneera. 71. Yeroo umurii waggaa sadii ture, yeroo umurii afurtamaatti nabiyyummaan isaaf beeksifame, yeroo umurii shantamii lamaatti gara Mi’raajaatti fudhatame, maleykonni qoma isaa baqaqsan. Gabatee Jannata irraa fidan keessatti bishaan Jannataatiin onnee isaa dhiqan. 72. Urjiiwwan torban walitti qabama urjii “Surayyaa” jedhamu, kan urjii Sawr (sangaa, korma) cinaa jiru keessa jiran, ija isaatiin argee lakkoofsa isaanii beeksise. Walitti qabamni urjii kun Pervin fi Ülker jedhamees ni waamama. 73. Warri dhiiga hijaamaa isaa irraa dhugan ni turan. Namni tokko yeroo isa dhugu: “Ibiddi Jahannam isa hin gubu” jedhe. 74. Mu’jizaawwan isaa gurguddoo keessaa tokko gara Mi’raajaatti fudhatamuu isaa ti. Beeyladaa Jannataa Buraaq jedhamuun Makkaa irraa gara Qudsiitti geeffame. Achii gara samiiwwanii fi Arshiitti fudhatame. Wantoonni dinqisiisoon isatti argisiifaman. Allaahu ta’aalaa ija mataa isaatiin, haala beekamuu hin dandeenyeen, arge. (Garuu argaan kun alaa aalama qaamaatti, jechuunis aalama Aakhiraa keessatti ture.) Yeroo gabaabaa keessatti deebi’ee gara mana isaatti fidame. Mu’jizaan Mi’raajaa nabiyyii biraa tokkoofillee hin kennamne.

75. Umurii isaanii keessatti al tokko salaataa fi salaama isaaf buusuun ummata isaa irratti farda ta’e. Allaahu ta’aalaa fi maleykonnis salaataa fi salaama isaaf buusu.

“Nabiyyii garbicha Rabbii ta’uu nan barbaada” Hadiisa shariifa

76. Halkan, dammaqee utuu jiruu, rafee utuu jiruu, kophaa utuu jiruu, namoota baay’ee keessa utuu jiruu, imala irra utuu jiruu, mana keessa utuu jiruu, lola keessa utuu jiruu, utuu kolfuu, utuu boo’uu, onneen isaa eebbifamaan yeroo hunda Allaahu ta’aalaa wajjin ture. Yeroo tokko tokko immoo Allaahu ta’aalaa qofa wajjin ture.

Hojii isaa addunyaa irratti raawwachuu fi onnee isaa eebbifamaa gara aalama namummaatti deebisuuf, haadha manaa isaa Aa’ishaa (radiyallaahu anhaa) bira dhufee: “Yaa Aa’ishaa! Xiqqoo na dubbisi (akka ani gara ofii kootti deebi’uuf)” jedha ture; achii booda Sahaabota isaa gorsuu fi qajeelchuuf deema ture. Sunnaa salaata Subhii mana isaatti salaatee, Aa’ishaa (radiyallaahu anhaa) wajjin xiqqoo erga haasa’ee booda, Sahaabota isaatiif farda salaachisuuf masjiida deema ture. Haalli kun addaawwan nabiyyummaa (khasaa’is) keessaa ti. Utuu Aa’ishaa (radiyallaahu anhaa) wajjin haasa’uu dhiisee ba’ee, sababa tajalliiwwan Rabbii fi nuuraawwaniif namni tokkollee fuula isaa ilaaluu hin danda’u ture. 77. Sadarkaa fi mootummaa hin barbaanne; nabiyyummaa fi hiyyummaa hawwe. Ganama tokko Jibriil alayhis-salaam wajjin utuu haasa’uu, halkan sana mana isaa keessa nyaanni hamma afaan tokkoo illee akka hin jirre hime. Yeroo sanatti Israafiil alayhis-salaam dhufee: “Allaahu ta’aalaan waan isin jettan dhaga’ee na erge. Yoo barbaaddan, dhagaan harka keessaniin tuqxan hundi warqee, meetii yookaan zumurruda haa ta’u. Yoo barbaaddan, mootii ta’aatii nabiyyummaa hojjedhaa” jedhe. Ergamaan Rabbii al sadii: “Nabiyyii garbicha Rabbii ta’uu nan barbaada” jedhe.

78. Nabiyyoonni biroo (alayhimus-salawaatu wat-tasliimaat) yeroo murtaa’e fi biyya murtaa’e keessatti nabiyyummaa hojjetan. Muhammad alayhis-salaam garuu namoota lafa irra jiran hundaa fi jinniitti hanga Guyyaa Qiyaamaatti nabiyyii ta’ee ergameera. Hayyoonni inni nabiyyii maleykotaa, bineensotaa, biqiltootaa fi wantoota lubbuu hin qabnee, walumaagalatti uumamtoota hundaa akka ta’e beeksisanis ni jiru.

79. Rahmanni fi faayidaan isaa uumamtoota hunda irratti babal’ateera. Faayidaan isaa mu’minootaaf qabu ifaa dha. Kaafiroonni bara nabiyyoota biroo (alayhimus-salawaatu wat-tasliimaat) keessa turan addunyaa keessatti ni adabamu, ni balleeffamus turan. Warri isatti hin amanne addunyaa keessatti hin adabamne. Guyyaa tokko Jibriil alayhis-salaamiin: “Allaahu ta’aalaan akka ani aalamootaaf rahmata ta’e beeksiseera. Rahmata koo irraa siifis qoodni ga’eeraa?” jedhe. Jibriilis: “Guddinaa fi sodaachisummaa Rabbii duratti, dhumni koo akkamitti akka ta’u yeroo hunda sodaa keessa ture. Aayatoota akka ani amanamaa (amiina) ta’e beeksisan (aayatoota 20ffaa fi 21ffaa Suuraa at-Takwiir) yeroon fidu, faaruu kanaan sodaa hamaa sana irraa baraarame, nagaa argadhe. Rahmanni kana caalu jiraa?” jedhe. 80. Allaahu ta’aalaan akka Muhammad alayhis-salaam gammadu barbaade. (Akkuma fadiilaa 35ffaa keessatti ibsine, Allaahu ta’aalaan hanga inni gammadutti waan barbaade isaaf kenna. Kun Suuraa ad-Duhaa keessatti beeksifameera.)

81. Kitaaba “Mawaahib-i Ladunniyyaa” keessatti hadiisni kun beekamaa akka ta’e jedhameera: “Ummanni koo jallina (dalaalaa) irratti akka walii hin galle Rabbii koo kadhadhe. Inni ni fudhate.”

Hadiisa shariifa biraa keessatti akkana jedhe: “Allaahu ta’aalaan waan sadii irraa isin eegeera. Inni jalqabaa: jallina irratti walii galuu irraa isin eegeera. Inni lammaffaan: namni dhukkuba daddarbaa du’e mindaa shahiidaa argata. Inni sadaffaan: Muslimoonni gaggaarii lama Muslima tokkoof ‘Inni nama gaarii dha’ (gaarii ta’uu isaa ni beekna) jedhanii yoo ragaa ba’an, Muslimni sun Jannata seena.”

Hadiisa shariifa tokko keessatti: “Walmormiin Sahaabota koo isiniif rahmata” fi “Walmormiin ummata koo (hojii keessatti mazhabootatti qoodamuun isaanii) rahmata” jedhe. Ummanni isaa haqaa fi dhugaa argachuuf utuu carraaqanii walmormii keessa seenu. Carraaqqiin isaanii kun immoo rahmataaf sababa ta’a. Hadiisa shariifa kana namoota lamatu haale: tokko maajina, inni biraan immoo mulhida dha. Maajinni nama gowwoomsaa kan amantii meeshaa ittiin buusii addunyaa argatu godhatu dha. Mulhidni immoo nama jallate kan aayatoota kabajamoo akka fedhii addunyaatti hiikee kaafira ta’e dha. Yahyaa bin Sa’iid akkana jedha: hayyoonni Islaamaa wantoota salphisu. Dhimma tokko irratti tokko “halaala” jedhe, kan biraan “haraama” jedhe. Wanta namoota gaggaariif halaala jedhan, yeroo badiisaatti haraama jedhan. Akkuma hadiisonni shariifni armaan olii agarsiisan, ijmaa’ al-ummaa, jechuunis walii galteen hayyoota mujtahida jedhamanii, adillaa-i shar’iyyaa (ragaalee shari’aa) keessaa ti. Jechuunis madda beekumsa amantii afran keessaa tokko; mazhabonni afranis haqa. Mazhabonni Muslimootaaf rahmata Allaahu ta’aalaa ti. 82. Intaloonni eebbifamoo fi haadhotiin manaa Ergamaa Rabbii (radiyallaahu ta’aalaa anhunna) dubartoota addunyaa keessaa warra caalaatti ol’aanoo dha. Akkasumas Sahaabonni isaa hundi, nabiyyoota malee, namoota hundaa caalaatti ol’aanoo dha. Magaalonni isaa, Makkatul-Mukarramaa achiis Madiinatul-Munawwaraa, iddoowwan lafa irraa gatii caalaatti guddaa qaban dha. Rak’aa salaataa tokko kan masjiida isaa eebbifamaa keessatti salaatameef, mindaan rak’aa kuma tokkoo ni barreeffama. Ibaadaawwan biroofis akkasuma.

Qabrii isaa fi minbara isaa gidduun oddoo Jannataa ti. Akkana jedhe:

“Namni erga ani boqodhee booda na ziyaare, akka nama yeroo ani jiraataa turetti na ziyaaree ti. Mu’minni Haramayn keessaa isa tokko keessatti du’e, Guyyaa Qiyaamaa nagaan ni kaafama.” Magaalonni Makkaa fi Madiinaa Haramayn jedhamu. 83. Sanyiin nama hundaa ilma isaatiin itti fufa. Sanyiin Muhammad alayhis-salaam garuu intala isaa Faaximaatiin itti fufa. Kunis hadiisa shariifaan beeksifameera. 84. Namni hundi jinnii irraa hiriyyaa tokko qaba. Sheyxaanni kun kaafira dha. Sossobbiitiin (waswaasaa) iimaana isaa irraa fudhachuu fi cubbuu isa hojjechiisuuf carraaqa. Rasuula alayhis-salaam jinnii hiriyyaa isaa ta’e gara iimaanaatti fide.

85. Yeroo Ergamaan Rabbii (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) addunyaa kana irraa boqochuuf jedhu, Jibriil alayhis-salaam dhufee salaama Allaahu ta’aalaa irraa isaaf fide; Allaahu ta’aalaan haala isaa akka gaafate itti hime. Akka inni boqotu beeksise. Ofii isaatiif fi ummata isaatiif oduu gammachiisaa baay’ee kenneef.

Biyyee miila keessaniitiif addunyaa hin fudhadhu, yaa Ergamaa Rabbii!
Rifeensa keessan tokkoof samiiwwan torban hin jijjiiru, yaa Ergamaa Rabbii!
Hawwiin Siddiiq dogoggora keessan tokko qofa dha, yaa Ergamaa Rabbii!
Fedhiin İrfân biyyee miila keessanii ta’uu dha, yaa Ergamaa Rabbii!