HILYA SA’AADAT

Bifti Jaalallee Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) “Hilya Sa’aadat” jedhama. Hayyoonni Islaamaa qaamota Muhammad alayhis-salaam kanneen mul’atan hunda, bifa isaa, sifaawwan isaa, amaloota isaa gaggaarii fi jireenya isaa guutuu hanga xiqqoo isaa hundaatti, madda fi ragaalee isaaniitiin ifatti barreessaniiru. Odeeffannoon kun hadiisota shariifaa, kanneen dubbii Nabiyyii keenya kabajamaa ofii isaa ta’an, fi oduuwwan Sahaabonni isaa beeksisan irraa walitti qabameera. Kitaabonni kana of keessatti qaban kitaabota siiraa (siyar) jedhamu. Kitaabota siiraa kumaatamaan lakkaa’aman keessaa, kanneen Hilya Sa’aadat Nabiyyii keenya kabajamaa beeksisan keessaa beekamoon: “Ash-Shamaa’il ar-Rasuul” kan Imaam Tirmizii, “Shifaa-i Shariif” kan Qaadii Iyaad, “Dalaa’il an-Nubuwwaa” kan Imaam Bayhaqii fi kan Abuu Nu’aym Isfahaanii, akkasumas kitaaba Imaam Qasxallaanii kan “Mawaahib-i Ladunniyyaa” jedhamu dha. Hadiisota shariifaa fi oduuwwan Sahaabonni beeksisan keessatti, Hilya Sa’aadat Nabiyyii keenya jaalatamaa akkana ibsameera: “Fuulli eebbifamaan Boonsa Uumamaa, qaamonni isaa ulfaatoon hundi fi sagaleen isaa eebbifamaan, fuula, qaamaa fi sagalee namoota hundaa caalaa bareedaa ture.

Fuulli isaa eebbifamaan xiqqoo geengoo ture; yeroo gammadu akka ji’aa ifa ture.1 Gammachuun isaa adda isaa eebbifamaa irraa beekama ture.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akkuma guyyaa argu halkanis akkasuma arga ture; akkuma waan fuuldura isaa jiru argu, waan duuba isaa jirus ni arga ture. Yeroo gara cinaatti yookaan duubatti ilaaluu barbaadu, qaama isaa guutuudhaan garagalee ilaala ture. Samii caalaa lafa ilaala ture. Iji isaa eebbifamaan guddaa, rifeensi ija isaas dheeraa ture. Ija isaa eebbifamaa keessa diimina xiqqootu ture; gurraachi ija isaa baay’ee gurraacha ture, halkan halkan immoo kuhlii ija isaa kuula ture. Addi Boonsa Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) bal’aa ture.

Qaraabni isaa eebbifamaan qal’aa, gidduun qaraaba isaa lamaanii banaa ture. Hiddi qaraaba isaa lamaan gidduu jiru yeroo inni aaru ni ol ka’a ture. Funyaan isaa eebbifamaan baay’ee bareedaa, gidduun isaa xiqqoo ol ka’aa ture. Mataan isaa eebbifamaan guddaa ture. Afaan isaa eebbifamaan xiqqaa hin turre. Ilkaan isaa eebbifamaan adii, kanneen fuulduraa immoo xiqqoo walirraa fagoo turan. Yeroo dubbatu, akka waan ilkaan isaa gidduudhaa nuurri ba’uu fakkaata ture. Gabroota Allaahu ta’aalaa keessaa nama isa caalaa qulqullinaan (fasaahaan) fi mi’aa qabeessa ta’ee dubbatu hin argamne.

Yeroo Boonsi Aalamaa umurii afurtama ga’u,
Gonfoon ergamummaa (risaalaa) mataa isaa irra kaa’ame.
Yeroo hunda sagaleen ni dhufa ture: “Yaa Amiin,
Aalamootaaf rahmata si godheera.”

“Bataskaana ani bira darbe hunda keessatti, phaaphaasa isaa sifaawwanii fi hilyaa (bifaa fi amala) Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) gaafadhee, hunda isaanii tokko tokkoon sammuu koo keessa kaa’adhe. Yeroon gara Madiinaatti deebi’u, hunda isaanii Ergamaa Rabbiitti (sallallaahu alayhi wa sallam) hime. Inni kana jaallate” Mughiiraa bin Shu’baa (radiyallaahu anhu)

Qur’aanni Kabajamaan aayata aayataan, ragaalee ifaa ta’ee bu’e,
Mu’jizaawwan gosa hedduu qaban mul’atan.
Dhuunfaan qulqulluun sun guutummaatti nuura yoo ta’e illee,
Qaama isaa hunda keessa mu’jizaawwantu ture.
Jalqaba: gaaddisni qaama isaa eebbifamaa
Yoomiyyuu lafa irratti hin kufne.
Mataa hanga miilaatti qaamni isaa nuura ture;
Nuurri gaaddisa akka hin qabne immoo ifa dha.
Akkasumas mataa isaa eebbifamaa irra yeroo hunda
Duumessa xiqqaa gaaddisa isaaf ta’utu ture.
Iddoo inni deemu hundatti isa wajjin deema ture,
Yeroo hunda mataa isaa irra dhaabata ture.
Mu’jizaan ija isaa eebbifamaa keessa ture immoo
Maal akka ture, isinitti nan hima:
Akkuma waan fuuldura isaa jiru ifatti argu,
Akkasuma waan duuba isaa jirus battaluma arga ture.
Waa’ee funyaan isaa eebbifamaas dhaga’aa,
Mu’jizaan isa keessa ture maal akka ta’e ilaalaa:
Yeroo Jibriil Amiinni wahyii qabatee bu’u,
Sa’aatuma inni samii irraa adda ba’e sanatti,
Inni urgaa Jibriil ni urgeeffata ture,
Wahyii qabatee akka bu’aa jirus ni beeka ture.
Yeroo inni kan akka ji’aa bareedu sun hidhii isaa sochoosu,
Samii irratti geengoon aduus ni sochoota ture.

Dubbiin isaa eebbifamaan baay’ee salphaatti hubatama; onnee namaa ni fudhata, lubbuuwwanis ni harkisa ture. Yeroo dubbatu, jechoonni akka lu’ulu’aatti wal duraa duubaan tarreeffamu turan. Namni lakkaa’uu yoo barbaade, jechoota isaa lakkaa’uun ni danda’ama ture. Yeroo tokko tokko akka sirriitti hubatamuuf al sadii irra deebi’a ture. (Jannata keessatti akka Muhammad alayhis-salaam dubbatutti dubbatama.) Sagaleen isaa eebbifamaan iddoo sagaleen nama kamiyyuu hin geenyetti ni ga’a ture. Boonsi Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) fuula seeqaa qaba ture. Seeqaadhaan kolfa ture; yeroo sanatti ilkaan isaa fuulduraa eebbifamoon ni mul’atu turan.

Yeroo kolfu, nuurri isaa dallaawwan irratti calaqqisa ture. Boo’uun isaas akkuma kolfa isaa laafaa ture. Sagalee guddaadhaan hin kolfu, sagalee ol fudhatees hin boo’u ture; garuu yeroo gaddu, imimmaan ija isaa eebbifamaa irraa yaa’a, sagaleen qoma isaa eebbifamaa ni dhaga’ama ture. Yeroo cubbuu ummata isaa yaadu, sodaa Allaahu ta’aalaatiin, yeroo Qur’aana Kabajamaa dhaga’u, yeroo tokko tokkos utuu salaata salaatuu ni boo’a ture. Quboonni Boonsa Aalamaa eebbifamoon gurguddoo, irreen isaa eebbifamaanis foon qabeessa ture. Barruun harka isaa eebbifamaa bal’aa ture. Urgaan qaama isaa hundaa miskii caalaa gaarii ture. Qaamni isaa eebbifamaan laafaas jabaas ture. Anas bin Maalik akkana jedha: “Ergamaa Rabbii waggaa kudhan tajaajile. Harki isaa eebbifamaan haariira caalaa laafaa ture.”

Gogaan isaa eebbifamaan miskii fi abaaboo caalaa urgaa gaarii qaba ture. Irreen isaa, miilli isaa fi quboonni isaa eebbifamoon dheeraa turan. Quboonni miila isaa eebbifamaa gurguddoo turan; jalli miila isaa baay’ee ol hin ka’u, laafaa ture. Garaan isaa eebbifamaan bal’aa, qoma isaa wajjin sarara tokko irra ture. Lafeen gatiittii isaa gurguddoo, qomni isaa eebbifamaan bal’aa ture. Qalbiin shariifni Sayyida keenya Ergamaa Rabbii iddoo ilaalcha Rabbii (nazargaah-i ilaahii) ture. Rasuula Kabajamaan baay’ee dheeraa hin turre, gabaabaas hin turre. Namni dheeraan yoo cinaa isaa dhufe, isa caalaa dheeraa fakkaata ture. Yeroo taa’u, gatiittiin isaa eebbifamaan warra taa’an hunda caalaa ol ta’a ture.

Rifeensi mataa isaa eebbifamaa fi rifeensi areeda isaa baay’ee hin maramne, baay’ee qajeelaas hin turre; uumama isaatiin xiqqoo marmaraa ture. Rifeensi isaa eebbifamaan dheeraa ture; jalqaba irratti rifeensa adda isaa irratti gad dhiisa ture, booda bakka lamatti qooduu jalqabe. Yeroo tokko tokko rifeensa isaa eebbifamaa ni dheeressa, yeroo tokko tokko immoo murachuun ni gabaabsa ture. Rifeensa isaa fi areeda isaa hin halluu’u ture. Yeroo inni boqotu, rifeensa isaa fi areeda isaa keessa rifeensi adiin digdama gadi ture. Areeda funyaanii isaa eebbifamaa ni gabaabsa ture. Dheerinni fi bifti areeda funyaanii isaa akkuma qaraaba isaa eebbifamaa ture. Ajaja isaa jala haaddota rifeensaa dhuunfaa qaba ture.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) miswaaka isaa fi filaa isaa of irraa hin fageessu ture. Yeroo rifeensa isaa eebbifamaa fi areeda isaa filatu, daawwitii ilaala ture. Boonsi Uumamaa fuuldura isaa ilaalaa saffisaan deema ture; iddoo tokko yoo darbe, urgaa isaa gaarii irraa ni beekama ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Arabaa ture. Jechuunis adii diimaan walmakaa, baay’ee bareedaa, nuura qabeessaa fi namatti tolaa ture.” Namni tokko Nabiyyii keenya kabajamaa “gurraacha” yoo jedhe, kaafira ta’a. Jechi “Arabaa” afaan keessatti “bareedaa” jechuu dha. Fakkeenyaaf, “lisaan al-Arab” “afaan bareedaa” jechuu dha. Hiikni isaa istilaahaa, jechuunis jiograafii keessatti “Arabaa” jechuun nama walakkaa-odola Ardii Arabaa jedhamu keessatti dhalatee guddate, qilleensa, haala qilleensaa, bishaanii fi nyaata achiitiin guddatee fi dhiiga isaanii irraa ta’e jechuu dha. Akkuma warra dhiiga Anaatoliyaa irraa dhufan Turkii, warra Bulgaariyaatti dhalatanii guddatan Bulgaarii, warra Jarmanii keessa jiran immoo Jarmanii jedhanitti, Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) illee sababa Walakkaa-odola Arabaa keessatti dhalateef Arabaa dha. Araboonni adii, bifa qamadii qabu. Keessumaa sanyiin Nabiyyii keenyaa adii fi baay’ee bareedaa ture. Akaakayyuun isaa Ibraahiim alayhis-salaam adii ture; ilma mu’mina adii, jiraataa magaalaa Basraa kan ta’e, Taaruuh jedhamuu ture. Aazar, inni kaafira ture, abbaa Ibraahiim alayhis-salaam hin turre; adeera isaa fi abbaa isa guddise ture.

“Ergamaa Rabbii waggaa kudhan tajaajile. Harki isaa eebbifamaan haariira caalaa laafaa ture. Gogaan isaa eebbifamaan miskii fi abaaboo caalaa urgaa gaarii qaba ture” Anas bin Maalik (radiyallaahu anhu)

Bareedinni Abdullaah, abbaa Nabiyyii keenya jaalatamaa, hanga Masriitti babal’atee ture; sababa nuura adda isaa irra jiruutiin, shamarran dhibba lamatti dhihaatan isatti heerumuuf Makkaa dhufanii turan. Haa ta’u malee nuurri Muhammad alayhis-salaam Aaminaaf qooda ta’e. Adeerri isaa Abbaas fi ilmi Abbaas Abdullaahis adii turan. Sanyiin Nabiyyii keenyaa hanga Guyyaa Qiyaamaattis bareedaa fi adii dha. Sahaabonni Ergamaa Rabbiis adii fi bareedaa turan. Usmaan (radiyallaahu anhu) adii fi rifeensa keelloo qabu ture. Dihyaa Kalbii, ergamaan Sayyida keenya Ergamaan Rabbii gara mootummaa Hiraql, mootii Ruum, erge, baay’ee bareedaa ture; yeroo daandii irra deemu, shamarran Ruum fuula isaa arguuf daandiitti ba’u turan. Jibriil alayhis-salaam yeroo baay’ee bifa Dihyaa (radiyallaahu anhu) qabatee dhufa ture. Jiraattonni dhalattoota Masrii, Shaam, Afrikaa, Sisiliyaa fi Ispeen Araboota miti. Haa ta’u malee Araboonni Islaamummaa addunyaatti babal’isuuf Walakkaa-odola Arabaa keessaa ba’anii gara biyyoota kanaa waan dhufaniif, har’a achis ni argamu. Akkasumas Anaatoliyaa, Hindii fi biyyoota biroo keessas ni argamu. Garuu har’a jiraattota biyyoota kanaa keessaa kamiyyuu Araboota jedhanii waamuun sirrii miti.

Jiraattonni Masrii bifa magaalaa qabu. Jiraattonni Habashaa gurraacha dha; isaan Habasha jedhamu. Jiraattonni Zanzibaar Zanjii jedhamu; isaanis gurraacha dha. Firoota fi sanyii Nabiyyii keenyaa jaallachuu fi kabajuun ibaadaa dha. Muslimni hundi isaan ni jaallata. Fallaahonni gurraachi, Habashonnii fi Zanjiin, kanneen keessummaa ta’anii Anaatoliyaa dhufan, akka kabajamanii fi keessummeeffamaniif of Araboota jedhanii beeksisan; Muslimoonni qulqulluun Anaatoliyaas dubbii isaanii amananii isaan jaallatan. Sababni isaas jaalala kana keessatti gurraachaa fi adii gidduu garaagarummaan hin jiru. Muslimni gurraachi kaafira adii irra dachaa dachaan caala, gatii guddaa qaba, caalaattis jaallatama. Gurraacha ta’uun namaa ulfina iimaanaa hin hir’isu. Bilaal Habashii fi Usaamaan, inni Ergamaan Rabbii baay’ee jaallatu, gurraacha turan. Kaafiroonni Abuu Lahab fi Abuu Jahl, warri hamminni fi gadi-aanummaan isaanii nama hundaan beekame, adii turan. Allaahu ta’aalaan halluu namaatiif utuu hin taane, cimina iimaana isaatii fi taqwaa isaatiif gatii kenna. Haa ta’u malee gurraachonni of Araboota jedhanii beeksisuun isaanii, diinota Islaamaa, Yahuudotaaf ni fayyade. Gama tokkoon namoota gurraachaa akka gadi aanaa fi jibbisiisoo ta’anitti beeksisan. Isaanis akka garbootaatti itti fayyadaman.

Gama biraatiin immoo adurree fi saroota gurraachaa “Arabaa, Arabaa!” jedhanii waamuun, suuraawwanii fi kaarikaatarota gurraachaa gaazexaa fi barruulee irratti baasan “Arabaa” jechuun, dargaggootatti Araboota akka gurraachaatti beeksisuuf, akkasiin ijoollee Muslimootaa Nabiyyii keenya irraa fageessuuf carraaqan.

Amaloonni gaggaariin hundi Nabiyyii keenya jaalatamaa keessatti walitti qabamanii turan. Amaloonni isaa gaggaariin wahbii, jechuunis Allaahu ta’aalaa biraa kan kennaman ture; kasbii, jechuunis booda carraaqqiidhaan kan argaman, hin turre. Muslima tokko maqaa isaa dhahee gonkumaa hin abaarre; harka isaa eebbifamaatiin nama tokkollee hin rukutne. Rabbiif haaloo ba’e; ofii isaatiif garuu nama tokko irraa illee haaloo hin baane. Firoota isaa, Sahaabota isaa fi tajaajiltoota isaa gad of qabuudhaan gaarummaan isaan qaba ture. Mana keessatti baay’ee laafaa fi fuula seeqaa ture. Dhukkubsattoota ni gaafata, janaazaa irras ni argama ture. Hojii Sahaabota isaa irratti isaan gargaara, ijoollee isaanii immoo hammata isaa keessa fudhata ture. Garuu onneen isaa kanaan hin qabamu ture. Ruuhiin isaa eebbifamaan aalama maleykotaa keessa ture. Namni Sayyida keenya Ergamaa Rabbii tasa arge sodaan isa qaba ture. Utuu inni ofii isaa laafinaan hin qabatin ta’ee, sababa haala nabiyyummaatiin namni tokkollee bira taa’uu, dubbii isaas dhaga’uuf humna hin argatu ture. Ta’us inni immoo qaanii (hayaa) isaatiin ija isaa eebbifamaatiin fuula nama kamiyyuu hin ilaalu ture.

Boonsi Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) namoota keessaa isa caalaatti arjaa ture. Yeroo wanti tokko gaafatamu “hin jiru” akka jedhe hin argamne. Wanti gaafatame yoo jiraate ni kenna, yoo hin jiraanne immoo deebii hin kennu ture.

Gaarummaan isaa fi kennaan isaa hammam baay’ee waan tureef, mootonni Ruum, shaahonni Faaris fi mootiin kamiyyuu akka isaa kennuu hin danda’an turan. Haa ta’u malee inni ofii isaa rakkoodhaan jiraachuu jaallata ture; jireenya akkasii jiraata ture kan nyaachuu fi dhuguun yaada isaattuu hin dhufne. “Nyaata fidaa, haa nyaannu” yookaan “nyaata akkasii bilcheessaa” hin jedhu ture. Nyaanni yoo dhihaate ni nyaata, firii kamiyyuu yoo kennaniif ni fudhata ture. Yeroo tokko tokko ji’ootaaf xiqqoo nyaata, beela jaallata ture. Yeroo tokko tokko immoo baay’ee nyaata ture. Dhuma nyaataatti bishaan hin dhugu ture. Bishaan taa’ee dhuga ture.2 Yeroo namoota biroo wajjin nyaatu, nama hunda booda harka isaa nyaata irraa kaasa ture.3 Kennaa nama hundaa ni fudhata ture. Nama kennaa fideef deebii isaatiin dachaa dachaan dabalee kenna ture.

Uffata gosa adda addaa uffachuun aadaa isaa ture. Yeroo ergamtoonni mootummoota alaa dhufan, of miidhagsee, uffata gatii guddaa qabuu fi bareedaa uffatee, fuula isaa bareedaa argisiisa ture. Qubeelaa meetii kan dhagaan isaa aqiiqa ta’e kaa’ata ture; chaappaa godhees itti fayyadama ture. Qubeelaa sana irratti “Muhammadun Rasuulullaah” jedhamee barreeffamee ture. Sireen isaa gogaa irraa kan hojjetame, keessi isaa immoo qaccee muka timiraatiin kan guutame ture. Yeroo tokko tokko siree kana irra, yeroo tokko tokko gogaa lafa irratti afame irra, yeroo tokko tokko immoo afata yookaan biyyee gogaa irra ciisa ture. Barruu harka isaa eebbifamaa boqoo isaa mirgaa jala kaa’ee cinaa isaa mirgaatiin ciisa ture.4 Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) qabeenya zakaa hin fudhatu ture; qullubbii diimaa fi qullubbii adii dheedhii fi kan akkasii hin nyaatu ture; walaloos hin dubbatu ture. Iji Nabiyyii keenya kabajamaa eebbifamaan ni rafa ture, qalbiin isaa shariifni garuu hin rafu ture. Beelaan rafee quufaan ka’a ture. Gonkumaa hin hargansu ture. Qaamni isaa eebbifamaan nuura qabeessa ture; gaaddisni isaa lafa irratti hin kufu ture. Uffata isaa irra tisseen hin qubattu ture; bookeen fi ilbiisonni biroo dhiiga isaa eebbifamaa hin xuuxan turan.

Erga Allaahu ta’aalaan akka inni Ergamaa Rabbii ta’e beeksisee booda, sheyxaanonni samiiwwanitti ol ba’anii oduu argachuu, kaahinoonnis raajii dubbachuu hin dandeenye. Hogganaan Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) amma jireenya nuti hin beekneen jiraataa dha. Qaamni isaa shariifni gonkumaa hin bosoqu. Qabrii isaa bira maleykaan tokko dhaabatee, salawaata shariifaa ummanni isaa buusu isatti hima. Iddoon minbara isaa fi Qabr-i Shariif isaa gidduu jiru Rawda-i Muxahharaa jedhama. Iddoon kun oddoowwan Jannataa keessaa tokko dha. Qabr-i Shariif isaa ziyaaruun ajajamuu hunda keessaa isa guddaa, ibaadaawwan keessaa immoo isa gatii guddaa qabu dha. Gurguddoonni Sahaabotaa bareedina Nabiyyii keenya kabajamaa akkana ibsan. Abuu Hurayraan akkana jedhe: “Nama Ergamaa Rabbii caalaa bareedaa hin argine. Akka waan aduun ifa ishee guutuudhaan fuula isaa keessatti calaqqiftuu ture. Yeroo kolfu, ilkaan isaa dallaawwan irratti ifa facaasu ture.”

“Ummata koo keessaa warri caalaatti na jaallatan, warra ana booda dhufanii, na arguuf maatii isaanii fi qabeenya isaanii aarsaa gochuuf qophaa’an dha” Hadiisa shariifa

Ibn Abii Haalaan: “Fuulli Nabiyyii keenya kabajamaa eebbifamaan akka ji’a guutuu ni calaqqisa ture” jedhe. Aliyyi akkana jedhe: “Namni tasa isa arge haybaa isaatiin sodaan qabama ture. Namni isa wajjin taa’ee haasa’ee isa beeke garuu battaluma itti dhihaatee isa jaallata ture.”

Jaabir bin Samuraan akkana jedhe: “Ergamaan Rabbii harka isaa eebbifamaa fuula koo irra dibe. Harka isaa keessatti urgaa gaarii fi qabbana argadhe; akka waan amma boorsaa attaaraa, jechuunis nama urgaa gurguruu, keessaa ba’ee ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yoo harka isaa harka nama tokkootti musaafahaaf tuqe, guyyaa sana guutuu urgaan gaariin sun harka nama sanaa irraa hin badu ture.”5

Haati teenya Aa’ishaan: “Ergamaan Rabbii yeroo mataa mucaa tokkoo harkaan haxaawu, mucaan sun ijoollee biroo gidduutti urgaa isaa gaariin battaluma ni beekama ture” jette.6

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) guyyaa tokko mana isaa keessatti rafee ture. Haati Anas bin Maalik, Ummu Sulaym, dhufte. Yeroo inni rafaa jiru, fuula Sayyida keenya Ergamaa Rabbii eebbifamaa irratti cophni dafqaa mul’atee ture. Ummu Sulaym dafqa Nabiyyii keenya kabajamaa eebbifamaa walitti qabuu jalqabde. Yeroo inni dammaqee sababa isaa gaafatu, Ummu Sulaym, adaadaan harmaa Nabiyyii keenya kabajamaa: “Urgaa keenya keessatti isa makna. Dafqi keessan urgaawwan hunda keessaa isa caalaa bareedaa fi urgaa gaarii qabu dha” jette.7

Abuu Hurayraan akkana jedhe: “Deemsa keessatti nama Ergamaa Rabbii caalaa saffisaa hin argine. Akka waan lafti isaaf maramtuu ture. Yeroo isa wajjin deemnu, humna keenya hunda baasnee of dirqisiisaa turre.”

Nabiyyiin keenya kabajamaan baay’ee bareedaatti dubbata ture. Dubbiin eessaa jalqabamee eessatti akka xumuramu haala guutuu ta’een beeka ture. Dubbiin isaa haala dubbatamuu isaatiin ifaa, baay’ee qulqulluu (fasiiha) fi gahaa (baliigha) ture. Dubbii fi jechoota isaa keessatti sirrummaan hiikaa yeroo hunda ni mul’ata ture. Humni ibsuu isaa baay’ee ol’aanaa waan tureef, yeroo dubbatu gonkumaa hin dadhabu, rakkoos hin argatu ture.