MAQAAWWAN EEBBIFAMOO NABIYYII KEENYA KABAJAMAA

Maqaan Nabiyyii keenya jaalatamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) kan caalaatti dubbatamu “Muhammad” dha. Hiikni isaa “baay’ee faarfamaa, baay’ee jaallatamaa” jechuu dha. Maqaan kun Qur’aana Kabajamaa keessatti al afur dhufeera: Suuraa Aal Imraan, 3:144; Suuraa al-Ahzaab, 33:40; Suuraa al-Fath, 48:29 fi Suuraa Muhammad, 47:2. Iisaa alayhis-salaamis, akkuma aayata kabajamaa 6ffaa Suuraa as-Saff keessatti jedhame, ummata isaatiif hiikaan akkana jedhee beeksise: “Yaa Ilmaan Israa’iil! Ani nabiyyii Rabbii isinitti ergame dha. Tawraata kan mirkaneessu fi nabiyyii ana booda dhufu tokkoof oduu gammachiisaa kan himu ta’ee dhufe; maqaan nabiyyii sanaa Ahmad dha.” Ahmad jechuun “isa caalaatti faarfame, isa caalaatti jaallatame” jechuu dha.

Maqaa “Muhammad” fi “Ahmad” jedhu malee, Qur’aana Kabajamaa keessatti maqaawwan kanaanis waamameera: Mahmuud, Rasuul, Nabii, Shaahid, Bashiir, Naziir, Mubashshir, Munzir, Daa’ii ilallaah, Siraaj muniir, Ra’uuf, Rahiim, Musaddiq, Muzakkir, Muddassir, Abdullaah, Kariim, Haqq, Muniir, Nuur, Khaatam an-Nabiyyiin, Rahmat, Ni’mat, Haadii, Xaahaa, Yaasiin… Maqaawwan isaa eebbifamoo keessaa gariin Qur’aana Kabajamaa keessatti, gariin hadiisota shariifaa keessatti, gariin immoo kitaabota qulqulluu nabiyyoota duraaniif buufaman keessatti dubbatamaniiru. Hadiisota shariifaa tokko tokko keessatti maqaawwan Nabiyyii keenyaa kanneen akka: Maahii, Aaqib, Muqaffii, Nabiyy ar-Rahmaa, Nabiyy at-Tawbaa, Nabiyy al-Malaahim, Qattaal, Mutawakkil, Faatih, Khaatam, Musxafaa, Ummii, Qusam (kan gaarummaa hunda ofitti qabu) dhufaniiru. Hadiisa shariifa tokko keessatti Nabiyyiin keenya akkana jedhe: “Maqaawwan shan anaaf qofa ta’antu jira: ani Muhammad dha, ani Ahmad dha, ani Maahii dha; Allaahu ta’aalaan anaan kufrii balleessa. Ani Haashir dha; namoonni Guyyaa Qiyaamaa faana koo duukaa walitti qabamu. Ani Aaqib dha; ana booda nabiyyiin hin jiru.”1

Sababa ilma isaa Qaasim, kan Khadiijaa irraa dhalatee umurii xiqqaatti boqoteetiin, Nabiyyii keenya jaalatamaaf kunyaan “Abul-Qaasim” jedhu kennameera. Akkasumas nabiyyummaa isaa dura, sababa amaloota isaa ol’aanoo lakkaa’amuu hin dandeenye, kanneen akka dhugummaa, amanamummaa fi namni itti amanatee nagaa itti argatu ta’uu isaatiin, gosa Quraysh gidduutti maqaa “al-Amiin” jedhuun waamamaa ture. Maqaawwan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) kanneen Qur’aana Kabajamaa keessatti dhufan keessaa tokko, jecha “Yaasiin” kan Suuraa Yaasiin, isa onnee Qur’aana Kabajamaa ta’e, keessa jiru dha. Sayyid Abdulhakiim Arwaasii, gurguddoota hayyoota beekumsatti hidda gad fageeffatanii (ulamaa-i raasikhiin) keessaa tokko kan ta’e, akkana jedhe: “Yaasiin jechuun, ‘Yaa Habiiba Koo, kan galaana yaqiina Koo keessa daakku’, jechuunis ‘Yaa Habiiba Koo, kan galaana jaalala Koo keessa cuphu’ jechuu dha.” Warri maqaa galaana kanaa dhaga’an, fagoo irraa argan, itti dhihaatan, keessa seenanii hamma qooda isaaniitti gad fagaatan hundi, sadarkaa jireenya isaanii hunda keessatti jaalala Ergamaa Rabbiitiin gubatanii boba’aniiru; jaalala isaanii kanas iyya gubataa, imimmaan onnee keessaa fi walaloo gubaa qabuun ibsaniiru. Isaan keessaa tokko, isa guddaa fi beekamaa, kan galaana jaalalaa kana irraa qooda guddaa argate, Mawlaanaa Khaalid Baghdaadii dha. Inni qasiidaawwan isaa, kanneen jaalalaa fi hawwii Sayyida keenya Ergamaa Rabbiif qabu itti ibse, keessaa tokko keessatti akkana barreessa:

“Yaa Ilmaan Israa’iil! Ani nabiyyii Rabbii isinitti ergame dha. Tawraata kan mirkaneessu fi nabiyyii ana booda dhufu tokkoof oduu gammachiisaa kan himu ta’ee dhufe; maqaan nabiyyii sanaa Ahmad dha” Saff: 6

Yaa Hogganaa Aalamaa, jaalala keessaniin gubachaan jira!
Iddoo kamittuu yoon jiraadhe, bifa keessan bareedaa sana nan barbaada.
Sulxaana teessoo Qaaba qawsayn isin, ani immoo homaa miti;
“Keessummaa keessan” jechuu illee kabaja dhabuutti nan lakkaa’a.
Wanti addunyaa irra jiru hundi ulfina keessaniif uumame;
Rahmanni keessan anarratti illee yoo roobe, yeroon sun arfaasaa koo ta’a.
Namni hundi Ka’abaa xawaafa gochuuf Hijaaz dhufa;
Ani immoo hawwii isin bira ga’uutiin tulluuwwan nan ce’a.
Abjuu keessatti gonfoon gammachuu mataa koo irra kaa’ame;
Biyyeen miila keessanii fuula kootti facaafame natti fakkaata.
Yaa Jaamii, simbirroo jaallattoota Jaallataa isaanii faarsanii!
Barreeffamni Diiwaana kee keessaa kun turjumaana koo ta’a:
“Akka saree cittoo qabuu, arrabni isaa gad rarra’ee dheebote,
Galaana arjummaa keessanii irraa copha tokko nan hawwa.”

Walaloowwanii fi faaruuwwan Nabiyyii keenya kabajamaa faarsuuf kutaa kutaadhaan barreeffaman bira darbee, waa’ee isaa kitaabonni baay’een barreeffamaniiru. Warra isaan barreessan keessaa kanneen beekamummaa fi ogummaan isaanii addunyaa guutuu fi jaarraawwan uwwise illee, Ergamaa Rabbii faarsuu irraa akka dadhaban ibsaniiru. Warri isa arganii bareedina isaatiin jaalalaan qabaman, hamma arrabni isaanii danda’etti ibsuu yaalaniiru; bareedina sana beeksisuuf humni namaa hin ga’u jedhaniiru.

Kitaabota hayyoota Islaamaa keessatti, oduu jaallattoonni sun himan keessaa dhibbootatu barreeffameera. Warri dubbisan, Allaahu ta’aalaan Nabiyyii Isaa jaalatamaa sirna yaadamuu hin dandeenyee fi bareedina ilaalanii quufuu hin danda’amneen akka uume battaluma hubatu. Utuu isa hin argin onnee isaanii isaaf kennu. Warri Habiibullaahiin jaalalaan qabaman, hafuura hunda keessatti, qabbana qilleensa sombaa isaanii seenu keessatti, mi’aa jaalala isaa ni dhandhamu. Yeroo ji’a ilaalan hunda, calaqqee ifa ija isaa eebbifamaa irraa dhufe achi keessatti barbaaduun ni gammadu. Warri galaana bareedina isaa irraa copha tokko illee argatan, qaamni isaanii xiqqaan hundi akkana jedha:

Namni boqoo keessan bareedaa beeku, gara wardii illee hin ilaalu;
Namni jaalala keessan keessatti baqe, qoricha hin barbaadu!

Hadiisa shariifa Anas bin Maalik irraa gabaafame tokko keessatti akkana jedhameera: “Tokkoon keessan hanga ani ijoollee isaa, abbaa isaa fi namoota hunda caalaa isatti jaallatamaa ta’uutti hin amanne.”2 Guyyaa tokko Umar Nabiyyii keenya kabajamaatiin: “Yaa Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaan kakadha, lubbuu koo malee waan hunda caalaa natti jaallatamtan” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii immoo: “Tokkoon keessan hanga ani lubbuu isaa caalaa isatti jaallatamaa ta’uutti gonkumaa hin amanne” jedhe. Kana irratti Umar: “Yaa Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaa, Isa Qur’aana Kabajamaa isinitti buuse, nan kakadha: isin lubbuu koo caalaa natti jaallatamtan” yommuu jedhu, inni: “Yaa Umar, amma (guutuu) ta’e” jedhe.

Bara hawaa, kompiitarri,
Meeshaaleen ammayyaa hedduun –
Hundi madda isaanii Qur’aana keessa jira;
Isin rahmata, yaa Ergamaa Rabbii.
Muuxannoof iddoo kennitan,
Beekumsaa fi saayinsii barachuuf,
Gara fuulduraatti karaa argisiiftan;
Isin ifa, yaa Ergamaa Rabbii.
Namni isin jaallatu nuuf michuu dha,
Isin malee addunyaan nutti dhiphatti,
Wanti hundi isiniif jira;
Isin qananii, yaa Ergamaa Rabbii.
Isin irraa yaada fudhatan,
Beekumsa, saayinsii fi aartii;
Bahaa fi Lixni itti fayyadaman;
Isin qajeelchaa, yaa Ergamaa Rabbii.
Wanti isin jettan hundi dhugaa ta’e,
Jaarraa kudha shan dura irraa kaasee;
Isin Muhammad al-Amiin,
Isin haqa qabeessa, yaa Ergamaa Rabbii.
Gaarummaa fi haqa keessatti,
Arjummaa fi kabaja hiddaa keessatti,
Rahmataa fi ulfina keessatti,
Isin fakkeenya, yaa Ergamaa Rabbii.

“Tokkoon keessan hanga ani lubbuu isaa caalaa isatti jaallatamaa ta’uutti gonkumaa hin amanne” Hadiisa shariifa