KUTAA LAMMAFFAA JIREENYA QABRII KEESSAA

Nabiyyiin keenya kabajamaan qabrii isaa keessatti jiraataa dha

Nabiyyoonni jireenya nuti hin beekneen qabrii isaanii keessatti jiraatoo dha. Awliyaa fi shahiidonnis jiraatoo dha. Jiraatoo ta’uun isaanii jecha qofaan miti. Guutummaatti jiraatoo dha. Aayata kabajamaa 169ffaa Suuraa Aal Imraan keessatti, hiikaan: “Warra karaa Allaahu ta’aalaa irratti ajjeefaman du’oota hin se’inaa! Isaan Rabbii isaanii biratti jiraatoo dha. Rizqiin isaaniif ni kennama,” jedhame.

Aayanni kabajamaan kun shahiidonni jiraatoo ta’uu isaanii beeksisa. Nabiyyoonni immoo shakkii malee shahiidota dura jiru, isaan caalus. Akka hayyoota Islaamaatti, nabiyyiin hundi shahiida ta’ee boqote. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii dhukkuba isaa isa dhumaa keessatti: “Dhukkubbii nyaata Khaybaritti nyaadhe yeroo hundaa nan dhaga’a ture,” jedhe.1 Hadiisni shariifni kun Sayyida keenya Ergamaan Rabbii shahiida ta’ee akka boqote beeksisa. Kanaafuu, Sayyidni keenya akkuma shahiidota hundaa qabrii isaa keessatti jiraataa ta’uun isaa as irraas ni hubatama.

Hadiisa shariifa “Bukhaarii” fi “Muslim” keessatti beeksifame keessatti: “Halkan Mi’raajaa qabrii Muusaa (alayhis-salaam) bira na dabarsan. Inni qabrii isaa keessatti dhaabatee salaataa ture,” jedhame.2

Hadiisa shariifa biraa keessatti: “Allaahu ta’aalaan biyyeen qaama nabiyyootaa akka balleessu haraama godheera,” jedhame.3 Kun dhugaa ta’uu isaa hayyoonni sagalee tokkoon beeksisu. “Bukhaarii” fi “Muslim” keessatti: “Allaahu ta’aalaan halkan Mi’raajaa nabiyyoota hunda gara Nabiyyii keenyaatti erge. Inni imaama isaaniif ta’ee salaata rak’aa lamaa salaatan,” jedhamee barreeffameera.

Salaanni rukuu’aa fi sujuudaan salaatama. Oduun kun akka isaan jiraatoo ta’anii, qaama isaanii fi dhagna isaaniitiin salaatan agarsiisa. Salaanni Muusaa alayhis-salaam qabrii isaa keessatti salaates kana agarsiisa. Kitaaba “Mishkaat” jildii isa dhumaa keessatti, dhuma kutaa jalqabaa boqonnaa Mi’raajaa irratti, Muslim irraa fudhatamee, hadiisa shariifa Abuu Hurayraan beeksise keessatti: “Allaahu ta’aalaan natti agarsiise. Muusaan (alayhis-salaam) dhaabatee salaataa ture; inni qal’aa ture. Rifeensi isaa kan faca’ee fi gadi rarra’e hin turre. Akka gootaa gosa Shanuu’aa tokkoo ture. Iisaan (alayhis-salaam) Urwaa bin Mas’uud Saqafii fakkaata ture,” jedhame.4 Shanuu’aan maqaa gosoota lamaan Yaman keessa jiranii ti. Hadiisonni shariifni kun nabiyyoonni Rabbii isaanii biratti jiraatoo ta’uu isaanii agarsiisu. Qaamni isaanii akkuma lubbuu isaanii laafaa ta’eera. Furdaa fi jabaa miti. Aalama qaamaa fi aalama lubbuu keessatti mul’achuu ni danda’u. Kanaafuu nabiyyoonni lubbuu isaanii fi qaama isaaniitiin mul’achuu ni danda’u. Hadiisa shariifa keessatti Muusaa fi Iisaan alayhimas-salaam salaachaa akka turan beeksifameera. Salaata salaatuun sochiiwwan garaagaraa gochuu dha. Sochiiwwan kun qaamaan ta’u, lubbuun hin ta’an. Hadiisa waa’ee Muusaa alayhis-salaam keessatti: “Dheerina giddu-galeessaa, foon xiqqaa qabu, qal’aa, rifeensi isaa walitti qabamee akka jiru arge,” jedhamuun isaa, lubbuu isaa utuu hin taane qaama isaa akka arge agarsiisa.

“Warra karaa Allaahu ta’aalaa irratti ajjeefaman du’oota hin se’inaa! Isaan Rabbii isaanii biratti jiraatoo dha. Rizqiin isaaniif ni kennama” Aal Imraan: 169

Imaam Bayhaqii akkana jedhe: “Nabiyyoonni erga qabrii keessa kaa’amanii booda, lubbuun isaanii qaama isaaniitti ni deebifamti. Nuti isaan arguu hin dandeenyu. Akka maleykotaa hin mul’atan. Namoota filatamoo kanneen Allaahu ta’aalaan karaamaa godhee kenneef qofatu isaan arguu danda’a.” Imaam Suyuuxiinis akkasitti beeksiseera. Namoonni baay’een salaamta isaaniitiif Qabr-i Sa’aadat irraa deebiin akka kenname yeroo baay’ee dhaga’aniiru. Qabriiwwan biroo irraas salaamtaaf deebiin akka kenname yeroo baay’ee dhaga’ameera.

Hadiisa shariifa keessattis: “Yeroo salaamtaan naaf kennamu, Allaahu ta’aalaan lubbuu koo natti deebisa; anis salaamtaaf deebii nan kenna,” jedhame.5

Imaam Suyuuxiin akkana jedhe: “Ergamaan Rabbii bareedina Rabbii (Jamaal-i ilaahii) ilaaluu keessa liqimfameera. Miira qaamaa dagateera. Muslimni tokko yommuu salaamta isaaf kennu, lubbuun isaa eebbifamtuun haala sana irraa ba’itee miira qaamaa fudhatti. Addunyaa kana keessattis namoonni akkasii xiqqoo miti. Namni dhimma addunyaa yookaan dhimma Aakhiraa tokko baay’ee yommuu yaadu, waan cinaa isaatti dubbatamu hin dhaga’u. Namni bareedina Rabbii keessa liqimfame sagalee tokko dhaga’uu ni danda’aa?”

Qaadii Iyaad kitaaba “Shifaa” keessatti, riwaayaa Sulaymaan bin Suhaym keessatti akkana jedhe: “Halkan tokko abjuu keessatti Boonsa Uumamaa argee: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Salaamta warra dhufanii salaamta isiniif kennanii ni beektuu?’ jedheen. Innis: ‘Eeyyee, nan beeka; salaamta isaanii fudhadhee deebii nan kennaaf,’ jedhe.” Hadiisonni shariifni nabiyyoonni qabrii isaanii keessatti jiraatoo ta’uu isaanii beeksisan baay’ee baay’ee waan ta’aniif wal jabeessu. Fakkeenyaaf: “Salawaata qabrii koo biratti naaf dubbifamu nan dhaga’a. Kanneen iddoo fagoo keessatti dubbifaman natti beeksifamu,” jedhameera. Hadiisa shariifa kana Abuu Bakr bin Abii Shaybaan beeksise. Hadiisonni shariifni kanaa fi kan kana fakkaatan kitaabota imaamota hadiisaa gurguddoo jahan keessa ni jiru. Hadiisa shariifa Ibn Abid-Dunyaan Abdullaah bin Abbaas irraa beeksise keessatti: “Namni tokko qabrii nama beeku bira darbee salaamta yoo kenne, namni du’e sun isa ni beeka, salaamta isaatiifis deebii ni kenna. Yoo nama du’e kan hin beekneef salaamta kenne, namni du’e sun ni gammada, deebiis ni kenna,” jedhame.

Ergamaan Rabbii warra iddoo addunyaa hunda keessatti yeroo tokkotti salaataa fi salaamta isaaf dhiheessan tokkoon tokkoon isaaniitiif akkamitti adda addaan deebii kenna jedhamee yoo gaafatame, akkuma aduun walakkaa guyyaa yeroo tokkotti magaalota kumaatamaaf ifa facaaftu ti jedhamee deebii kennama. Ibraahiim bin Bishaar akkana jedhe: “Erga hajjii godhee booda Qabr-i Sa’aadat ziyaaruuf Madiinaa deeme. Hujra-i Sa’aadat duratti salaamta kenne; deebii ‘Wa alaykas-salaam’ jedhu dhaga’e.”

Hadiisa shariifa keessatti: “Erga du’ee booda, akkuma yeroo jiraataa turetti nan hubadha,” jedhame. Hadiisa shariifa biraa keessatti: “Nabiyyoonni qabrii isaanii keessatti jiraatoo dha, ni salaatus,” jedhame.6

Sayyid Ahmad Rifaa’ii, awliyaa gurguddoo keessaa tokko, fi awliyaa baay’een deebii salaamta isaan Ergamaa Rabbiif kennanii akka dhaga’an, akkasumas Ahmad Rifaa’iin harka eebbifamaa Ergamaa Rabbii dhungachuudhaan ulfina akka argate, kitaabota baay’ee amanamoo keessatti barreeffameera. Imaam Suyuuxiin kitaaba isaa keessatti akkana jedha: “Awliyaan sadarkaa ol’aanaa irra jiran nabiyyoota akka waan hin duuneetti argu. Nabiyyiin keenya kabajamaan Muusaa alayhis-salaam qabrii isaa keessatti jiraataa ta’ee arguun isaa mu’jizaa ture. Awliyaan akkasitti arguun isaanii immoo karaamaa dha. Karaamaatti amanuu dhabuun wallaalummaa irraa madda.”

Hadiisa shariifa Ibn Hibbaan, Ibn Maajaa fi Abuu Daawuud beeksisan keessatti: “Guyyaa Jimaataa salawaata baay’ee naaf dubbisaa! Isaan natti beeksifamu,” jedhame. “Erga du’aniis ni beeksifamuu?” jedhamee yommuu gaafatamu: “Biyyeen qaama nabiyyootaa hin balleessu. Mu’minni tokko yommuu salawaata naaf dubbisu, maleykaan tokko oduu natti himee: ‘Ummata kee keessaa, fulaanaa ilmi fulaanaa, salaamta siif ergee du’aa godheera,’ jedha,” jedhe.

Akkuma Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yeroo jiraataa turetti Sahaabota isaatiif rahmata Allaahu ta’aalaa fi qananii guddaa ture, erga boqotees ummata isaa hundaaf qananii guddaa dha. Waan gaariidhaaf sababa dha. Hadiisa shariifa Bakr bin Abdullaah Muzanii odeesse keessatti Rasuula Kabajamaan akkana jedhe: “Jireenyi koo isiniif khayrii dha. Isin natti himtu, anis isinitti nan hima. Erga du’ee booda boqochuun koos isiniif khayrii ta’a. Hojiin keessan natti agarsiifama. Yeroo hojii keessan gaarii argu, Allaahu ta’aalaa nan faarsa. Yeroo hojii keessan hamaa argu, dhiifamaa fi araara isiniif nan kadhadha.”7

Qusam bin Abbaas tajaajila awwaalcha Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitiin ulfina argachaa ture. Yeroo tajaajilli qabrii keessaa xumuramu, inni isa dhumaa keessaa ba’e. Akkana jedhe: “Fuula eebbifamaa Ergamaa Rabbii isa dhumaa kan arge ana. Qabrii isaa keessatti hidhiin isaa eebbifamaan sochoo’aa ture. Gad jedhee dhaggeeffadhe. ‘Yaa Rabbii koo! Ummata koo!.. Yaa Rabbii koo! Ummata koo!..’ jechaa ture.”8

Nabiyyii keenya kabajamaa arguu

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii hirriba keessattii fi yeroo dammaqaa ta’etti mul’achuu ni danda’aa? Yoo mul’achuu danda’e, kan mul’atu ofii isaa moo kan isa fakkaatu? Hayyoonni keenya kanaaf deebii garaagaraa kennaniiru. Qabrii keessatti jiraataa ta’uu isaa sagalee tokkoon erga beeksisanii booda, kan mul’atu ofuma isaa akka ta’e baay’inaan ibsaniiru. Akkas ta’uun isaa hadiisota shariifaa irraas ni hubatama. Hadiisa shariifa tokko keessatti: “Namni abjuu keessatti na arge, akka nama yeroo dammaqaa na argee ti,” jedhame.9 Kanaafuu Imaam Nawawiin: “Isa abjuu keessatti arguun, ofuma isaa guutummaatti arguu dha,” jedhe. Hadiisa shariifa keessatti: “Namni abjuu keessatti na arge dhugumaan arge. Sababni isaas sheyxaanni bifa koo of irratti fudhachuu hin danda’u,” jedhame.10

“Namni abjuu keessatti na arge, akka nama yeroo dammaqaa na argee ti” Hadiisa shariifa

Ibraahiim Laqaanii akkana jedha: “Hayyoonni hadiisaa, Ergamaan Rabbii akkuma abjuu keessattii yeroo dammaqaa ta’ettis mul’achuu akka danda’u sagalee tokkoon beeksisaniiru.” Haalota lamaaniifuu fakkeenyota baay’ee kennuun ni danda’ama. Isaan keessaa muraasa haa ibsinu:

Mu’iinuddiin Chishtii biyya deeme hunda keessatti iddoowwan awwaalchaa ziyaaree yeroo muraasaaf achi tura ture. Iddoowwan ga’e keessatti yommuu beekamee maqaa argatu, achi hin turu ture; nama tokkotti utuu hin himin dhoksaan ba’ee deema ture. Imala isaa kana keessaa tokko gara Makkaa ture. Makkatul-Mukarramaa dhaqee Ka’abaa Mu’azzamaa ziyaare. Yeroo muraasaaf Makkaa erga turee booda, achii gara Madiinatul-Munawwaraa deeme. Guyyaa tokko qabrii eebbifamaa Nabiyyii keenyaa ziyaaraa utuu jiruu, qubbaa isaa keessaa sagaleen: “Mu’iinuddiin waamaa!” jedhu dhaga’ame. Ajaja kanaan eegdichi qubbaa: “Mu’iinuddiin!” jedhee iyye. Iddoowwan garaagaraa irraa: “Kunoo!” sagaleen jedhu dhaga’ame. Achiis: “Mu’iinuddiin kam barbaadda? As namoonni Mu’iinuddiin jedhaman baay’eetu jira,” jedhan. Kanaan booda eegdichi deebi’ee balbala Rawda-i Muxahharaa biratti dhaabate. Sagalee: “Mu’iinuddiin Chishtii waami!” jedhee iyyu al lama dhaga’e. Ajaja kanaan eegdichi jamaa’aatti: “Mu’iinuddiin Chishtii barbaadu!” jedhee iyye.

Mu’iinuddiin Chishtiin jecha kana yommuu dhaga’u, haala baay’ee adda ta’e keessa seene. Boo’aa, imimmaan buusaa fi salawaata dubbisaa, qubbaa Nabiyyii keenya jaalatamaatti dhihaatee kabajaan dhaabate. Yeroo sana sagalee: “Yaa Quxb al-Mashaayikh! Ol seeni!” jedhu dhaga’e.

Nabiyyiin keenya akkana jedhe: “Ati tajaajilaa amantii kootii ti. Hindiitti deemuu qabda. Hindii deemi. Achitti magaalaan Ajmeer jedhamtu tokko jirti. Achitti sanyii koo (akaawwan koo) keessaa namni Sayyid Husayn jedhamu tokko jira. Inni niyyaa jihaadaa fi duulaatiin achi deemee ture. Yeroo ammaa kana shahiida ta’eera. Ajmeer harka kaafirootaa seenuuf jirti. Achi deemuu keetii fi barakaa isaatiin Islaamummaan ni babal’atti; kaafiroonnis salphatanii, humna dhabanii, dhiibbaa malee hafu.” Achiis roommaana tokko kennee: “Roommaana kana xiyyeeffannaan ilaali; eessa akka deemtu argitee hubadhu,” jedhe. Mu’iinuddiin Chishtiin roommaana Nabiyyiin keenya kabajamaan kenne fudhatee, akkuma ajajame ilaalee, baha fi lixa gidduu jiru guutummaatti arge. Ahmad Rifaa’iin hajjiif deemee ture. Yeroo deebi’utti, Madiinatul-Munawwaraatti qubbaa eebbifamaa Rasuula Kabajamaa yommuu ziyaaru, walaloo hiika kana qabu dubbate:

Biyyee keessan dhungachuuf fagoo turre, yaa Sayyida koo,
Ofii koo dhufuu hin dandeenye, lubbuu koo bakka bu’aa godhee nan erga ture.
Amma qananiin isin ziyaaruu naaf kenname;
Harka keessan eebbifamaa naaf kennaa, hidhiin koo haa dhungatu, yaa Habiiba!

Erga walaloon xumuramee booda, qabrii Nabiyyii keenya jaalatamaa keessaa harki isaa eebbifamaan mul’ate. Sayyid Ahmad Rifaa’iin kabajaa fi ulfina guddaadhaan harka eebbifamaa Nabiyyii keenya kabajamaa dhungate. Warri achi turan hundi taatee sana ajaa’ibsiifatanii argan. Erga harka eebbifamaa Nabiyyii keenya kabajamaa dhungatee booda, gidduu balbalawwan Rawda-i Muxahharaa irra ciise. Boo’aa jamaa’aa achi ture hundaan: “Na irra ejjetaa darbaa!” jedhee kadhate. Hayyoonni balbala biraatiin ba’uuf dirqaman. Karaamaan kun baay’ee beekamee, afaan irraa afaanitti hanga bara keenyaatti ga’eera. Haalli Ibn Aabidiin itti amantii hordofu beekamaa dha; karaamaa fi seenaawwan isaa baay’ee dha.

Ibn Aabidiin salaata shanan keessatti yeroo tahiyyaatii dubbisu, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii ija mataa isaatiin arga ture. Yeroo arguu dadhabu, salaata sana irra deebi’ee salaata ture. Hayyoota Islaamaa keessaa kan hunda caalaa guddaa ta’e tokko, mujaddidi kuma lammaffaa, Imaam Rabbaanii Ahmad Faaruuqii Sirhindii, akkana jedhe: “Guyyoota dhumaa Ramadaana eebbifamaa keessatti haalli baay’ee bareedaan tokko mul’ate. Siree koo irra diriirfadheen ciisaa ture. Ija koo cufadhee ture. Namni biraa dhufee siree koo irra akka taa’e natti dhaga’ame. Maal argaa? Inni sayyida, hogganaa warra duraa fi warra boodaa ture. Battaluma of qabadhee ka’e. Nabiyyiin keenya jaalatamaan akkana jedhe: ‘Ijaazaa siif barreessuuf dhufeera. Nama tokkoofillee ijaazaa akkanaa hin barreessine.’ Barreeffama ijaazaa sanaa keessatti tola guddaa addunyaa kanaatiif ta’e, duuba isaa irratti immoo kunuunsa baay’ee addunyaa isa kaaniitiif ta’e akka barreeffame arge.”

Abdulqaadir Jiilaanii kitaaba “Ghunyaa” keessatti, Ibraahiim Tamiimii irraa odeessee akkana jedha: Khidir alayhis-salaam akkana naan jedhe: “Yoo abjuu keessatti Ergamaa Rabbii arguu barbaadde, salaata Maghribii erga salaattee booda, hanga Ishaa’iitti nama tokkollee wajjin utuu hin dubbatin ka’ii, salaata awwaabiinii, isa salaata Maghribii booda jiru, salaadhu. Rak’aa lama lamaan booda salaamta kenni.

Rak’aa hunda keessatti al tokko “Hamdii”, jechuunis Suuraa al-Faatihaa, fi al torba Suuraa al-Ikhlaas dubbisi. Salaata Ishaa’ii illee jamaa’aan erga salaattee booda mana keetti deebi’iitii salaata witrii salaadhu. Yeroo rafuuf jettu, ammas salaata rak’aa lamaa salaadhuu rak’aa hunda keessatti “Hamdii” fi al torba Suuraa al-Ikhlaas dubbisi. Salaata booda sujuuda bu’iitii al torba Allaahu ta’aalaa irraa dhiifama kadhadhu (istighfaara godhi), al torbas: ‘Subhaanallaahi wal-hamdu lillaahi wa laa ilaaha illallaahu wallaahu akbar wa laa hawla wa laa quwwata illaa billaahil-aliyyil-aziim’ jedhi. Achiis mataa kee sujuuda irraa ol kaasii taa’ii, harka kee ol kaasii: ‘Yaa Hayyu, yaa Qayyuum, yaa Zal-jalaali wal-ikraam, yaa Ilaahal-awwaliina wal-aakhiriin, wa yaa Rahmaanad-dunyaa wal-aakhirati wa Rahiimahumaa, yaa Rabbii, yaa Rabbii, yaa Rabbii, yaa Allaah, yaa Allaah, yaa Allaah’ jedhi.

Achiis ka’iitii du’aa sana dubbisi. Achiis sujuuda bu’iitii du’aa sana dubbisi. Achiis mataa kee sujuuda irraa ol kaasii, gara qiblaa garagalii akka barbaaddetti ciisii rafi. Hanga hirribni si mo’atutti Nabiyyii keenya kabajamaaf salawaata shariifaa dubbisi.”

Ani: “Du’aa kana eenyu irraa akka baratte akka natti himtu nan barbaada,” jedheen. Khidir: “Natti hin amantuu?” jedhe. Ani: “Allaahu ta’aalaa, Isa Muhammad alayhis-salaam nabiyyii dhugaa godhee erge, nan kakadha; sitti nan amana,” jedheen.

Khidir alayhis-salaam akkana jedhe: “Ani gumii Ergamaan Rabbii du’aa kana itti barsiisee itti dhaame keessa ture. Du’aa kana nama inni barsiise irraa baradhe.” Anis akkuma Khidir alayhis-salaam jedhe godhe. Siree koo irratti Nabiyyii keenya kabajamaaf salawaata shariifaa dubbisuu jalqabe. Gammachuu Nabiyyii keenya kabajamaa arguu kootiin hirribni na irraa bade; hanga ganamaatti rafuu hin dandeenye.

“Hayyoonni hadiisaa, Ergamaan Rabbii akkuma abjuu keessattii yeroo dammaqaa ta’ettis mul’achuu akka danda’u sagalee tokkoon beeksisaniiru” Ibraahiim Laqaanii (rahmatullaahi alayhi)

Salaata Subhii salaadhee hanga aduun baatutti taa’e. Salaata duhaa, jechuunis salaata saafaa, salaadhe. Ofiin: “Yoon galgala ga’e, akkuma halkan kana godhe nan godha,” jedhe. Yeroo sana hirribni na fudhate. Abjuu koo keessatti maleykonni dhufanii na fudhatanii gara Jannataa na geessan. Achitti gamoowwanii fi masaraawwan yaaquutii, zumurrudii fi lu’ulu’a irraa hojjetaman, laggeen damma, aannanii fi dhugaatii Jannataa arge. Maleykota Jannata na geessaniin: “Gamoon kun eenyuuf?” jedhee gaafadhe. Maleykonni: “Kun warra hojii ati hojjette hojjetaniif,” jedhan. Nyaata Jannataa erga na nyaachisanii fi bishaan Jannataa erga na obaasanii malee Jannata keessaa na hin baafne. Achiis Jannata keessaa na baasanii iddoo ani ture natti deebisan.

Achiis Sayyida keenya Ergamaan Rabbii nabiyyoota torbaatamaa fi maleykota safa torbaatamaa wajjin – tokkoon tokkoon safa gidduu fageenyi akka baha fi lixa gidduu jiruu ture – gara koo dhufee salaamta naaf kennee harka koo qabe. Yeroo sana ani: “Yaa Ergamaa Rabbii! Khidir alayhis-salaam hadiisa kana isin irraa akka dhaga’e beeksise,” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Khidir dhugaa dubbate; wanti inni hime dhugaa dha. Khidir warra lafa irra jiran keessaa isa hunda caalaa beekaa dha. Hogganaa abdaalotaa ti. Loltoota Rabbii lafa irra jiran keessaa tokko,” jedhe.

Ammas: “Yaa Ergamaa Rabbii! Nama hojii kana hojjeteef mindaan waan ani arge kana malee kan biraa jiraa?” jedhe. Innis: “Waan ati argitee fi siif kenname caalaa mindaan maaltu ta’uu danda’a? Iddoo kee fi sadarkaa kee Jannata keessatti argiteetta. Ija mukaa Jannataa nyaattee dhugaatii ishee dhugdeetta. Na wajjin maleykotaa fi nabiyyoota argiteetta. Huuriyyoota argiteetta,” jedhe.

Ani: “Yaa Ergamaa Rabbii! Namni hojii ani hojjedhe hojjetee garuu abjuu keessatti waan ani arge hin argin, waan naaf kenname ni kennamaafii?” jedhe. Innis akkana jedhe: “Allaahu ta’aalaa, Isa nabiyyii dhugaa godhee na erge, nan kakadha: badiiwwan gurguddoon namni sun hojjete ni dhiifamuuf. Dheekkamsi Allaahu ta’aalaa isa irratti qabu ni ka’a. Allaahu ta’aalaa, Isa nabiyyii dhugaa godhee na erge, nan kakadha: namni hojii kana hojjetu, abjuu keessatti waan ati arge yoo hin argin illee, waan siif kenname isaafis ni kennama. Sagaleen samii irraa: ‘Allaahu ta’aalaan nama hojii kana hojjetee fi ummata Muhammad baha irraa hanga lixaatti jiru dhiifama godheera,’ jedhee iyya.”

Ani: “Yaa Ergamaa Rabbii! Akkuma ani bareedina keessanii fi Jannata arge, namni sunis kana irraa qooda ni qabaa?” jedhe. Innis: “Eeyyee, kun hundi ni kennamaaf,” jedhe.

Ani: “Yaa Ergamaa Rabbii! Du’aa kana mu’minoota hunda, dhiiraa fi dubartii, barsiisuun, mindaa isaas itti himuun ni mala?” yommuu jedhu, innis: “Allaahu ta’aalaa, Isa nabiyyii dhugaa godhee na erge, nan kakadha: hojii kana warra Allaahu ta’aalaan qananii qabeeyyii (sa’iida) godhee uume malee namni biraa hin hojjetu,” jedhe. Namni Nabiyyii keenya Muhammad alayhis-salaam abjuu keessatti bifa isaa dhugaatiin arge, dhugumaan isa argeera. Sababni isaas sheyxaanni bifa isaa of irratti fudhachuu hin danda’u. Garuu sheyxaanni bifa biraatiin mul’achuu ni danda’a. Nama Ergamaa Rabbii hin beekneef kana adda baasuun salphaa miti. Hayyoonni tokko tokko immoo akkana jedhan: “Nabiyyii keenya kabajamaa bifa biraatiin arguunis isuma arguu dha. Garuu kun hir’ina amantii nama sanaatiif mallattoo dha. Namni Nabiyyii keenya kabajamaa abjuu keessatti bifa isaa dhugaatiin argee mu’mina ta’ee du’u hundi Jannata seena.”

Abuu Hurayraan hadiisa shariifa Sayyida keenyaa kana beeksise: “Namni tokko halkan Jimaataa (halkan Kamisaa gara Jimaataatti) salaata rak’aa lamaa salaatee, rak’aa hunda keessatti al tokko al-Faatihaa fi Aayat al-Kursii, al kudha shan immoo Suuraa al-Ikhlaas dubbisee, salaata booda al kuma tokko: ‘Allaahumma salli alaa Muhammadinin-nabiyyil-ummiyy’ yoo jedhe, utuu Jimaanni itti aanu hin dhufin abjuu isaa keessatti na arga. Badiiwwan isaa darbanii fi dhufan hundi ni dhiifamuuf. Jannanni warra na arganiif ti.”

Qabr-i Shariif Nabiyyii keenya kabajamaa ziyaaruu

Boonsi Uumamaa akkana jedhe: “Namni erga ani boqodhee booda na ziyaare, akka nama yeroo ani jiraataa turetti na ziyaaree ti.” Hadiisa shariifa kitaaba “Mir’ât-i Medîne” keessatti beeksifame keessatti: “Namni qabrii koo ziyaareef shafaa’aan koo waajiba ta’eera,” jedhe. Hadiisa shariifa kana Ibn Khuzaymaa, Bazzaar, Daaraquxnii fi Xabaraaniin beeksisu. Hadiisa shariifa biraa Bazzaar beeksise keessatti: “Namni qabrii koo ziyaareef shafaa’aan koo halaala ta’eera,” jedhame. Hadiisa shariifa “Muslim-i Shariif” fi kitaaba Abuu Bakr bin Muqrii “Mu’jam” jedhamu keessatti beeksifame keessatti: “Namni tokko na ziyaaruuf dhufee yoo niyyaa biraa hin qabaanne, Guyyaa Qiyaamaa akka ani shafaa’aa isaaf godhu mirga argateera,” jedhame. Hadiisni shariifni kun, Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) warra isa ziyaaruuf Madiinatul-Munawwaraa dhufaniif shafaa’aa akka godhu beeksisa.

Of eegi, kabaja hin dhiisin: kun daandii jaalallee Rabbii ti,
Kun iddoo ilaalchi Rabbii irra jiru, kun iddoo Musxafaa ti!
Ji’i haaraan samii irraa, jaalallee Baab as-Salaam kan qomni isaa ciccite dha,
Ibsaan isaa urjii Jawzaa’ ti; kun iddoo nuurri fi ifni itti ba’u dha!
Kun iddoo boqonnaa Jaalallee Isa Ol’aanaa ti; ulfinaan
Iddoon kun Arshii Rabbii Ol’aanaa illee ni caala!
Ifa biyyee kanaatiin dukkanni dhabamuu bade,
Uumamni akka kuulii ija isaa lamaan keessa kaa’atee jaamummaa irraa fayye.
Yaa Nâbî, haala kabajaa eeguun balbala kana seeni;
Kun iddoo maleykonni itti xawaafa godhanii, iddoo nabiyyoonni dhungatanii ti!
Nâbî

Hadiisa shariifa biraa Daaraquxnii beeksise keessatti: “Namni hajjii godhee na hin ziyaarre na miidheera,” jedhame. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) akka ziyaaramu barbaaduun isaa, ummanni isaa karaa kanaanis mindaa akka argatuuf ture. Kanaafuu hayyoonni fiqhii keenyaa erga dirqama hajjii raawwatanii booda Madiinatul-Munawwaraa dhufanii Masjid ash-Shariif keessatti salaatu turan. Achiis Rawda-i Muxahharaa, Minbar-i Muniir fi Qabr-i Shariif, isa Arsh-i a’laa caalu; achiis iddoowwan inni itti taa’e, itti deeme fi itti hirkate, utubaa yeroo wahyiin dhufu itti hirkatu, akkasumas iddoowwan Sahaabotaa fi Taabi’iin, warra yeroo masjiidni ijaaramuu fi haaromfamu hojjetanii qabeenya isaanii fi maallaqa isaanii kennuudhaan ulfina argatan, darban ziyaaru turan; isaan arguudhaan barakaa argatu turan. Hayyoonnii fi warri gaggaariin isaan booda dhufanis hajjii booda Madiinaa dhufanii akkuma hayyoota fiqhii keenyaa godhu turan. Akkuma kaleessaa, har’as hujjaajonni kana qabatanii Madiinatul-Munawwaraatti ziyaaraa godhu.

“Namni tokko na ziyaaruuf dhufee yoo niyyaa biraa hin qabaanne, Guyyaa Qiyaamaa akka ani shafaa’aa isaaf godhu mirga argateera” Hadiisa shariifa

Aduun hayyoota Islaamaa, Abuu Haniifaan akkana jedhe: “Ziyaarri Qabr-i Sa’aadat, kan hojiiwwan mustahabbaa keessaa isa hunda caalaa ol’aanaa ta’e, ibaadaa sadarkaa waajibaatti dhihaatu dha.” Namni Sayyida keenya Ergamaa Rabbii Qabr-i Shariif isaa keessatti ziyaaruuf deemu, salawaata shariifaa baay’ee dubbisuu qaba. Salaanni fi salaamtaan dubbifaman kun akka Nabiyyii keenya kabajamaa ga’an hadiisa shariifa keessatti beeksifameera. Naamusni (aadaabni) Nabiyyii keenya jaalatamaa ziyaaruu akkana jedhamee beeksifame:

Yeroo magaalaan Madiinatul-Munawwaraa fagootti mul’attu, salaataa fi salaamta dubbisu. Achiis: “Allaahumma haazaa haramu nabiyyika, faj’alhu wiqaayatan lii minan-naari wa amaanan minal-azaabi wa suu’il-hisaab,” jedhu. Yoo danda’ame, magaalaa yookaan masjiida seenuu dura ghusla godhu. Urgaa gaarii dibatu. Uffata haaraa fi qulqulluu uffatu. Sababni isaas, kun hundi kabajaa fi ulfina ibsa. Madiinatul-Munawwaraa gad of qabuun, ulfinaa fi tasgabbiidhaan seenu. “Bismillaahi wa alaa millati Rasuulillaah” erga jedhanii booda, aayata kabajamaa 80ffaa Suuraa al-Israa dubbisuu qabu. Battaluma isaa booda: “Allaahumma salli alaa Muhammadin wa alaa aali Muhammad. Waghfir lii zunuubii waftah lii abwaaba rahmatika wa fadlik,” jedhanii Masjidun-Nabawii seenu. Achiis minbara Sayyida keenya Ergamaa Rabbii cinaatti salaata tahiyyat al-masjidii rak’aa lama salaatuu qabu; utubaan minbaraa gatiittii mirgaa wajjin akka wal qixa ta’utti dhaabachuu qabu. Nabiyyiin keenya jaalatamaan as salaata ture. Iddoon kun qabrii Nabiyyii keenya kabajamaa fi minbara isaa gidduu dha. Hadiisa shariifa keessatti: “Qabrii koo fi minbara koo gidduu kan jiru oddoowwan Jannataa keessaa oddoo tokko. Minbarri koo haroo (hawdii) koo irra jira,” jedhame.11 Achiis, ziyaara qabrii eebbifamaa Ergamaa Rabbii waan isaaf kenneef, Allaahu ta’aalaaf sujuuda bu’uu qaba.

Du’aa booda ka’ee, gara Qabr-i Shariif Nabiyyii keenya kabajamaa, gara Hujra-i Sa’aadat dhufee, dugda isaa qiblaatti kennee, fuula eebbifamaa Ergamaa Rabbii fuuldura fageenya gara meetira lamaa irratti kabajaan dhaabachuu qaba. Kana caalaa hin dhihaatamu. Gad of qabuu fi of gadi deebisuu (khushuu’a fi khuduu’a) irra ta’ee, akkuma Allaahu ta’aalaan Qur’aana Kabajamaa keessatti ajaje, akka waan Sayyida keenya Ergamaan Rabbii jiraataa ta’ee fi akka waan inni fuuldura isaa ol’aanaa dhaabatee jiruutti kabajaan dhaabachuu qaba. Tasgabbii fi ulfina dhiisuu hin qabu. Harka isaa dallaa Qabr-i Shariif irra utuu hin kaa’in fagootti kabajaan dhaabachuun kabajaaf caalaa mala. Akka salaata keessaatti dhaabachuu qaba. Bifa eebbifamaa fi laafaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii yaada isaatti fiduu qaba; akka inni isa beeku, jecha isaa, salaamta isaa fi du’aa isaa akka dhaga’u, deebii akka kennuu fi “Aamiin” akka jedhu yaaduu qaba. Sababni isaas Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Namni qabrii koo biratti salaata naaf dubbise, isa nan dhaga’a,” jedhe. Akkasumas hadiisa shariifa keessatti, Qabr-i Shariif Sayyida keenya Ergamaa Rabbii biratti maleykaan bakka bu’aa ta’ee kaa’ame tokko akka jiru, maleykaan sun salaamta warra ummata isaa keessaa salaamta kennanii isaaf akka geessu beeksifameera. Achiis akkana jechuu qaba: “As-salaamu alayka yaa sayyidii yaa Rasuulallaah! As-salaamu alayka yaa Nabiyyallaah! As-salaamu alayka yaa Safiyyallaah! As-salaamu alayka yaa Habiiballaah! As-salaamu alayka yaa Nabiyyar-rahma! As-salaamu alayka yaa Shafii’al-umma! As-salaamu alayka yaa Sayyidal-mursaliin! As-salaamu alayka yaa Khaataman-nabiyyiin!”

“Allaahu ta’aalaan mindaa fi galata isa hunda caalaa ol’aanaa isiniif haa kennu. Dirqama nabiyyummaa keessanii akka raawwattan nan ragaa ba’a. Amaanaa dabarsitaniittu. Ummata keessan gorsitaniittu. Hanga yaqiinni (du’i) isinitti dhufutti karaa Allaahu ta’aalaa irratti jihaada gootaniittu. Allaahu ta’aalaan hanga Guyyaa Qiyaamaatti salaataa fi salaamta isiniif haa buusu. Yaa Ergamaa Rabbii! Nuti iddoo baay’ee fagoo irraa gara keessan dhufne. Qabr-i Shariif keessan ziyaaruuf, mirga keessan kaffaluuf, waan isin hojjettan iddoo isaatti arguuf, isin ziyaaruudhaan barakaa argachuuf, akkasumas Allaahu ta’aalaa biratti shafaa’aa akka nuuf taatan kadhachuuf dhufne. Sababni isaas dogoggorri keenya dugda keenya cabseera. Badiin keenya gatiittii keenya irratti ulfaateera. Yaa Ergamaa Rabbii! Isin isa shafaa’aa godhuu fi isa shafaa’aan isaa fudhatamu dha. Maqaam Mahmuud isiniif waadaa galameera. Allaahu ta’aalaanis Qur’aana Kabajamaa keessatti (aayata kabajamaa 64ffaa Suuraa an-Nisaa keessatti, hiikaan) akkana jedha: ’Nuti nabiyyii hunda akka inni ajaja Allaahu ta’aalaatiin (ummata gara isaa ergameen) ajajamuuf malee hin ergine. Utuu isaan erga lubbuu isaanii miidhanii (ofii isaanii yakkanii) booda gara kee dhufanii Allaahu ta’aalaa irraa dhiifama kadhatanii, Ergamaan Koos isaaniif dhiifama kadhatee, dhugumaan Allaahu ta’aalaa Toobaa Fudhataa fi Rahmata Qabeessa ta’ee argatu ture.’ Nuti fuuldura keessan dhufneerra. Garuu nuti lubbuu keenya miidhineerra. Badii keenya akka nuuf dhiifamu kadhanna. Yaa Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaa biratti shafaa’aa nuuf godhaa. Yaa Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaa irraa kadhadhaa: utuu nuti sunnaa keessan hordofnuu lubbuu keenya akka fudhatu, boru Guyyaa Qiyaamaa warra isin wajjin gara iddoo walitti qabamaa dhufan keessatti akka nu lakkaa’u, akkasumas haroo (hawdii) keessan dhufnee achii akka dhugnu akka nuuf kennu. Yaa Ergamaa Rabbii! Shafaa’aa keessan kadhanna.” Akkasitti du’aa gochuu qaba. Achiis aayata kabajamaa kurnaffaa Suuraa al-Hashr, isa hiikni isaa: “… Yaa Rabbii keenya! Nuu fi obboloota keenya warra iimaanaan nu dursan dhiifama nuuf godhi! Onnee keenya keessatti warra amananiif jibbaa hin kaa’in! Yaa Rabbii keenya! Dhugumaan Ati gara-laafessaa fi rahmata qabeessa dha!” ta’e dubbisuu qaba.

Achiis salaamta warra salaamta erganii geessee: “As-salaamu alayka yaa Rasuulallaah! Namni fulaanaa, Allaahu ta’aalaa biratti shafaa’aa akka isaaf taatan kadhata. Isaaf fi Muslimoota hundaaf shafaa’aa godhaa,” jechuu, hamma barbaade salawaata dubbisuu qaba.

Achiis gara mirgaatti walakkaa meetiraa deemee, mataa eebbifamaa Abuu Bakr as-Siddiiq wajjin wal qixa dhaabatee du’aa kana gochuu qaba: “As-salaamu alayka yaa khaliifata Rasuulillaah! As-salaamu alayka yaa rafiiqahuu fil-ghaar! As-salaamu alayka yaa amiinahuu alal-asraar! Allaahu ta’aalaan, akka imaama ummata kanaatti, mindaa fi galata isa hunda caalaa ol’aanaa isiniif haa kennu. Isin Ergamaa Rabbiitiif bakka bu’aa (khaliifaa) isa hunda caalaa gaarii taatan. Sunnaa isaa ol’aanaa haala hunda caalaa gaariin hordoftan. Murtaddoota (warra amantii irraa deebi’an) fi warra karaa sirrii irraa jal’atan wajjin loltan. Yeroo hundaa dhugaa dubbattan. Hanga boqottanitti warra karaa dhugaa irra jiraniif gargaaraa taatan. Salaamtaan, rahmanni fi barakaan Allaahu ta’aalaa isin irra haa jiraatu! Yaa Rabbii! Rahmata Keetiin, utuu nuti isa jaallannuu lubbuu keenya fudhadhu. Ziyaara keenya isaaf goone duwwaa hin godhin!”

“Qabrii koo fi minbara koo gidduu kan jiru oddoowwan Jannataa keessaa oddoo tokko. Minbarri koo haroo (hawdii) koo irra jira” Hadiisa shariifa

Achiis ammas gara mirgaatti walakkaa meetiraa deemee, qabrii Umar wajjin wal qixa dhaabatee akkana jechuu qaba: “As-salaamu alayka yaa Amiiral-mu’miniin! As-salaamu alayka yaa Muzhiral-Islaam! As-salaamu alayka yaa Muksiral-asnaam! Allaahu ta’aalaan galataa fi mindaa isa hunda caalaa ol’aanaa isiniif haa kennu. Yeroo jiraattanis, yeroo boqottanis Islaamummaa fi Muslimoota gargaartan. Ijoollee abbaa hin qabneef wabii taatan. Firootaaf gaarii goottan. Muslimootaaf qajeelchaa isaan itti gammadan, kan ofii isaatii qajeelfama irra jiruu fi namoota karaa sirriitti qajeelchu taatan. Dhimma isaanii walitti qabdanii qindeessitan. Hiyyeeyyii isaanii dureessota goottan, madaa isaaniis hidhitan. Salaamtaan, rahmanni fi barakaan Allaahu ta’aalaa isin irra haa jiraatu!”

Achiis Abuu Bakr fi Umaritti garagalee akkana jechuu qaba: “As-salaamu alaykumaa yaa dajii’ay Rasuulillaahi wa rafiiqayhi wa waziirayhi wa mushiirayhi wal-mu’aawinayni lahuu alal-qiyaami fid-diini wal-qaa’imayni ba’dahuu bi-masaalihil-muslimiin! Allaahu ta’aalaan galata isa hunda caalaa bareedaa isiniif haa kennu. Akka isin Allaahu ta’aalaa irraa: Ergamaan Rabbii akka shafaa’aa nuuf godhu, carraaqqii keenya akka fudhatu, amantii Islaamaa irratti akka lubbuu keenya fudhatu fi ammas amantii Islaamaa irratti akka nu kaasu, Guyyaa Qiyaamaa immoo warra Ergamaa Rabbiitti dhihoo ta’an keessatti akka nu walitti qabu kadhattaniif, Ergamaa Rabbii biratti isin wasiilaa godhanna.”

Achiis ofii isaatiif, haadhaa fi abbaa isaatiif, warra du’aa isa gaafataniif fi Muslimoota hundaaf du’aa gochuu qaba. Kana booda fuula eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii fuuldura dhaabatee du’aa kana godha: “Yaa Rabbii! Ati akkana jetta: ’Nuti nabiyyii hunda akka inni ajaja Allaahu ta’aalaatiin (ummata gara isaa ergameen) ajajamuuf malee hin ergine. Utuu isaan erga lubbuu isaanii miidhanii (ofii isaanii yakkanii) booda gara kee dhufanii Allaahu ta’aalaa irraa dhiifama kadhatanii, Ergamaan Koos isaaniif dhiifama kadhatee, dhugumaan Allaahu ta’aalaa Toobaa Fudhataa fi Rahmata Qabeessa ta’ee argatu ture.’12 Yaa Rabbii koo! Dubbii Kee ol’aanaa hordofnee, ajaja Keetiif ajajamnee, Nabiyyiin Kee jaalatamaan fuuldura Keetti akka shafaa’aa nuuf godhu kadhanna.” Achiis du’aa duraan dubbise, jechuunis aayata kabajamaa kurnaffaa Suuraa al-Hashr (hiikaan) dubbisa:

“… Yaa Rabbii keenya! Nuu fi obboloota keenya warra iimaanaan nu dursan dhiifama nuuf godhi! Onnee keenya keessatti warra amananiif jibbaa hin kaa’in! Yaa Rabbii keenya! Dhugumaan Ati gara-laafessaa fi rahmata qabeessa dha!” Achiis aayatoota kabajamoo “Rabbanaghfir lanaa wa li-aabaa’inaa wa li-ummahaatinaa wa li-ikhwaaninal-laziina sabaquunaa bil-iimaan”, “Rabbanaa aatinaa…” fi “Subhaana rabbika…” dubbisuudhaan ziyaara Hujra-i Sa’aadat xumura. Achiis gara Rawda-i Muxahharaa, isa qabrii Ergamaa Rabbii fi minbara isaa gidduu jiru, dhufa. Iddoon kun iddoo afur-golee dha. Achitti hamma barbaade salaata. Du’aa godha. Tasbiiha dubbisa. Allaahu ta’aalaa faarsee galateeffata. Achiis gara minbaraa dhufa. Akka barakaan Ergamaa Rabbii isa ga’uuf niyyaa godhee, iddoo Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo khuxbaa dubbatu harka isaa eebbifamaa irra kaa’u irra harka isaa kaa’a. Achitti salaata rak’aa lama salaata. Allaahu ta’aalaa irraa waan fedhu kadhata. Dheekkamsa Allaahu ta’aalaa irraa gara rahmata Isaatti baqata. Achiis gara utubaa, kan iddoo utubaan Hannaanaa duraan ture irratti dhaabbatee jiru, dhufa. Hannaanaan utubaa sana kan, yeroo Sayyida keenya Ergamaan Rabbii khuxbaa dubbachuuf gara minbaraa ce’ee ishee dhiise aadde, achiis Ergamaan Rabbii gad bu’ee yommuu hammate tasgabbaa’e dha. Achiis gara utubaa Abuu Lubaabaan of hidhee itti toobate dhufa. Achitti salaata rak’aa lama salaatee Allaahu ta’aalaa irraa toobaa fi dhiifama kadhata. Du’aawwan barbaade godha.

Yeroo achi turu keessatti, halkan isaa Qur’aana Kabajamaa dubbisuu, Allaahu ta’aalaa yaadachuu (zikrii gochuu), minbaraa fi qabrii biratti dhoksaan fi ifatti du’aa gochuu fi raabixaa gochuudhaan dabarsuu qaba. Sayyida keenya Ergamaa Rabbii ziyaaruu booda gara iddoo awwaalchaa Baqii’ deemanii isas ziyaaruun mustahabba dha. Achiis qabriiwwan biroo, keessumaa qabrii Hamzaa, Sayyid ash-Shuhadaa (sayyida shahiidotaa), ziyaaruu qaba. Ammas Baqii’ keessatti Abbaas fi warra achi jiran: Hasan bin Aliyyi, Zaynul-Aabidiin, ilma isaa Muhammad Baaqir fi ilma isaa Ja’far Saadiq, Amiir al-Mu’miniin Usmaan, Ibraahiim ilma Sayyida keenya Ergamaa Rabbii, haadholii manaa qulqulluu Sayyida keenya Ergamaa Rabbii achi jiran, adaadaa isaa Safiyyaa fi hangafoota Sahaabotaa fi Taabi’iin keessaa baay’ee kaan (radiyallaahu anhum ajma’iin) ziyaaruu qaba. Masjiida Faaximaa kan Baqii’ keessa jiru keessatti salaachuu qaba. Guyyaa Kamisaa shahiidota Uhud ziyaaruun mustahabba dha. Achitti akkana jechuu qaba: “Salaamun alaykum bimaa sabartum. Fani’ma uqbad-daar. Salaamun alaykum yaa ahla daaril-qawmil-mu’miniin, wa innaa inshaa’allaahu an qariibin bikum laahiquun.” Achiis Aayat al-Kursii fi Suuraa al-Ikhlaas dubbisuu qaba. Warri Hujra-i Sa’aadat ziyaaran baay’ee dammaqoo ta’uu qabu. Onnee isaanii keessa yaadni addunyaa jiraachuu hin qabu. Nuura eebbifamaa Muhammad alayhis-salaam fi ol’aantummaa sadarkaa isaa yaaduu qabu. Du’aawwan yaada dhimma addunyaa, namoota gurguddoo wajjin wal arganii faayidaa argachuu fi daldalaa keessatti godhaman Allaahu ta’aalaan hin fudhatu; warri isaan godhanis fedhii isaanii hin argatan. Hujra-i Sa’aadat ziyaaruun ibaadaa ulfaataa dha. Warri kanatti hin amanne Islaamummaa irraa akka ba’an sodaatama. Sababni isaas isaan Allaahu ta’aalaa, Rasuula Isaa fi Muslimoota hunda morman. Hayyoota Maalikii keessaa muraasni, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) ziyaaruun waajiba dha jedhanis, mustahabba ta’uun isaa sagalee tokkoon beeksifameera.

“Yaa Rabbii keenya! Nuu fi obboloota keenya warra iimaanaan nu dursan dhiifama nuuf godhi! Onnee keenya keessatti warra amananiif jibbaa hin kaa’in! Yaa Rabbii keenya! Dhugumaan Ati gara-laafessaa fi rahmata qabeessa dha!” Hashr: 10

AS-SUBHU BADAA
As-subhu badaa min tal’atihii.
Wal-laylu dajaa min wafratihii.
Faaqar-rusulaa fadlan wa ulaa.
Ahdas-subulaa li-dalaalatihii.
Ganamni ifa isaa fuula isaa irraa fudhate.
Halkan immoo dukkana isaa rifeensa isaa gurraacha irraa fudhate.
Ulfinaa fi ol’aantummaa isaatiin rasuulota hunda caale.
Warri qajeelan karaa isaanii qajeelcha isaatiin argatan.
Kanzul-karami mawlan-ni’ami.
Haadil-umami li-sharii’atihii.
Azkan-nasabi a’lal-hasabi.
Kullul-arabi fii khidmatihii.
Inni kuusaa arjummaa ture, kuusaa sana irraas ni kenna ture.
Ummatoota gara amantii isaa fi qajeelfama isaatti geesse.
Hiddi isaa baay’ee qulqulluu dha, ulfinni isaa baay’ee ol’aanaa dha.
Araboonni hundi tajaajila isaa keessa jiru.
Sa’atish-shajaru nataqal-hajaru.
Shuqqal-qamaru bi-ishaaratihii.
Jibriilu ataa laylata asraa.
War-Rabbu da’aa li-hadratihii.
Mukkeen gara isaatti fiigan, dhagaawwan afaan argatanii dubbatan.
Mallattoo isaatiin (dinqisiisaan) ji’i bakka lamatti baqaqe.
Halkan Israa’aa Jibriil (alayhis-salaam) gara isaa dhufe.
Rabbiin isaas fuuldura Isaatti isa waame.
Naalash-sharafaa wallaahu afaa.
Ammaa salafaa min ummatihii.
Fa-Muhammadunaa huwa sayyidunaa.
Fal-izzu lanaa bi-ijaabatihii.
Inni sadarkaawwan ol’aanoo ga’e.
Rabbiin (jalla jalaaluh) ummata isaatiifis dhiifama godhe.
Muhammad keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) – inni Sayyida keenya.
Waan isa fudhanneef ulfinni kan keenya.
Abdullaah bin Rawaahaa (radiyallaahu anhu)