SOCHIIWWAN AMANTII IRRAA DEEBI’UU

Bara nabiyyummaa Nabiyyii keenya kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) waggaa digdamii sadii keessatti, Walakkaa-odolli Arabaa guutuun Muslima ta’e; namoonni baay’een iddoowwan biroo irraas garee gareedhaan dhufanii Muslima ta’an. Allaahu ta’aalaatti amananii, jecha isaanii fi hojii isaanii hunda keessatti Nabiyyii Inni erge hordofan. Yeroo Ergamaan Rabbii boqotetti, lafa irra Sahaabota kuma dhibba tokkoo fi kuma digdamii afur caalutu ture (riwaayaa tokkoon gara kuma dhibba tokkoo fi kuma shantamaa). Hajjii Dhaammannaa booda, Araboota keessaa namoonni tokko tokko nabiyyummaa himachuu jalqaban. Isaan keessaa inni jalqabaa, gosa Banii Ans irraa Aswad Ansii ture. Maqaan isaa dhugaa Abhalaa bin Ka’ab ture. Mala garaagaraatiin ummata Yaman keessaa namoota baay’ee gowwoomse. Ummanni Najraanis isa hordofe. San’aa qabatee marsaa fitnaa bal’ise. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii, dhukkubsataa ta’us, badii sobdoonni akka Aswad Ansii raawwatan irratti xiyyeeffannaa guddaa godhe. Sobduun kun akka ajjeefame, Nabiyyii keenya kabajamaaf wahyiidhaan beeksifame. Guyyaa itti aanu Ergamaan Rabbii taatee kana: “Halkan kaleessaa sobduun Aswad Ansii obboloota keenya keessaa tokkoon ajjeefame,” jedhee Sahaabotaaf bishaaraa kenne.

Boqochuu Nabiyyii keenyaa booda, kakaasa munaafiqootaa, Yahuudotaa fi Kiristaanotaatiin, sochiiwwan irtidaadaa, jechuunis amantii irraa deebi’uu, garee gareedhaan jalqaban. Sochiiwwan kun bal’ina guddaa argatan. Boqochuu Ergamaa Rabbii irratti Sahaabonni (alayhimur-ridwaan) sagalee tokkoon Abuu Bakr as-Siddiiq (radiyallaahu anhu) khaliifaa godhanii filatan. Araboota Baadiyyaa keessaa gartokkeen, warri Muslima fakkaatan garuu ammallee Islaamummaatti hin hidhamne, boqochuu Nabiyyii keenya kabajamaa carraa godhatanii, ibaadaawwan farda ta’an, keessumaa zakaa kennuu, didan. Sahaabota (radiyallaahu ta’aalaa anhum ajma’iin) keessaa warra hojii (ergama) qabatanii isaanitti dhufan shahiida godhan. Muslima ta’anii jiranii amantii Islaamaa dhiisan. Murtaddoota (warra amantii irraa deebi’an) ta’an. Hojjettoonni Yaman fi iddoowwan biroo turan deebi’uu fi oduu hamaa fiduu jalqaban. Balaan irtidaadaa tasa guddate. Naasuun naannoo hunda marse. Baay’ina murtaddootaa wajjin yommuu madaalamu, Muslimoonni baay’ee muraasa turan. Abuu Bakr as-Siddiiq (radiyallaahu anhu) murtaddoota wajjin loluuf murteeffate. Diina Madiinaa haleeluuf qophaa’aa ture irratti, halkan haleellaa cimaa godhee hanga ganamaatti lole. Hunda isaanii bittinneesse. Murtaddoota fagoo jiran lolachuuf gaala isaa yaabbate.

Aa’ishaan akkana jette: “Guyyoota Araboonni amantii irraa deebi’an sana keessa, abbaan koo goraadee isaa luqqisee gaala isaa yommuu yaabbatu, Aliyyiin isa bira dhaqee luugama gaala isaa qabee akkana jedhe: ‘Yaa khaliifaa Rasuulaa! Eessa deemta? Waan Ergamaan Rabbii Lola Uhud irratti sitti jedhe sitti nan hima. Guyyaa sana: “Goraadee kee mana isaatti galchi! Du’a keetiin nu hin gaddisiisin!” sitti jedhee ture. Wallaahi, yoo waan tokko si mudate, Muslimoonni si booda sirna hin argatan.’” Sahaabonni (radiyallaahu ta’aalaa anhum ajma’iin) hundi Aliyyiif raggaasisan. Khaliifaan gara Madiinatul-Munawwaraatti deebi’e. Murtaddoota irratti loltoota erge. Jalqaba khaliifaan gosoota afran Madiinaatti dhihoo jiran irratti duulee ajajamuutti isaan deebise. Achiis gosoota kudha tokko irratti loltoota erge. Isaan keessaa waraanni Ikrimaa jalatti ture Yamaamaatti loltoota Musaylimaa kuma afurtamaa dura dhaabachuu hin dandeenye.

“Yaa Nabiyyii Koo jaalatamaa! Isaaniin jedhi: ‘Yoo Rabbii jaallattanii fi Rabbiin akka isin jaallatu barbaaddan, ana hordofaa! Rabbiin warra ana hordofan ni jaallata’” Aal Imraan: 31

Khaliifaan Khaalid bin Waliid gargaarsaaf erge. Khaalid Xulayhaa bin Khuwaylid, Sajaah bint Haaris fi Maalik bin Nuwayraa guutummaatti cabsee gara Madiinaatti deebi’e. Yamaamaattis injifannoo guddaa argate. Murtaddoota kuma digdama ajjeese. Muslimoonni kuma lamatti dhihaatan wareegamoo (shahiidota) ta’an. Amr bin Aasis gosa Khuzaa’aa gara iimaanaatti deebise. Alaa’ bin Hadramii Bahreen keessatti lola cimaa godhee murtaddoota bittinneesse. Huzayfaa, Arfajaa fi Ikrimaan Umaan fi Bahreenitti walitti dhufanii murtaddoota cabsan. Murtaddoota kuma kudhan ajjeesan. Khaliifaan Khaalid bin Waliid gara Iraaqitti erge. Inni Hiiraa irraa jizyaa warqii kuma dhibba tokko fudhate. Waraana Faaris kan Hurmuz ajaju cabse. Basraatti waraana namoota kuma soddomaa balleesse. Waraana diinaa kan gargaarsaaf dhufe keessaa kaafiroonni kuma torbaatama ajjeefaman. Achiis lola garaagaraatiin magaalota gurguddaa qabate. Khaliifaan Madiinaatti waraana walitti qabee, Abuu Ubaydaa gara Shaamitti, Amr bin Aas immoo gara Falasxiinitti erge. Achiis Yaziid bin Abii Sufyaan gargaarsaaf gara Shaamitti erge. Booda ammas loltoota walitti qabee, Mu’aawiyaa obboleessa isaa Yaziidiif gargaarsaaf erge. Khaalid bin Waliidis Iraaq irraa gara Shaamitti erge. Khaalid loltoota keessaa gartokkee Musannaa bira dhiisee, lola fi injifannoo baay’ee booda Sooriyaa ga’e. Waraanni Islaamaa walitti makamee Ajnaadaynitti waraana Ruum guddaa cabse. Achiis Yarmuukitti loltoonni Islaamaa kuma afurtamii jaha loltoota Hiraql kuma dhibba lamaa fi kuma afurtamaa wajjin lola dheeraa fi baay’ee cimaa godhanii injifatan. Loltoonni Ruum kuma dhibba tokko caalan ajjeefaman. Muslimoonni kuma sadii shahiidota ta’an. Lola kana keessatti dubartoonni Muslimaas lolan. Gootummaan dinqisiisaan ajajaa olaanaa Khaalid bin Waliid fi ajajaa qaama waraanaa Ikrimaa ni mul’ate. Injifannoowwan kun hundi ija jabina, ogummaa, bulchiinsa gaarii fi barakaa khaliifaatiin ta’an. Sochiiwwan fincilaa fi irtidaadaa, kan boqochuu Nabiyyii keenya kabajamaatiin Walakkaa-odola Arabaa guutuu akka ibiddaatti marsan, murannoo ol’aanaa, fedhii hin raafamne fi qindoomina sirrii Abuu Bakr waraana keessatti godheen, yeroo gabaabaa waggaa tokko qofa fakkaatu keessatti cabsaman. Umar (radiyallaahu anhu) waraana Usaamaa gara Sooriyaatti erguu fi jeequmsa ittisuu keessatti tajaajila guddaa raawwate. Abdullaah bin Suhayl haasaa isaatiin namoonni baay’een amantii irraa akka hin deebine dhorke. Abuu Dujaanaanis jeequmsa cabsuu keessatti tajaajila baay’ee guddaa raawwate. Nu’maan bin Muqarrin fi Khaalid bin Sa’iid lola murtaddoota wajjin godhame irratti hirmaatanii milkaa’ina guddaa agarsiisan. Akkasiin fitnaan irtidaadaa akka guddattu carraan hin kennamne; balaan guddaan ittifame, ibiddi fitnaa guddaa kan tokkummaa Islaamaa raasuuf kaayyeffates dhaame.

Haa ta’u malee, namoonni tokko tokko, kanneen kaayyoo isaanii ifatti akka hin argatne hubatanii irtidaadatti ka’an, sochiiwwan fitnaa bara booda dhufan keessattis hirmaatan. Garaagarummaa amantii fi siyaasaa Muslimoota gidduutti uumameef sababa ta’an.

Seenaa Islaamaa keessatti, jechoonni “irtidaada” (amantii irraa deebi’uu) fi “murtadda” (nama amantii irraa deebi’e) hiika amantii diduu fi dhiisuutiin taatee kana booda itti fayyadamamuu jalqaban. Murtaddoota wajjin falmuu keessatti gaheen Abuu Bakr guddaa ture. Utuu namni akkasii ogeessi hin jiraanne, balaan sun Ardii Arabaa guutuutti ni babal’ata ture. Kanaafuu Aa’ishaan akkana jette: “Yeroo lubbuun Ergamaa Rabbii fudhatamte, Araboonni amantii irraa deebi’an. Nifaaqni ol ka’e. Wanti abbaa koo irra bu’e, utuu tulluuwwan irra bu’ee, dhugumaan bulleessee bulleessa isaan godha ture!”1

Abuu Hurayraanis: “Utuu Abuu Bakr hin jiraanne, boqochuu Muhammad alayhis-salaam booda ummanni Muhammad ni bada ture!” jedhe.2 Akkasumas: “Rabbii, Isa malee gabbaramaan hin jirretti kakadha: utuu Abuu Bakr khilaafaa of irratti hin fudhanne, namni Rabbii Ol’aanaa gabbaru hin hafu ture!” jedhee, jecha isaa kana al sadii irra deebi’e.

Abuu Rajaa’ Uxaaridii akkana jedha: “Yommuu Madiinaa seenu, namoonni walitti qabamanii, namni tokko mataa nama biraa dhungatee: ‘Aarsaa siif haa ta’u! Wallaahi, utuu ati hin jiraanne, dhugumaan ni badna turre!’ jechaa akka jiru arge. ‘Kan dhungatuu fi kan dhungatamu eenyu?’ jedhee gaafadhe. Isaanis: ‘Umar dha; sababa Abuu Bakr murtaddoota loleef mataa Abuu Bakr dhungataa jira!’ jedhan.”3

Aa’ishaan waa’ee guyyoota sanaa akkana jettee himti: Boqochuu Ergamaa Rabbii irratti gosoota Arabaa keessaa baay’een amantii irraa deebi’an. Muslimoonni akka namoota halkan dukkanaa’aa keessa roobni irratti roobee naasan ta’an. Yeroo sanatti warri Makkaa baay’een isaanii illee Islaamummaa irraa deebi’uuf qophaa’aa turan. Suhayl bin Amr balbala Ka’abaa biratti dhaabatee warra Makkaa waame. Haasaa nama tuqu godhee shakkii isaanii irraa kaasee amantii irraa akka hin deebine dhorke. Akkana isaaniin jedhe: “Yaa warra Makkaa! Isin warra Muslima ta’an keessaa warra dhumaa turtan. Of eegaa, warra amantii irraa deebi’anii Islaamummaa irraa garagalan keessaa warra jalqabaa hin ta’inaa! Wallaahi, Rabbiin Ol’aanaan, akkuma Rasuula alayhis-salaam jedhe, dhimma kana dhugumaan ni xumura! Ani iddoo amma ani irra dhaabadhu kana irra kophaa isaa dhaabatee akkana yommuu jedhu dhaga’eera: ‘Na wajjin “Laa ilaaha illallaah” jedhaa; akka Araboonni isin arganii amantii seenaniif, warri Arabaa hin taane immoo jizyaa isiniif kaffalaniif! Wallaahi, qabeenyi kuusaa Kisraa fi Qaysar karaa Rabbii irratti ni baasama!’

Warri qoosaa turan sassaabdota zakaa fi sadaqaa akka ta’an argitaniittu. Wallaahi, kan hafes ni raawwatama! Wallaahi, hanga aduun baatee lixxutti amantiin kun akka itti fufu sirriitti nan beeka! Namoonni isin keessa jiran sun isin hin gowwoomsin! Waan ani dhimma kana irratti beeku isaanis ni beeku. Garuu hinaaffaan isaan ilmaan Haashimitti qaban onnee isaanii chaappeesse. Yaa namoota! Ani Quraysh keessaa nama lafa irraa fi galaana irratti geejjiba baay’ee qabu dha. Amiira keessaniif ajajamaa, zakaa keessanis isaaf kaffalaa. Yoo dhimmi Islaamummaa hanga dhumaatti itti hin fufne, zakaa keessan isiniif deebisuuf ani wabii dha!” Akkas jedhee boo’e. Kanaan booda ummanni tasgabbaa’e.4

Suhayl bin Amr haasaa isaa nama tuquun warra Makkaa irtidaada irraa erga deebisee booda, bulchaan Makkaa Attaab bin Asiid ifatti ba’uu danda’e.

“Utuu Abuu Bakr hin jiraanne, boqochuu Muhammad alayhis-salaam booda ummanni Muhammad ni bada ture!” Abuu Hurayraa (radiyallaahu anhu)

Qabriiwwan eebbifamoo Nabiyyii keenya jaalatamaa (alayhis-salaatu was-salaam) fi Sahaabota isaa keessaa
lamaan Muslimootaaf akka ija isaanii lamaanii ta’an,
Abuu Bakr fi Umar (radiyallaahu anhumaa), fuuldura isaanii, jechuunis gama qiblaa irraa yommuu ilaalaman.

Suhayl bin Amr Lola Badr irratti boojiiwwan keessa ture. Umar akka inni ajjeefamu barbaadaa ture. Yeroo sana Nabiyyiin keenya kabajamaan Umariin: “Maaliif isa ajjeesuu barbaadda? Dhiisi; tarii Rabbiin iddoo atillee itti gammaddu tokkotti isa geessa. Inni guyyaa tokko ummata dubbisuunis ni abdatama!” jedhee ture. Bishaaraan hadiisa shariifa kanaan beeksifame, haasaa Suhayl bin Amr (radiyallaahu anhu) iddoo faarfamaa keessa isa kaa’e kana akka ta’e amma hubatame.5 Umar haasaa Suhayl yommuu dhaga’u, jecha Nabiyyiin keenya waa’ee Suhayl dubbate yaadate; Nabiyyiin keenya achi utuu hin jiraatin illee: “Dhugumaan Ergamaa Rabbii ta’uu keessan nan ragaa ba’a!” jechuu irraa of qabuu hin dandeenye.6

Jaalalli keessan qoricha dhukkuba hundaa ti, yaa Ergamaa Rabbii,
Isin biratti fedhiin hundi ni raawwatama, yaa Ergamaa Rabbii.
Ijji nuura keessan arge, ji’as urjiis hin barbaadu,
Nuura keessan irraa halkanii fi guyyoonni ifa argatu, yaa Ergamaa Rabbii.
Dafqa keessan irraa wardiin dagaaga, jecha keessan irraa damma fi sukkaara,
Isiniin onneen dhukkubsatan fayyina argatu, yaa Ergamaa Rabbii.
Isin jaalallee moototaa, qoricha dhukkubaa fi aaduu ti,
Shafaa’aan keessan badii hojjetaaf gammachuu dha, yaa Ergamaa Rabbii.
Ji’i, aduun fi urjiiwwan torban hundi isin faarsu,
Jechi jecha keessan irraa adda ta’e hundi dogoggora, yaa Ergamaa Rabbii.
Ibliisni isinitti hinaafa – akkam gowwaa dha, gowwoomsi isaa gatii hin qabu;
Idriis waan isin jaallateef ol’aanaa ta’e, yaa Ergamaa Rabbii.
Dibbeen keessan yeroo hundaa ni rukutama, sunnaan keessan yeroo shanan ni dhaabata,
Namni mana keessan dhufu kamiyyuu affeeramaa dha, yaa Ergamaa Rabbii.
Qoraattiin xiriira uffatte, gammoojjiin urgaa’e,
Dhiphinni warra isiniif dhiphatanii amanamummaa dha, yaa Ergamaa Rabbii.
Yuusuf Kana’aan dhoksaan waan xiqqaaf gurguramee ture;
Isin arguun naaf lubbuu kuma tokko caala, yaa Ergamaa Rabbii.
Qabriin keessan eebbifamaan lafa irratti nuuraan guutamee kunuunsame,
Lubbuun keessan garuu samiiwwan keessatti mul’ata, yaa Ergamaa Rabbii.
Qaama Daawuud irra uffanni keessan, maaddii Khaliil irra kennaan keessan,
Harka Muusaa keessatti mallattoon keessan ulee dha, yaa Ergamaa Rabbii.
Iddoon keessan Ka’abaa fi Zamzam, yeroo hundaa jabaatee dhaabata;
Khidir yeroo hunda ummata keessan ni obaasa, yaa Ergamaa Rabbii.
Şeyyâd Hamza mootii sana irraa aaduu irraa bilisa ba’uu kadhata;
Isin faarsuun kennaa Rabbii irraa ti, yaa Ergamaa Rabbii.
Şeyyâd Hamza

“Dhugumaan Ergamaa Rabbii ta’uu keessan nan ragaa ba’a!” Umar (radiyallaahu anhu)

Jannat al-Baqii’ kan Madiinatul-Munawwaraa keessaa, iddoo awwaalchaa kan qubbaawwan Sahaabota (radiyallaahu anhum) kumaatamaa itti argaman ture.