Nabiyyicha Jaalatamaa
Online dubbisiQabiyyee

ADDUNYAA KANA IRRAA BOQOCHUU NABIYYII KEENYA KABAJAMAA

Barri kudha tokkoffaan Hijraa ture. Ramadaana isa dura ture keessatti Jibriil alayhis-salaam Qur’aana Kabajamaa jalqabaa hanga dhumaatti si’a lama Nabiyyii keenya jaalatamaatti dubbisee ture; waggoota sana dura garuu si’a tokko qofa dubbisaa ture. Hogganaan Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) Suuraa an-Nasr, isa Jibriil alayhis-salaam dhuma irratti geessise, kan hiikni isaa “Yeroo gargaarsi Allaahu ta’aalaa fi guyyaan injifannoo dhufee, namoonni garee gareedhaan amantii Allaahu ta’aalaa (Islaamummaa) seenaa jiraachuu isaanii argitu, Rabbii kee faaruudhaan qulqulleessi! Dhiifama Isa kadhadhu! Sababni isaas Inni yeroo hunda tawbaa fudhata”1 ta’e erga dhaggeeffatee booda: “Yaa Jibriil! Du’i koo akka dhihaate keessi koo natti hima” jedhe. Kana irratti Jibriil alayhis-salaam aayatoota kabajamoo kana dubbise; hiikaan: “Aakhiraan siif addunyaa caalaa gaarii dha. Rabbiin kee hanga ati ‘Jaalladheera’ jettutti waan barbaaddu hunda siif ni kenna.”2

Bara kudha tokkoffaa Hijraa, guyyaa digdamii torbaffaa ji’a Safar, mataan eebbifamaan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) dhukkubuu jalqabe. Gara kutaa haadha manaa isaa kabajamtuu Aa’ishaa (radiyallaahu anhaa) deeme. Abdurrahmaan bin Abii Bakr waamsisee, isa booda Abuu Bakr as-Siddiiq khaliifaa ta’ee akka filatamuuf dhaamsa akka barreessisu beeksisee, qodaa qalamii fi qalama akka fidu ajaje. Abdurrahmaan, ilmi Abuu Bakr, ajaja sana raawwachuuf yommuu deemu: “Booda fidda; amma haa turu!” jedhee gara masjiida eebbifamaa deeme. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sahaabonni guyyaa sana Madiinaa turan hundi salaata Zuhriitti masjiida keessatti akka walitti qabaman oduu erge. Hogganaan Aalamaa salaata erga salaachisee booda minbara ba’ee khuxbaa godhe. Sahaabota isaa gorsee, mirga isaan isa irratti qaban hunda akka dhiisaniif kadhate. Achiis ol’aantummaa Abuu Bakr as-Siddiiq Sahaabota gidduutti qabu, gatii isaa fi baay’ee akka isatti gammadu beeksise. Khuxbaan sun kan onneewwan dhaga’an hundi itti raafaman, ija irraa imimmaan dhangala’e ture. Itti aansee: “Yaa namoota! Akka Nabiyyii keessaniitti akkamitti na argattan?” yommuu jedhu, Sahaabonni: “Yaa Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaan nu bakka buusee gaarii baay’ee isiniif haa kennu. Isin nuuf akka abbaa baay’ee gara-laafessaa, akka obboleessa gara-laafessaa gorsu turtan. Dirqama nabiyyummaa Allaahu ta’aalaan tola Isaatiin isiniif kenne raawwattan. Waan isinitti wahyii godhame nu geessitan. Ogummaa fi gorsa gaariidhaan gara karaa Rabbii keessanii, gara Islaamummaatti, affeertan, waamtan. Allaahu ta’aalaan mindaa isa caalaatti bareedaa fi ol’aanaa isiniif haa kennu” jedhan.

Kana irratti Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa mu’minoota! Rabbiif jecha, namni ana irratti mirga qabu ka’ee haa dhufu; utuu Qiyaamaan hin dhufin asitti haa fudhatu” jedhe.

Haa ta’u malee namni mirga isaa fudhachuuf ka’ee dhufe hin turre. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii si’a lammaffaa fi sadaffaa maqaa Allaahu ta’aalaa kaasee: “Namni mirga qabu haa dhufu, haa fudhatu” jedhe. Kana irratti Sahaabota keessaa Ukkaashaan, maanguddoon umuriin dulloome, ka’e. Ergamaa Rabbii bira dhufee akkana jedhe: “Abbaan koo fi haati koo isiniif haa wareegaman, yaa Ergamaa Rabbii! Duula Tabuuk keessatti isin wajjin ture. Tabuuk irraa yommuu kaanu, gaalli koo fi gaalli keessan wal bira deemuu jalqaban. Ani gaala koo irraa bu’e. Isinitti dhihaadhe. Kaayyoon koo qaama keessan eebbifamaa dhungachuu ture; yeroo sana alangaadhaan dugda koo rukuttan. Maaliif akka na rukuttan hin beeku.”

“Aakhiraan siif addunyaa caalaa gaarii dha. Rabbiin kee hanga ati ‘Jaalladheera’ jettutti waan barbaaddu hunda siif ni kenna” Duhaa: 4–5

Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa Ukkaashaa! Allaahu ta’aalaan Rasuulli Isaa beekee si rukutuu irraa si haa eegu” jedhee: “Yaa Bilaal! Mana intala koo Faaximaa dhaqi. Alangaa sana naaf fidi” jedhee ajaje. Bilaal masjiida keessaa ba’e. Harka isaa mataa isaa irra kaa’ee: “Ergamaan Rabbii qisaasa ofii isaa irratti raawwachiisuuf jira!” jedhee dinqifate. Mana yommuu ga’u balbala rurrukutee: “Yaa intala Ergamaa Rabbii! Alangaa Ergamaa Rabbii naaf kenni!” jedhe. Haati teenya Faaximaan: “Yaa Bilaal! Amma yeroon hajjiis miti, kan duulaas miti! Abbaan koo alangaa maal godha?” jettee gaafatte. Bilaal: “Yaa Faaximaa! Hin beektuu? Ittiin Ergamaa Rabbii irratti qisaasni raawwatama!” jedhe.

Haati teenya Faaximaan Bilaaliin akkana jettee cimsitee dhaamte: “Yaa Bilaal! Eenyutu Ergamaa Rabbii irraa qisaasaan mirga isaa fudhachuuf garaan isaa jaalata? Erga inni gaafatee, siif nan kenna. Garuu Hasan fi Husayniin akkana jedhi: namni mirga isaa fudhachuuf dhufu eenyu iyyuu yoo ta’e, qisaasa ofii isaanii irratti haa raawwachiisan. Namichi sun mirga isaa isaan irraa haa fudhatu. Gonkumaa qisaasni Ergamaa Rabbii irratti akka raawwatamu haa hin hayyamin.” Bilaal masjiida dhufee alangaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitiif kenne; innis Ukkaashaaf kenne. Abuu Bakr fi Umar kana yommuu argan: “Yaa Ukkaashaa! Kunoo nuti si bira qophaa’oo dha; mirga kee nu irraa fudhadhu. Si kadhanna, Ergamaa Rabbii irraa hin fudhatin!” jedhanii kadhatan. Kana irratti Nabiyyiin keenya kabajamaan Abuu Bakriin: “Yaa Abuu Bakr! Dhiisi, gidduu irraa fagaadhu. Yaa Umar! Kottu, atis fagaadhu. Allaahu ta’aalaan sadarkaa keessan ol’aanaa ni beeka” jedhe. Achiis Aliyyi ka’ee: “Yaa Ukkaashaa! Ergamaa Rabbii rukutuun kee onnee kootti hin tolu; kunoo dugdi koo fi garaan koo, kottu mirga kee ana irraa fudhadhu, yoo barbaadde si’a dhibba rukuti. Garuu Ergamaa Rabbii hin tuqin!” yommuu jedhu, Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa Aliyyi! Atis taa’i. Allaahu ta’aalaan sadarkaa kee ol’aanaa fi haala kees ni beeka” jedhe. Amma immoo Hasan fi Husayn ka’anii: “Yaa Ukkaashaa! Nuti ilmaan intala Ergamaa Rabbii ta’uu keenya atis ni beekta. Kanaaf qisaasni nu irratti godhamu qisaasa Ergamaa Rabbii irratti godhamu jechuu dha. Mirga kee nu irraa fudhadhu; si kadhanna, Ergamaa Rabbii hin rukutin!” yommuu jedhan, Nabiyyiin keenya kabajamaan isaaniin: “Isinis taa’aa, yaa gammachuu ija koo lamaanii” jedhe. Achiis: “Yaa Ukkaashaa! Kottu rukuti!” jedhe.

Ukkaashaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Yeroo na rukuttan qaamni koo saaqamaa ture” yommuu jedhu, Nabiyyiin keenya jaalatamaan dugda isaa eebbifamaa saaqe. Yeroo kanatti Sahaabota irraa sagaleen gaddaan hiqqifachuu dhaga’ame; “Yaa Ukkaashaa! Dugda eebbifamaa Ergamaa Rabbii rukutuuf jirtaa?” jedhan. Namni hundi gaddaan eegaa ture. Ukkaashaan chaappaa nabiyyummaa dugda eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irra jiru yommuu argu, tasa: “Abbaan koo fi haati koo isiniif haa wareegaman, yaa Ergamaa Rabbii! Mirga isaa fudhachuuf dugda keessan eebbifamaa sana rukutuuf, qisaasa isin irratti raawwachuuf eenyutu humna qaba, eenyutu ija jabaata?” jedhee chaappaa nabiyyummaa eebbifamaa Sulxaana Uumamaa dhungate. Kana irratti Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Ukkaashaadhaan: “Lakki, yookaan ni rukutta, yookaan dhiifama goota” yommuu jedhu, Ukkaashaan: “Lubbuun koo isiniif haa wareegamtu, yaa Ergamaa Rabbii! Dhiifama godheera. Allaahu ta’aalaanis Guyyaa Qiyaamaa dhiifama naaf godhaa laata?” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Namni hiriyyaa koo Jannata keessaa arguu barbaadu, maanguddoo kana haa ilaalu” jedhe. Sahaabonni dubbii eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii kana dhaga’anii ija isaa lamaan gidduu dhungachuu jalqaban. Hundi isaanii: “Gammadi, gammadi! Yaa Ukkaashaa! Ergamaa Rabbii wajjin ta’uu keetiin Jannata keessatti sadarkaa ol’aanaa argatte” jedhaa turan.3

Usaamaa bin Zayd ajajaa ta’ee muudamuu isaa

Guyyoota dhumaa ji’a Safar ture. Sayyidni Aalamootaa (sallallaahu alayhi wa sallam) Bizaantiyemoota kaaba jiran, utuu mootummaan isaanii Muslimootaaf balaa guddaa hin ta’in, irra deebi’ee gara Islaamummaatti affeeruu, yoo hin fudhanne isaan lolee ajaja Mootummaa Islaamaa jala galchuu barbaade. Kanaaf Ruumota (Ruum) wajjin lolachuuf Sahaabonni isaa gootonni akka qophaa’an ajaje. Sahaabonni qophii gochuuf bittinnaa’an. Rasuula Kabajamaan Usaamaa bin Zayd waamsisee: “Yaa Usaamaa! Maqaa fi barakaa Allaahu ta’aalaatiin gara Shaam, hanga daangaa Balqaa’, hanga Daaruum kan Falasxiin keessaa, iddoo abbaan kee itti shahiida ta’etti deemi. Naannoo sana fardeeniin dhiitachiisi. Waraana kanaaf ajajaa olaanaa si godheera. Warra Ubnaa tasa irratti duuli; akka bakakkaa irratti bu’i. Utuu oduun iddoo ati deemtu si hin dursin saffisaan deemi. Qajeelchitoota of wajjin fudhadhu; basaastotaa fi warra qorattu si dura deemsisi. Yoo Allaahu ta’aalaan injifannoo siif kenne, isaan gidduu yeroo gabaabaa qofa turi” jedhe. Achiis Jurfitti akka qubatan ajajee, harka isaa eebbifamaadhaan alaabaa hidhee isaaf kenne.4

Masjiida keessatti minbara ba’ee: “Yaa Sahaabota koo! Akkuma Zayd, abbaan Usaamaa, ajajaa ta’uuf malu fi ana biratti isa caalaatti jaallatamaa ture, isa booda ilmi isaa Usaamaanis akkasuma ajajaa ta’uuf mala. Usaamaan ana biratti namoota isa caalaatti jaallatamoo keessaa tokko dha” jedhe.

Warra ajaja Usaamaa jalatti lolatti deeman keessa hangafoonni Sahaabotaa kanneen akka Abuu Bakr, Umar, Abuu Ubaydaa bin Jarraah fi Sa’ad bin Abii Waqqaas illee turan.

Haa ta’u malee guyyaa itti aanu Sulxaanni Uumamaa tasa waan dhukkubsateef, deemsi waraanaa hanga Nabiyyiin keenya kabajamaan gara Aakhiraatti godaanutti tursiifame. Nabiyyiin keenya jaalatamaan busaa (hummaa) cimaadhaan qabame. Ho’i isaa dabalaa, dhukkubni caalaatti jabaachaa deeme.

Halkan tokko yeroo dhukkubbiin isaa itti salphatetti, walakkaa halkanii siree isaa irraa ka’e. Uffatee deemuuf qophaa’e. Haati teenya Aa’ishaan kana yommuu argitu: “Abbaan koo fi haati koo, lubbuun koos isiniif haa wareegaman, yaa Ergamaa Rabbii! Eessa deemtu?” jettee gaafatte. Hogganaan Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam): “Warra awwaala Baqii’ keessatti awwaalamaniif dhiifama (istighfaara) akkan kadhadhuuf ajajameera. Achin deema” jedhe.

Abuu Muwayhib fi Abuu Raafi’ of wajjin fudhatee deeme. Awwaala keessatti du’aa dheeraa godhee, dhiifamaa fi araara isaaniitiif Allaahu ta’aalaa kadhate. Kadhannaa cimaa Nabiyyii keenya kabajamaa kana duratti Sahaabonni isa wajjin turan: “Utuu nutis amma asitti awwaalamnee, du’aa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii kana argachuudhaan kabajamnee!” jedhan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan gara Abuu Muwayhibitti garagalee: “Yaa Abuu Muwayhib! Ani kuusaa addunyaa fi qananii Aakhiraa gidduutti filachuuf bilisa godhameera. ’Yoo barbaadde addunyaa keessa turi, booda Jannata seeni; yoo barbaadde Liqaa’ullaah (Allaahu ta’aalaa qunnamuu) argattee Jannata seeni’ jedhame. Ani Liqaa’ullaah, achiis Jannata filadheera” jedhe.

“Yaa mu’minoota! Rabbiif jecha, namni ana irratti mirga qabu ka’ee haa dhufu; utuu Qiyaamaan hin dhufin asitti haa fudhatu” Hadiisa shariifa

Guyyaa tokko immoo shahiidota Uhud keessa jiraniif dhiifama kadhachuuf karaa ba’e. Isaaniif du’aa godhee Allaahu ta’aalaa yeroo dheeraa kadhate. Achiis masjiida dhufee Sahaabotaan: “Ani isin keessaa nama dursee haroo Kawsar ga’uu fi isin simatu nan ta’a. Iddoon wal argii keenyaa achi dha… Ana booda gara shirkiitti ni deebitu jedhee isiniif hin sodaadhu. Garuu addunyaan butamtanii, isheef jecha wal hinaaftanii, wal ajjeeftanii, dhuma irratti akkuma warri isin dura turan badan isinis ni baddu jedheen sodaadha…” jedhe. Achiis mana isaa eebbifamaatti gale. Dhukkubni isaa cimee ture. Haadhotiin manaa isaa eebbifamtoonni, Nabiyyiin keenya jaalatamaan mana haadha teenya Aa’ishaa akka turu akka barbaadanii fi mirga isaanii isheef akka dhiisan isatti beeksisan. Of wareeguu haadhota manaa isaa qulqulluu kanaatti gammadee, hunda isaaniitiif du’aa godhee, guyyoota itti aanan mana haadha teenya Aa’ishaa keessa dabarsuu jalqabe. Ho’i Rasuula Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) baay’ee dabalee ture. Jabina ho’aatiin siree isaa irratti gama tokko irraa gama biraatti garagaluuf dirqama ture. Haala sana keessa utuu jiruu Sahaabonni isa daawwachuu dhufaa turan; rakkoo cimaa Sayyidni keenya keessa ture kanatti daangaa malee gaddaa turan. Abuu Sa’iid Khudrii akkana jedhee hime: “Bira eebbifamaa Ergamaa Rabbii dhufee ture. Isa irra haguuggiin viliveetii ture. Ho’i busaa haguuggii keessaa gara alaatti ba’aa ture; ho’a irraa kan ka’e haguuggii harka keenyaan tuquu hin dandeenye. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii dinqisiifannaa fi gadda keenya yommuu argu akkana jedhe:

‘Balaan isa caalaatti cimaan nabiyyoota irra ga’a. Ta’us gammachuun nabiyyoonni balaawwaniif qaban, gammachuu isin qananii isiniif kennamaniif qabdan caalaa guddaa dha.’”

Ummu Bishr bint Baraa’ akkana jettee himte: “Ergamaa Rabbii daawwachuu dhaqee ture. Qaamni isaa eebbifamaan akka ibiddaa gubataa ture. ‘Lubbuun koo isiniif haa wareegamtu, yaa Ergamaa Rabbii! Gonkumaa dhukkuba akkas cimaa hin argine!…’ jedhe. Innis: ‘Yaa Ummu Bishr! Busaan cimaa kan ta’eef mindaan koo akka baay’atuuf dha. Dhukkubni kun bu’aa foon summaa’aa ani Khaybar keessatti dhandhame sanaa ti. Dhukkubbii foon sanaa yeroo hunda nan dhaga’a ture. Summiin guyyaa sana nyaadhe amma abhara koo, jechuunis ujummoo dhiigaa isa guddaa (aortaa) koo ciraa jira’ jedhe.”5

Nabiyyiin keenya jaalatamaan Abdullaah bin Mas’uudiinis: “Muslimni dhukkubni qabe tokkollee hin jiru, kan Allaahu ta’aalaan dogoggoraa fi cubbuu isaa akkuma baalli muka irraa harca’u isa irraa hin harcaasne!” jedhe.6 Dhukkubni guyyaa guyyaatti jabaachaa deeme. Sahaabonni haala kanatti baay’ee gaddanii mana isaanii keessatti tasgabbaa’uu dadhaban. Masjiida keessatti walitti qabaman. Haala Nabiyyii keenya kabajamaa gaafachuuf Aliyyi bira isaatti ergan. Sayyidni Aalamootaa mallattoodhaan: “Sahaabonni koo maal jedhu?” jedhee gaafate. Aliyyi: “‘Ergamaan Rabbii yoo nu gidduu deeme hoo?!…’ jedhanii baay’ee gaddanii yaaddo’aa jiru” jedhe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan, kan rahmanni inni Sahaabota isaaf qabu caalaatti guddaa ture, jabina dhukkuba isaa obsee ka’e; Aliyyi fi Fadl bin Abbaas irratti hirkatee masjiida dhufe. Minbara ba’ee Allaahu ta’aalaa erga faarsee galateeffatee booda Sahaabotaan akkana jedhe:

“Yaa Sahaabota koo! Du’a koo yaaddanii akka raafamtan dhaga’eera. Nabiyyii ummata isaa gidduutti bara baraan hafe tokkollee jiraa, anis isin gidduutti bara baraan akkan hafuuf? Ani Rabbii koo bira akkan ga’u beekaa. Gorsi koo isiniif kana: hangafoota Muhaajirootaa kabajaa! Yaa Muhaajiroota! Dhaamsi koo isiniif immoo kana: Ansaariif waan gaarii godhaa! Isaan waan gaarii isiniif godhaniiru. Manneen isaanii keessatti isin qubachiisaniiru. Jireenyi isaanii rakkisaa ta’us, isin of caalchisaniiru. Qabeenya isaanii keessatti hirmaattota isin godhaniiru. Namni kamiyyuu Ansaar irratti aangoo yoo argate, isaan haa eegu; warra isaan keessaa dogoggoraniif dhiifama haa godhu,” jedhe. Achiis gorsa baay’ee bareedaa fi onnee tuqu kennee: “Allaahu ta’aalaan garbicha Isaa tokkoof addunyaa irra turuu fi Rabbii isaa bira ga’uu gidduutti filannoo kenne. Garbichi sun Rabbii isaa bira ga’uu filate,” jedhe. Abuu Bakr jechoota kanaan Sayyida keenya Ergamaan Rabbii boqochuu isaa akeekaa akka jiru hubatee boo’uu jalqabe; akkanas jedhe: “Lubbuun keenya isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii!” Galaanni rahmataa, Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam): “Hin boo’in, yaa Abuu Bakr!” jedhee, akka obsuu fi danda’uu qabu itti dhaame. Ija isaa eebbifamaa irraa imimmaan yaa’aa ture. “Yaa Sahaabota koo! Abuu Bakr, isa karaa amantii Islaamaa irratti dhugaa fi ikhlaasaan qabeenya isaa wareege, irraa baay’ee gammadeera. Utuu karaa Aakhiraatiif hiriyyaa filachuun danda’amee, isa nan filadha ture,” jedhe; akkasumas: “Balbaloota gara masjiidaatti banaman keessaa kan Abuu Bakr malee hunda isaanii cufaa!” jedhee ajaje.

Achiis minbara irraa bu’ee gara kutaa haadha teenya Aa’ishaatti deebi’e. Sahaabonni boo’uu jalqaban. Kanaan booda Nabiyyiin keenya kabajamaan, irree Aliyyii fi Fadl bin Abbaas irratti hirkatee, ammas gara masjiidaa dhufe. Sadarkaa minbaraa isa gadii irra dhaabatee Sahaabotaan akkana jedhe: “Yaa Muhaajiroota, yaa Ansaar! Waan yeroon isaa murtaa’e tokko argachuuf ariifachuun faayidaa hin qabu. Allaahu ta’aalaan garbicha tokkoofillee hin ariifatu. Namni qadaa fi qadara Allaahu ta’aalaa jijjiiruu, fedhii Isaa caaluuf yaalu kamiyyuu, Inni isa ni cabsa, ni balleessas.

Namni Allaahu ta’aalaa irratti haxxummaa hojjechuu fi Isa gowwoomsuu barbaadu, dhimmi isaa ni diigama; ofuma isaatu gowwoomfama. Ani isiniif gara-laafessaa fi rahmata qabeessa akkan ta’e beekaa. Isinis na argattu. Iddoon itti na argattan qarqara haroo Kawsar ti. Namni Jannata seenuu fi na argachuu barbaadu, dubbii faayidaa hin qabne hin dubbatin. Yaa Muslimoota! Kaafira ta’uu fi badii hojjechuun, akka qananiin jijjiiramuu fi rizqiin hir’atuuf sababa ta’a. Yoo namoonni ajaja Allaahu ta’aalaatiif ajajaman, hoggantoonni mootummaa, ajajjoonni fi bulchitoonni rahmataa fi gara-laafinaan isaan qabatu. Yoo jal’inaa fi fasaadaatti, daangaa darbuutti of kennanii badii hojjetan, hoggantoota rahmata qaban hin argatan. Akkuma jireenyi koo isiniif khayrii ta’e, du’i koos khayrii fi rahmata. Yoo nama tokko haqa malee rukuteera yookaan jecha hamaa itti dubbadheera ta’e, waanuma sana natti godhee mirga isaa akka fudhatu nan fedha; yoo isin keessaa nama tokko irraa waan haqa hin taane fudhadheera ta’e, akka inni deebifachuu gaafatu nan fedha; akka inni halaala naaf godhuufis qophaa’eera. Sababni isaas, adabbiin addunyaa adabbii Aakhiraa caalaa baay’ee salphaa dha. Isa danda’uun salphaa dha.” Akkuma duraan Abuu Bakr irraa gammachuu isaa ibse, khuxbaa kana keessattis Umar irraa gammachuu isaa ibsee: “Umar na wajjin jira, anis isa wajjin jira. Ana booda dhugaan Umar wajjin jira,” jedhe.

“Balaan isa caalaatti cimaan nabiyyoota irra ga’a. Ta’us gammachuun nabiyyoonni balaawwaniif qaban, gammachuu isin qananii isiniif kennamaniif qabdan caalaa guddaa dha” Hadiisa shariifa

Khuxbaa kana booda Sayyida keenya Ergamaan Rabbii minbara irraa bu’e. Salaata booda ammas minbara irra bahee, dhaamsa isaa dhaamee gorsa kenne; achiis: “Allaahu ta’aalaatti isin amaanaa nan kenna,” jedhee Sahaabota irraa addaan ba’ee gara kutaa isaatti gale. Guyyaa dhukkubbiin isaa baay’ee cimaa ture tokko, Sayyidni Aalamootaa (sallallaahu alayhi wa sallam), Sahaabota wajjin wal halaaleeffachuuf, mirga namootaa of irraa qabatee gara Aakhiraa akka hin deemneef, Bilaal Habashii waamsise. Bilaaliin akkana jedhe: “Ummata waami! Masjiida keessatti haa walitti qabaman. Dhaamsa koo isa dhumaa isaaniif dhaamuu nan barbaada!…”

Bilaal Sahaabota masjiida keessatti walitti qabe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan, Aliyyii fi Fadl irratti hirkatee masjiida dhufe. Minbara irra taa’ee, Allaahu ta’aalaa erga faarsee galateeffatee booda akkana jedhe: “Yaa Sahaabota koo! Isin irraa addaan ba’uun koo akka dhihaate beekaa. Namni mirga ana irratti qabu ana irraa haa gaafatu. Namni ana biratti jaallatamaa ta’e, mirga isaa ana irraa haa gaafatu yookaan halaala naaf haa godhu; akkasiin mirgoota kana kaffalee Rabbii koo fi rahmata Isaa bira nan ga’a.” Achiis minbara irraa bu’ee salaata Zuhrii salaachise. Salaata booda ammas minbara irra bahee waan salaata dura jedhe irra deebi’e. Yeroo dhukkuba isaa keessa, Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo azaanni waamamu hunda Masjid ash-Shariif dhufee, Sahaabotaaf imaama ta’ee jamaa’aan salaata ture.7 Boqochuu Nabiyyii keenya jaalatamaa dura guyyaa sadii, dhukkubni isaa jabaate. Masjiida dhufee jamaa’aa salaachisuu hin dandeenye. Salaanni inni jalqaba jamaa’aaf salaachisuu dadhabe salaata Ishaa’ii ture.

Bilaal akkuma yeroo hundaa yeroo sanatti balbala dhufee: “Salaata, yaa Ergamaa Rabbii!” jedhe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan dadhabbii irraa kan ka’e masjiida deemuuf humna hin qabu ture. “Abuu Bakritti himaa: Sahaabota koo haa salaachisu,” jedhe. Haati teenya Aa’ishaan: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Abbaan koo onnee laafaa qaba, dafees ni gadda. Iddoo keessan dhaabatee achitti isin dhabnaan, boo’icha irraa kan ka’e dubbisuu hin danda’u. Umar imaama akka ta’u hin ajajtanii?” jettee gaafatte. Nabiyyiin keenya kabajamaan irra deebi’ee: “Abuu Bakritti himaa: Sahaabota kootiif imaama ta’ee isaan haa salaachisu,” jedhe. Bilaal kana Abuu Bakr as-Siddiiqiif dabarse. Abuu Bakr mihraaba keessatti Sayyida keenya Ergamaa Rabbii yommuu dhabu, akka nama onnee isaa irratti rukutamee ta’e; sammuun isaa jalaa baduu ga’e. Boo’e!… boo’e!… Sahaabonnis boo’uu jalqaban. Habiibullaah iyyi masjiida keessaa dhufu kun maal akka ta’e yommuu gaafatu, haati teenya Faaximaan haala sana itti himte: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Sahaabonni keessan addaan ba’uu keessan danda’uu waan dadhabaniif boo’aa jiru!…”8 Galaanni rahmataa, Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam), baay’ee gadde. Sahaabota isaa jajjabeessuuf, dhukkubni isaa baay’ee cimaa ta’us, rakkinaan ka’e. Aliyyii fi Abbaas irratti hirkatee masjiida dhufe. Salaata booda akkana jedhe: “Yaa Sahaabota koo! Isin eegumsa Allaahu ta’aalaa keessa jirtu; anis Allaahu ta’aalaatti isin amaanaa kenneera! Taqwaa irratti jiraadhaa. Allaahu ta’aalaa sodaadhaa. Ajaja Allaahu ta’aalaa jabeessaa qabadhaa, Isaafis ajajamaa. Ani amma addunyaa kana irraa addaan ba’aa jira.”

Boqochuu Nabiyyii keenya jaalatamaa dura guyyaa sadii ture. Jibriil alayhis-salaam Sayyida keenya Ergamaa Rabbii gaafachuuf dhufee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaan salaamta isiniif erga. Haala keessan beekaa ta’ee, akkamitti akka jirtanii fi akkamitti akka of dhageessan isin gaafata,” jedhe. Sayyidni Aalamootaa: “Ani gaddaan jira!” jedhee deebise. Jibriil alayhis-salaam guyyaa Dilbataas dhufee jechuma sana jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan ammas deebii sana kenne. Jibriil alayhis-salaam itti dabalees Aswad Ansii, isa Yaman keessatti nabiyyii ta’uu isaa himate, ajjeefamuu isaa beeksise. Rasuula Kabajamaanis Sahaabota isaatiif beeksise. Dhukkuba dura warqii muraasa argatee ture; isaan keessaa muraasa hiyyeeyyiif, muraasa immoo Aa’ishaaf kennee ture. Guyyaa Dilbataa dhukkubni Ergamaa Rabbii jabaate. Ajajaa waraanaa Usaamaa, isa bira dhufeef homaa hin jenne. Garuu irree isaa eebbifamoo ol qabee isa irra dabarse. Du’aa akka isaaf godhu hubatame. Guyyaa dhukkuba isaa kudha sadaffaa fi isa dhumaa… Guyyaan sun, akkuma guyyaa Nabiyyiin keenya jaalatamaan addunyaa dhufuu isaatiin kabaje, guyyaa kudha lammaffaa Rabii’ul-Awwal fi guyyaa Wiixataa ture. Sulxaanni Uumamaa qaama isaa eebbifamaa keessatti salphina muraasa argate… Sahaabonni yeroo Abuu Bakr as-Siddiiq duuba salaata Subhii salaatuuf jedhanitti, Sayyidni Aalamootaa Masjid ash-Shariif dhufe. Ummanni isaa safa safaan dhaabatee ibaadaa gochaa akka jiru arge. Gammadee seeqate. Sahaabonnis Ergamaa Rabbii masjiida keessatti yommuu argan, dhukkubni darbe jedhanii yaadanii gammadan. Abuu Bakr as-Siddiiq (radiyallaahu anhu) Nabiyyiin keenya jaalatamaan akka dhufe hubatee duubatti deebi’uu barbaade. Sayyidni keenya akeekaan: “Iddoo kee irra turi!” jechuu isatti hime. Inni ofii isaatii Abuu Bakr hordofee duuba isaa salaate.9 Akkasiin, ajaja Ergamaa Rabbiitiin, Abuu Bakr Sahaabota yeroo kudha torba salaachise. Salaata booda Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) kutaa Aa’ishaa dhaqee ciise. “Qabeenya addunyaa utuu hin dhiisin Allaahu ta’aalaa duratti dhihaachuu nan barbaada. Warqii si bira hafes hiyyeeyyiif qoodi!” jedhe. Achiis ho’i qaama isaa dabale. Yeroo muraasa booda ija isaa ammas banee, warqii sana qoodde moo hin qoodne jedhee Aa’ishaa gaafate. Isheen akka qooddu itti himte. Battaluma akka qoodamu yeroo hedduu irra deebi’ee ajaje. Battalumatti qoodamee yommuu itti himamu: “Amma tasgabbaa’eera,” jedhe. Siree isaa irratti yeroo muraasaaf erga aara galfatee booda Aliyyiin of bira waame. Mataa isaa eebbifamaa jilba isaa irra kaa’e. Addi isaa eebbifamaan dafqee, bifti isaa eebbifamaan jijjiiramee ture. Haati teenya Faaximaan, abbaa ishee eebbifamaa haala sana keessatti yommuu argitu, ilaaluu dadhabde; gara ilmaan ishee Hasan fi Husayn deemte. Harka isaanii qabattee boo’uu jalqabde: “Yaa abbaa koo! Intala keessan eenyutu eega? Hasan fi Husayn eenyutti amaanaa kennitu? Wayyoo abbaa koo! Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u! Isin booda haalli koo akkam ta’a? Fuula keessan eebbifamaa booda iji koo eenyu ilaala?” Sayyida keenya Ergamaan Rabbii jecha intala isaa kan onnee gubu kana yommuu dhaga’u, ija isaa eebbifamaa banee ishee of bira waame; akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii koo! Obsa isheef kenni.” Achiis: “Yaa Faaximaa! Yaa nuura ija koo! Abbaan kee lubbuu baasaa jira!” yommuu jedhu, isheen aaduu gadi fagoo wajjin caalaatti boosse. Aliyyiin: “Yaa Faaximaa! Maaloo cal’isi, Ergamaa Rabbii caalaatti hin gaddisiisin!” yommuu jedhu, Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Ishee hin miidhin, yaa Aliyyi! Ijji ishee abbaa isheetiif imimmaan haa buusu!…” jedhe. Achiis ija isaa eebbifamaa cufee akka nama of wallaale ta’e. Yeroo sana Hasan akaakoo isaa eebbifamaa bira dhufee boo’aa akkana jedhe: “Yaa akaakoo koo eebbifamaa! Addaan ba’uu keessan eenyutu danda’a? Gadda onnee keenyaa eenyutti himanna? Isin booda haadha koo, abbaa koo fi obboleessa koo eenyutu gara-laafinaan kunuunsa? Haadholiin manaa keessanii fi Sahaabonni keessan amala keessan bareedaa sana eessatti argatu?..” Yeroo sana haadholiin manaa Nabiyyii keenya kabajamaa eebbifamoon obsuu dadhaban; hundi isaanii walii wajjin callisanii boo’uu jalqaban. Sahaabonni, warri ala gadda guddaan eegaa turan, dhukkubni Nabiyyii keenya kabajamaa baay’ee akka jabaate yommuu dhaga’an, onneen isaanii gubate. Boo’uu jalqaban. Fuula eebbifamaa Nabiyyii isaanii jaalatamaa, yoo xiqqaate al tokko isa dhumaa arguuf, balbala irratti: “Maaloo balbala banaa! Fuula eebbifamaa Rasuula alayhis-salaam al tokko illee haa argannu!..” jedhanii iyyaa turan. Habiibni, jaalalleen Allaahu ta’aalaa, isa aalamootaaf rahmata ta’ee ergame, iyya Sahaabota isaa kana yommuu dhaga’u, gara laafee: “Balbala banaa!” jedhe. Hangafoonni Sahaabotaa ol seenan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan obsa akka qabatan erga isaan gorsee booda akkana jedhe: “Yaa Sahaabota koo! Isin namoota keessaa warra caalaa ol’aanoo fi warra caalaa ulfaatoo dha. Namni isin booda dhufu eenyuyyuu haa ta’u, isin hunda isaanii dura Jannata ni seentu. Amantii dhaabsisuu irratti jabaadhaa; Qur’aana ol’aanaa imaama (qajeelchaa) godhadhaa.

“Yaa Sahaabota koo! Isin eegumsa Allaahu ta’aalaa keessa jirtu; anis Allaahu ta’aalaatti isin amaanaa kenneera! Taqwaa irratti jiraadhaa” Hadiisa shariifa

Murtiiwwan amantii hin dagatinaa,” jedhe. Achiis: “Yaa Rabbii koo! Ergaa Kee dabarseeraa?” jedhee ija isaa eebbifamaa cufe. Fuulli isaa eebbifamaan dafqe. Aliyyiin akeekaan Sahaabota akka ba’an itti hime. Erga isaan ba’anii booda, haati teenya Aa’ishaan isa bira dhuftee gorsa gaafatte. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa Aa’ishaa! Golee mana keetii keessa taa’ii of eegi!” erga jedhee booda, ija isaa eebbifamaa irraa imimmaan yaa’uu jalqabe. Sulxaanni Uumamaa boo’aa ture… Onneen warra achi turanii madaa’e, garaan isaanii ciccite. Haati teenya Ummu Salamaan: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Maaliif boossu?” jettee yommuu gaafattu: “Ummanni koo akka rahmata argatuuf nan boo’a,” jedhe.

Aduun gara gubbaatti ol ka’aa turte. Yeroon dhihaatee ture… Mataan eebbifamaan Nabiyyii keenya jaalatamaa qoma haadha teenya Aa’ishaa irratti hirkatee ture. Sayyidni Aalamootaa amma yeroo isaa isa dhumaa jiraachaa ture; hidhii isaa eebbifamoo irraas jechoonni kun ba’aa turan: “Of eegaa! Of eegaa! Garboota harka keessan jiraniif gaarii ta’aa! Uffata isaan uffisaa, garaa isaaniis quubsaa. Laafinaan isaan dubbisaa. Salaata, salaata irratti itti fufaa. Waa’ee haadholii manaa keessanii fi garboota keessanii Allaahu ta’aalaa sodaadhaa!.. Yaa Rabbii! Dhiifama naaf godhi! Rahmata Kee naaf kenni!… Garee Rafiiq-i a’laa wajjin na walitti qabi!…” Imimmaan haadha teenya Faaximaa akka lagaa yaa’aa ture; aaduun ishee onnee gubaa ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) ishee cinaa isaa taa’isisee: “Intala koo, xiqqoo obsi, hin boo’in. Sababni isaas, Hamalat al-Arshii (maleykonni) boo’icha keetiif ni boo’u,” jedhe. Imimmaan haadha teenya Faaximaa haqe. Ishee jajjabeessee, Allaahu ta’aalaa irraa obsa isheef kadhate; akkanas jedhe: “Yaa intala koo, lubbuun koo ni fudhatamti. Yeroo sana ‘Innaa lillaahi wa innaa ilayhi raaji’uun’ jedhi. Yaa Faaximaa! Musiibaa dhufu hundaaf mindaan ni kennama.” Yeroo muraasaaf ija isaa eebbifamaa cufee booda: “Kana booda abbaan kee gadda fi yaaddoo hin qabu. Sababni isaas, aalama badu kanaa fi iddoo rakkinaa irraa bilisa ba’aa jira,” jedhe. Achiis Aliyyiin akkana jedhe: “Yaa Aliyyi! Nama Yahuudii akkasii tokkoof liqaan hammanaa natti jira. Waraana qopheessuuf fudhadheen ture. Kaffaluu isaa gonkumaa hin dagatin. Dhugumaan liqaa koo na irraa ni baafta; warra qarqara haroo Kawsar irratti na wajjin wal argan keessaa ati isa jalqabaa dha. Ana booda miidhaan baay’een sitti dhufa; obsi. Yeroo namoonni addunyaa barbaadan, ati Aakhiraa filadhu.”

Usaamaan ammas dhufe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Allaahu ta’aalaan gargaaraa kee haa ta’u! Kottu, amma gara lolaa deemi!” jedhe. Innis ba’ee gara waraana isaa deeme; battaluma ajaja ka’uu kenne.10

Sayyidni Aalamootaa amma hafuura isaa isa dhumaa baafachaa ture… Yeroon baay’ee dhihaatee ture… Allaahu ta’aalaan Azraa’iil alayhis-salaamiif akkana jedhee wahyii godhe: “Bifa baay’ee bareedaan Habiiba Koo bira dhaqi! Yoo inni siif hayyame, lubbuu isaa baay’ee laafinaa fi salphinaan fudhadhu. Yoo hin hayyamne, deebi’i!” Azraa’iil alayhis-salaam bifa baay’ee bareedaan, fakkii namaatiin, balbala mana eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa dhufee: “As-salaamu alaykum, yaa abbaa mana nabiyyummaa! Ol seenuuf naaf hayyamtuu? Allaahu ta’aalaan rahmata isiniif haa godhu!” jedhe.

Haati teenya Aa’ishaan Faaximaatiin, ishee Nabiyyii keenya jaalatamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) cinaa teessu: “Nama dhufe kanaaf ati deebisi,” jette. Faaximaan balbala dhaqxee sagalee gadda guddaa qabuun: “Yaa garbicha Allaahu ta’aalaa! Ergamaan Rabbii yeroo ammaa haala ofii isaatiin qabamee jira,” jette. Azraa’iil alayhis-salaam ammas hayyama gaafate. Deebiin wal fakkaatu kenname. Yeroo sadaffaaf salaamta isaa irra deebi’ee, dhugumaan ol seenuu akka qabu sagalee ol’aanaan yommuu dubbatu, Nabiyyiin keenya kabajamaan dhaga’ee: “Yaa Faaximaa! Balbala irra eenyutu jira?” jedhe.

Faaximaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Nama ol seenuuf hayyama gaafatu tokkotu balbala irra jira. Al muraasa deebiseef. Garuu yeroo sadaffaaf yommuu waamu, qaamni koo hollate,” jette. Kanaan booda Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Yaa Faaximaa! Kan balbala irra jiru eenyu akka ta’e beektaa? Inni isa mi’aawwan diigu, walitti qabamoo bittinneessu, dubartoota abbaa manaa malee, ijoollee immoo abbaa malee hambisu, manneen onsee qabriiwwan guutu, maleykaa du’aa, Azraa’iil dha. Yaa Azraa’iil, ol seeni!” jedhe. Yeroo sana haati teenya Faaximaan dhiphina ibsamuu hin dandeenye keessa seente; afaan ishee eebbifamaa irraas jechoonni kun ba’an: “Wayyoo, yaa Madiinaa, ati diigamteetta!” Nabiyyiin keenya harka Faaximaa qabee qoma isaa eebbifamaa irra kaa’ee ija isaa eebbifamaa cufe. Warri achi turan lubbuun isaa eebbifamtuun fudhatamte jedhanii yaadan. Haati teenya Faaximaan obsuu dadhabdee, gara gurra eebbifamaa abbaa isheetti gad jettee sagalee onnee madeessuun: “Yaa abbaa koo jaallatamaa!…” jettee waamte. Deebiin yommuu dhabamu: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Maaloo ija keessan eebbifamaa al tokko illee banaatii waan tokko naaf dubbadhaa…” jette. Sayyidni Aalamootaa ija isaa eebbifamaa banee, imimmaan intala isaa haqee, akka inni boqotu gurra ishee keessatti itti hime. Kanaan booda Faaximaan boo’uu jalqabde. Amma immoo gurra ishee keessatti: “Ahlul-Bayt koo keessaa, ati ishee jalqabaa gara koo dhuftu dha,” jedhe. Isheenis bishaaraa kanaan gammaddee jajjabaatte.

“Yaa Rabbii! Dhiifama naaf godhi! Rahmata Kee naaf kenni!… Garee Rafiiq-i a’laa wajjin na walitti qabi!…” Hadiisa shariifa

Haati teenya Faaximaan: “Yaa abbaa koo jaallatamaa! Har’i guyyaa addaan ba’iinsaa ti! Yoom deebi’ee isin argadha?” jettee gaafatte. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Yaa intala koo! Guyyaa Qiyaamaa qarqara haroo (hawdii) biratti na argatta. Ummata koo keessaa warra haroo dhufaniif bishaan nan obaasa,” jedhe. Faaximaan: “Achitti yoon isin dhabe hoo, maal godha?” jettee yommuu gaafattu, Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yoos Madaala (Miizaana) biratti na argatta. Achitti ummata kootiif shafaa’aa nan godha,” jedhe.

Haati teenya Faaximaan: “Achittis yoon isin dhabe hoo, yaa Ergamaa Rabbii?” yommuu jettu, Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yoos Siraaxa biratti na argatta. Achitti Rabbii kootti: ‘Yaa Rabbii koo! Ummata koo Ibidda irraa eegi!’ jedhee nan kadhadha,” jedhe.

Kanaan booda Aliyyiin sagalee gaddaatiin: “Yaa Ergamaa Rabbii! Erga lubbuu keessan kennitanii booda eenyutu isin dhiqa, kafana maalii keessatti isin maranna, eenyutu salaata isiniif salaachisa, eenyutu qabrii keessa isin kaa’a?” jedhee gaafate. Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe:

“Yaa Aliyyi, ati na dhiqi; Fadl bin Abbaas immoo bishaan siif haa naqu. Jibriil sadaffaa keessan ta’a. Dhiqannaa (ghusla) erga xumurtanii booda kafana natti marsaa. Jibriil Jannata keessaa urgaa gaarii fida. Achiis gara masjiidaa na geessaatii ba’aa. Sababni isaas, jalqaba Jibriil, achiis Miikaa’iil, achiis Israafiil, sana booda maleykonni garee gareedhaan salaata naaf salaatu. Sana booda isin seenaatii safa safaan dhaabadhaa. Namni tokkollee ana dura hin dhaabatin.”11 Achiis Azraa’iil alayhis-salaam, isa eegaa jiru, akkana jedhee gaafate: “Yaa Azraa’iil! Gaafachuuf dhufte moo lubbuu koo fudhachuuf?..” Azraa’iil alayhis-salaam immoo: “Keessummaa ta’ees, ergama qabadhees dhufeera. Allaahu ta’aalaan hayyama keessaniin malee isin bira akka hin seenne na ajaje. Lubbuu keessan eebbifamtuu hayyama keessaniin qofa nan fudhadha. Yaa Ergamaa Rabbii! Yoo hayyamtan, ajaja keessaniif ajajamee lubbuu keessan nan fudhadha. Yoo kana hin taane, deebi’ee gara Rabbii koo nan deema,” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa Azraa’iil! Jibriil eessa dhiifte?..” jedhe. Azraa’iil: “Jibriil samii addunyaa keessa dhiise. Maleykonni boqochuu keessaniif isa jajjabeessaa jiru,” jedhe. Utuu akkasiin wal dubbachaa jiranii Jibriil alayhis-salaam dhufe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Yaa obboleessa koo Jibriil! Amma addunyaa irraa godaanuuf yeroon ga’eera. Allaahu ta’aalaa biratti maaltu naaf jira? Bishaaraa isaa naaf himi; akkasiin onnee tasgabbaa’een amaanaa Abbaa isaatiif nan deebisa,” jedhe. Jibriil alayhis-salaam: “Yaa jaalallee Allaahu ta’aalaa! Balbala samii banaa dhiiseera. Maleykonni safa safaan dhaabatanii jaalalaan lubbuu keessan eegaa jiru,” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Faaruun Allaahu ta’aalaaf qofa. Ati bishaaraa naaf kenni! Rabbii koo biratti maaltu naaf jira?..” jedhe. Jibriil alayhis-salaam: “Yaa Ergamaa Rabbii! Dhufuu keessaniif balbalawwan Jannataa banamaniiru, laggeen Jannataa yaa’aniiru, mukkeen Jannataa gadi jedhaniiru, huuriyyoonnis of miidhagsaniiru,” jedhe.

Nabiyyiin keenya kabajamaan ammas: “Faaruun Allaahu ta’aalaaf qofa. Bishaaraa biraa naaf kenni, yaa Jibriil!..” jedhe. Jibriil alayhis-salaam: “Yaa Ergamaa Rabbii! Guyyaa Qiyaamaa isin isa jalqaba shafaa’aa godhuu fi isa shafaa’aan isaa jalqaba fudhatamu dha,” jedhe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan ammas: “Faaruun Allaahu ta’aalaaf qofa. Yaa Jibriil! Bishaaraa biraa naaf kenni,” yommuu jedhu, Jibriil alayhis-salaam: “Yaa Ergamaa Rabbii! Maal gaafachaa jirtu?..” jedhe. Kanaan booda Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaaddoon, gaddi fi dhiphinni koo hundi ummata koo isa ana booda duubatti dhiisu dha,” jedhe. Jibriil: “Yaa Habiiba Allaahu ta’aalaa! Guyyaa Qiyaamaa Allaahu ta’aalaan hanga isin itti gammaddanitti ummata keessaniif dhiifama ni godha. Nabiyyoota hunda dura isin, ummatoota hunda dura immoo ummata keessan Jannata ni seensisa,” jedhe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Jibriil alayhis-salaamiin akkana jedhe: “Allaahu ta’aalaa biratti fedhii sadii qaba: inni tokkoffaan, akka Inni badii hojjettoota ummata kootiif shafaa’aa godhaa na taasisu. Inni lammaffaan, badii addunyaa keessatti hojjetaniif akka Inni isaan hin adabne. Inni sadaffaan, guyyoota Kamisaa fi Wiixataa hojiin ummata koo akka natti dhihaatu. (Yoo hojiin isaanii gaarii ta’e du’aa nan godha, Allaahu ta’aalaanis ni fudhata. Yoo hamaa ta’e, shafaa’aa godhee galmee hojii irraa akka haqamu nan kadhadha.)” Jibriil alayhis-salaam fedhiiwwan sadan kunis akka fudhataman Allaahu ta’aalaa irraa oduu fide. Kanaan booda Nabiyyiin keenya jaalatamaan tasgabbaa’e.

Allaahu ta’aalaan akkana jedhee wahyii godhe: “Yaa Habiiba Koo! Onnee kee eebbifamaa keessatti jaalalaa fi gara-laafina hammas guddaa ummata keetiif eenyutu kaa’e?..” Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Rabbii koo ol’aanaa, Isa na uumee na guddise,” jedhee deebise. Janaab-i Haqqis: “Rahmanni fi gara-laafinni Koo ummata keetiif jiru kan kee caalaa dachaa kuma tokkoon guddaa dha. Isaan Natti dhiisi,” jedhe. Achiis Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Amma tasgabbaa’eera. Yaa Azraa’iil! Hojii itti ajajamte raawwadhu!” jedhe. Azraa’iil alayhis-salaam, hojii isaa raawwachuuf, Sulxaana Uumamaa, isa kabaja isaatiif Azraa’iil ofii isaatii uumame, bira dhihaate. Nabiyyiin keenya jaalatamaan qodaa bishaanii cinaa isaa jiru keessa harka isaa eebbifamoo lamaan cuuphee, harka isaa jiidhaa fuula isaa eebbifamaa irra dabarsee: “Laa ilaaha illallaah! Yaa Rabbii! Rafiiq-i a’laa!…” jedhe. Azraa’iil alayhis-salaam lubbuu eebbifamtuu Sayyida Aalamootaa fudhachuu jalqabe. Fuulli eebbifamaan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii yeroo tokko diimaa’aa, yeroo tokko immoo keelloomaa ture. Azraa’iil alayhis-salaamiin: “Lubbuu ummata kootiis akkanatti cimina fi humnaan fudhattaa?..” yommuu jedhu, inni: “Yaa Ergamaa Rabbii! Lubbuu nama kamiyyuu akka keessanii salphaatti hin fudhanne,” jedhee deebise. Nabiyyiin keenya jaalatamaan, isa yeroo isaa isa dhumaa irrattillee ummata isaa hin daganne: “Yaa Azraa’iil! Cimina ummata kootti agarsiisuuf jirtu natti agarsiisi! Sababni isaas isaan dadhaboo dha, hin danda’an…” jedhe. Achiis: “Laa ilaaha illallaah! Rafiiq-i a’laa!..” jedhe; lubbuun isaa eebbifamtuun fudhatamtee gara Illiyyiin isa hunda caalaa ol’aanaatti geeffamte…

Shafaa’aa, yaa Ergamaa Rabbii!
Dakhiilak, yaa Ergamaa Rabbii!
As-salaatu was-salaamu alayka yaa Rasuulallaah!
As-salaatu was-salaamu alayka yaa Habiiballaah!
As-salaatu was-salaamu alayka yaa Sayyidal-awwaliina wal-aakhiriin!

Jibriil alayhis-salaam: “As-salaamu alaykum, yaa Rasuula Allaahu ta’aalaa! Kaayyoon koo fi fedhiin koo isin turtan. Kana booda ammas gara lafaa hin dhufu!..” jedhee Nabiyyii keenya kabajamaa wajjin nagaatti wal jedhe.

Lubbuun eebbifamtuun Rasuula Kabajamaa gara aalama ol’aanaatti yommuu deemtu, haati teenya Faaximaan fi azwaaj-i xaahiraat, haadholiin manaa isaa eebbifamoon (radiyallaahu anhunna), callisanii boo’uu jalqaban.12 Yeroo sanatti sagaleen abbaan isaa hin mul’anne tokko

“Yaa Faaximaa! Kan balbala irra jiru eenyu akka ta’e beektaa? Inni isa mi’aawwan diigu, walitti qabamoo bittinneessu, dubartoota abbaa manaa malee, ijoollee immoo abbaa malee hambisu, manneen onsee qabriiwwan guutu, maleykaa du’aa, Azraa’iil dha” Hadiisa shariifa

“As-salaamu alaykum, yaa Ahlul-Bayt! Wa rahmatullaahi wa barakaatuh,” jechuun salaamta dhiheesse; aayata kabajamaa 185ffaa Suuraa Aal Imraan, isa hiikni isaa: “Beekaa, lubbuun hundi du’a ni dhandhamti. Guyyaa Qiyaamaa immoo mindaan keessan guutummaatti isiniif ni kennama” ta’e dubbise. Achiis isaan jajjabeessee jechoota kanaan gadda isaanii qooddate: “Kennaa fi arjummaa Allaahu ta’aalaatti amanaa. Isatti cichaa, Isa irraa abdadhaa. Hin iyyinaa! Kan dhugumaan musiibaan irra ga’e, isa mindaa dhabe dha!”

Warri achi turan hundi jechoota kana dhaga’anii salaamta isaatiif deebii kennan. Kan jechoota kana dubbate Khidir alayhis-salaam ture.13 Yeroo mallattoowwan du’aa (mawtii) Rasuula Kabajamaa irratti mul’atan, Ummu Ayman ilma ishee Usaamaatti oduu ergite. Usaamaa, Umar fi Abuu Ubaydaan oduu hadhaawaa kana yommuu dhaga’an, waraana dhiisanii Masjidun-Nabawii dhufan. Yeroo Aa’ishaa as-Siddiiqaa fi dubartoonni kaan boo’an, Sahaabonni Masjid ash-Shariif keessa turan naasan. Maaltu akka ta’e hubachuu hin dandeenye. Akka namoota mataa isaanii irratti rukutamanii ta’an. Aliyyiin akka nama du’eetti sochii malee hafe. Usmaan dubbachuu dadhabe. Abuu Bakr yeroo sanatti mana isaa ture. Fiigee dhufe. Battaluma Hujra-i Sa’aadat seene. Fuula Boonsa Aalamaa saaxilee akka inni boqote arge. Fuulli isaa eebbifamaan fi qaamni isaa hundi laafaa fi qulqulluu ta’ee akka nuuraatti ifaa ture. “Du’i keessan akkuma jireenya keessanii akkam bareedaa dha, yaa Ergamaa Rabbii!” jedhee isa dhungate. Baay’ee boo’e. Fuula isaa eebbifamaa haguuge. Warra mana keessa turan jajjabeesse. Achiis Masjid ash-Shariif dhufe. Minbara irra bahee Sahaabotaaf khuxbaa dubbate. Allaahu ta’aalaa faarsee galateeffate; Rasuula Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) irratti salawaata erga buusee booda akkana jedhe: “Namni Muhammad alayhis-salaamitti amane, Muhammad alayhis-salaam akka boqote haa beeku. Namni Allaahu ta’aalaa gabbaru immoo haa beeku: Inni Hayyii (jiraataa) fi Baaqii (kan hin duune, bara baraan kan jiraatu) dha.” Achiis aayata kabajamaa 144ffaa Suuraa Aal Imraan, isa hiikni isaa: “Muhammad (alayhis-salaam) rasuula dha. Isa duras rasuulonni dhufaniiru. Innis ni du’a. Yoo inni boqote yookaan ajjeefame, amantii keessan irraa ni deebitu? Namni amantii isaa irraa deebi’e Allaahu ta’aalaa hin miidhu. Ofuma isaa miidha. Warra amantii isaanii irraa hin deebineef Allaahu ta’aalaan mindaa ni kenna” ta’e dubbise. Sahaabota gorsee haala sana sirreesse.14 Akkasiin hundi isaanii Ergamaan Rabbii akka boqote amanan. Gaddi fi dhiphinni akka billaa summaa’aa onnee Sahaabotaa keessa seene. Ijji boo’aa, imimmaan yaa’aa, ibiddi hawwii immoo garaa nama hundaa gubaa ture. Sahaabonni (alayhimur-ridwaan) hojii isaanii isa jalqabaa godhanii, dhimmoota hunda akka bulchuuf, Abuu Bakr khaliifaa godhanii filatan. Waadaa bay’aa isaaf galanii isa hordofan; ajaja isaatiin dhimmoota raawwachuu jalqaban.15 Rasuula Kabajamaan bara 11ffaa Hijraa booda (632 A.L.A.), ji’a Rabii’ul-Awwal guyyaa 12ffaa, guyyaa Wiixataa, walakkaa guyyaa dura gara Aakhiraatti godaane. Yeroo sanatti umuriin isaa akka lakkoofsa ji’aatti 63 (akka lakkoofsa aduutti 61) ture.16

Aliyyi, Abbaas, Fadl bin Abbaas fi Usaamaa bin Zayd Nabiyyii keenya kabajamaa dhiqan.17

“Kennaa fi arjummaa Allaahu ta’aalaatti amanaa. Isatti cichaa, Isa irraa abdadhaa. Hin iyyinaa! Kan dhugumaan musiibaan irra ga’e, isa mindaa dhabe dha!” Khidir alayhis-salaam

Mihraab-i Shariif – Rawda-i Muxahharaa / Masjidun-Nabawii

Masjid ash-Shariif Nabiyyii keenya kabajamaa (alayhis-salaatu was-salaam) keessatti kutaa “Rawda-i Muxahharaa / Oddoo Jannataa” jedhamu. Mihraabni Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) imaama ta’ee itti salaachisaa ture ni mul’ata. Suuraa kana irratti yoo hin mul’anne illee, gama bitaatti qabriin isaa eebbifamaan (Hujra-i Sa’aadat) argama.

Minbar-i Shariif – Rawda-i Muxahharaa / Masjidun-Nabawii

Minbarri Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) irratti khuxbaa Jumu’aa dubbisaa ture ni mul’ata. Minbar-i shariifni yeroo sanaa sadarkaa sadii fi dheerina meetira tokko qaba ture. Ibidda bara 654 (1256 A.L.A.) keessatti guutummaatti gubate. Waggoota garaagaraa keessa minbaroonni garaagaraa hojjetamaniiru; minbara ammaa kan marmaraa, sadarkaa kudha lamaa fi dheerina meetira torbaa qabu, bara 998ffaa Hijraa booda (1590 A.L.A.) sulxaanni Muraad Khaan III Istaanbuul irraa erge.

Yeroo dhiqannaa, qaama isaa eebbifamaa irraa urgaan miskii kan namni tokkollee kanaan dura hin urgeeffanne akkasii tokko faca’e. Achiis, qamiisni isaa eebbifamaan utuu isa irra jiruu, al sadii dhiqamee, kafana adii haaraa dachaa sadii keessatti mara’e. Siree irratti baatamee masjiida geeffame. Akkuma Nabiyyiin keenya jaalatamaan duraan beeksise, namni hundi masjiida keessaa ba’e. Maleykonni garee gareedhaan dhufanii salaata isaaf salaatan. Erga maleykonni xumuranii booda, sagaleen abbaan isaa hin mul’anne tokko: “Seenaa! Salaata Nabiyyii keessaniif salaadhaa!” jechaa ture. Kanaan booda Sahaabonni ol seenan. Isaanis garee gareedhaan dhufanii imaama malee salaata janaazaa Nabiyyii keenya jaalatamaaf salaatan. Hanga galgala guyyaa Roobiitti qofa xumuruu danda’an. Qabrii eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa qotuu irratti, Sahaabonni hadiisa shariifa Abuu Bakr isaan yaadachiise kana hordofan: “Nabiyyoonni iddoo lubbuu isaanii itti kennanitti awwaalamu.” Qabrii eebbifamaa Abuu Xalhaa Ansaariin bifa lahdii (boolla cinaa) qotame keessatti, gara walakkaa halkan Kibxataa gara Roobiitti (halkan Roobii) awwaalame. Qusam, ilmi Abbaas, tajaajila qabrii keessaa xumuree isa dhumaa keessaa ba’e ture. Akkana jedhe: “Fuula eebbifamaa Ergamaa Rabbii isa dhumaa kan arge ana. Hidhiin isaa eebbifamaan sochoo’aa ture. Gad jedhee dhaggeeffadhe. ‘Yaa Rabbii koo! Ummata koo!… Yaa Rabbii koo! Ummata koo!..’ jedhee kadhachaa ture.”18 Guyyaa Nabiyyiin keenya jaalatamaan gara Aakhiraatti godaane, Abdullaah bin Zayd: “Yaa Rabbii koo! Ani ija kana fuula eebbifamaa fi ifaa Habiiba Kee ilaaluuf barbaadaan ture. Inni amma waan hin mul’anneef, maal ittiin godha? Yaa Rabbii koo, ija koo fudhadhu!” jedhee du’aa godhe; ija isaas dhabe…

Boqochuu Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irratti, adaadaan isaa ulfaattuun Safiyyaa bint Abdulmuxxalib (radiyallaahu anhaa) faaruu gaddaa kana dubbatte:

Yaa Ergamaa Rabbii! Isin abdii keenya turtan,
Isin yeroo hundaa kan waan gaarii nuuf godhu turtan.
Isin gonkumaa warra miidhaa hojjetan keessaa hin turre,
Isin warra gara-laafeeyyii, karaa agarsiisan keessaa turtan,
Galaana beekumsaa kan ibsamee hin dhumne turtan.
Warri har’a boo’an, boo’ichi isaanii isiniif qofa.
Akaakileen koo hundi karaa keessaniif haa wareegaman!
Qabeenyi koo, lubbuun koo, jireenyi koo hundi haa wareegamu!
Wayyoo! Utuu amma nu gidduu jiraattanii,
Utuu hafxanii silaa akkam gammanna turre!
Murtiin Haqq ta’aalaa kana; “Obsa!” jenna,
Maal akka goonu hin beeknu, nuti iyyaa qofa jirra.
Nagaan Rabbii isiniif haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii!
Jannata Adn seentanii achi turaa, yaa Ergamaa Rabbii!