KHUXBAA DHAAMMANNAA

Faaruun Allaahu ta’aalaa qofaaf ta’e. Isa faarsina, dhiifama Isa kadhanna, gara Isaattis deebina. Hamaa nafsii keenyaatii fi cubbuu hojii keenyaa irraa Allaahu ta’aalaatti maganfanna. Nama Allaahu ta’aalaan karaa qajeelaatti geesse kan jallisu, nama Inni jallises kan karaa qajeelaatti geessu hin jiru. Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan dhugaa akka hin jirre nan ragaa ba’a. Inni Tokkicha. Kan Isa fakkaatus, shariikni Isaas hin jiru. Ammas Muhammad (alayhis-salaam) garbicha Isaa fi rasuula Isaa akka ta’e nan ragaa ba’a.

Yaa garboota Rabbii! Allaahu ta’aalaa akka sodaattanii fi Isaaf akka ajajamtan isin dhaama.

Yaa namoota! Dubbii koo sirriitti dhaggeeffadhaa! Hin beeku; tarii bara kana booda asitti bara baraan isin wajjin lammata wal hin argu ta’a. Yaa namoota! Akkuma guyyaan keessan kun guyyaa qulqulluu ta’e, akkuma ji’i keessan kun ji’a qulqulluu ta’e, akkuma magaalaan keessan kun (Makkaan) magaalaa eebbifamtuu taate, lubbuun keessan, qabeenyi keessanii fi ulfinni keessanis akkasuma qulqulluu dha. Haleellaa gosa hundaa irraa eegamaa dha.

Yaa Sahaabota koo! Boru Rabbii keessan ni qunnamtu; haala fi hojii keessan kan har’aa hunda irraa dhugumaan ni gaafatamtu. Of eeggadhaa, ana booda jallina duriitti deebitanii morma wal hin rukutinaa!

Dhaamsa koo kana warri asitti argaman warra hin arganneef haa ga’an!

Tarii namni itti ga’ame nama asitti argamee dhaga’e caalaa hubatee ni eeggata. Yaa Sahaabota koo! Namni amaanaa harka isaa qabu, abbaa isaatiif haa kennu!

Ribaan gosti isaa hundi kaafameera. Miila koo jala jira. Haa ta’u malee bu’uura liqii keessanii kaffaluun isin irra jira. Hin miidhinaa, hin miidhaminaas. Ajaja Allaahu ta’aalaatiin ribaan amma dhoorkaa dha. Aadaan fokkuun kun, kan Jaahiliyyaa irraa hafe, gosti isaa hundi miila koo jala jira. Ribaan ani jalqaba kaase ribaa Abbaas, ilma Abdulmuxxalib (adeera koo) ti. Yaa Sahaabota koo! Haaloon dhiigaa bara Jaahiliyyaatti eeggatamaa ture guutummaatti kaafameera. Haaloon dhiigaa ani jalqaba kaase haaloo Rabii’aa, ilma ilma Abdulmuxxalib (ilma adeera koo) ti.

Yaa namoota! Lola gochuuf jecha bakka ji’oota haraamaa jijjiiruun, shakkii malee, kufrii keessatti baay’ee fagaachuu dha. Kun waan kaafiroonni ittiin jallifaman dha. Waggaa tokko (ji’a tokko) halaala jedhanii fudhatu, waggaa itti aanu immoo haraama jedhanii labsu. Kana kan godhan lakkoofsa ji’oota Janaab-i Haqq halaalaa fi haraama godhe wajjin walsimsiisuuf dha. Isaan waan Allaahu ta’aalaan haraama godhe halaala, waan Inni halaala godhe immoo haraama godhu.

Yaa Sahaabota koo! Nuti hajjii yeruma isaatti raawwachaa jirra. Tartiibni ji’ootaa akkuma yeroo Allaahu ta’aalaan isaan uume sanaa ti. Shakkii tokko malee, yeroon gara bifaa fi tartiiba guyyaa Allaahu ta’aalaan isa uume qabu sanaatti deebi’eera.

“Yaa Rabbii! Ulfina, ol’aantummaa, sodaachisummaa fi kabaja Mana kanaa dabali. Warra hajjii fi umraadhaan isa kabajan illee ulfina, sodaachisummaa, kabajaa fi gaarummaa isaanii dabali” Hadiisa shariifa

Yaa namoota! Har’a sheyxaanni biyya keessan kana keessatti dhiibbaa fi aangoo isaa lammata dhaabuuf dandeettii isaa bara baraan dhabeera. Haa ta’u malee waan ani kaase kana ala, dhimmoota isin xiqqeessitanii ilaaltan keessatti yoo isa hordoftan, kun isa gammachiisa. Amantii keessan eeguuf kana irraas of eeggadhaa!

Yaa namoota! Mirga dubartootaa akka eegdanii fi dhimma kana keessatti Allaahu ta’aalaa akka sodaattan isin gorsa. Isin dubartoota amaanaa Allaahu ta’aalaa godhattanii fuudhattan; maqaa Allaahu ta’aalaatiin waadaa galuun ulfinaa fi qulqullina isaanii isiniif halaala godhattan. Isin dubartoota irratti mirga qabdu; isaanis isin irratti mirga qabu. Mirgi isin dubartoota irratti qabdan, isaan iccitii maatii keessanii nama isin hin jaallanne tokkoon illee akka hin cabsisne dha. Yoo nama isin itti hin gammadne tokko mana keessanitti galchan, salphaatti rukuttanii isaan dhoowwuu dandeessu. Mirgi dubartoonni isin irratti qaban immoo, karaa seera qabeessaan nyaataa fi uffata isaanii hunda akka guuttan dha. Yaa mu’minoota! Amaanaa tokko isiniif dhiisa; hanga isa cimsitanii qabattanitti gonkumaa karaa keessan hin dhabdan. Amaanaan sun Kitaaba Allaahu ta’aalaa, Qur’aana Kabajamaa dha. (Riwaayaawwan biroo keessatti “Sunnaa koo” fi “Ahlul-Bayta koo” jedhamees beeksifameera.)

Yaa mu’minoota! Dubbii koo sirriitti dhaggeeffadhaa, sirriittis eeggadhaa! Muslimni obboleessa Muslimaa ti; akkasiin Muslimoonni hundi obboloota. Mirga obboleessa amantii keessanii kamiyyuu cabsuun nama biraaf halaala miti; yoo inni ofii isaatii garaa gaariidhaan kenne malee. Yaa Sahaabota koo! Nafsii keessan, jechuunis ofii keessan, hin miidhinaa. Ofiin keessanis isin irratti mirga qaba. Yaa namoota! Allaahu ta’aalaan abbaa mirgaa hundaaf mirga isaa (Qur’aana Kabajamaa keessatti) kenneera. Dhaaltuuf dhaamsi (wasiyyaan) hin barbaachisu. Daa’imni kan nama siree isaa irratti dhalate sanaa ti. Kan ejja raawwateef dhabuu (mirga dhabuu) jira. Namni abbaa isaa malee nama biraatti hidda of hirkisu, yookaan inni galata hin beekne sayyida isaa malee nama biraatti of hirkisuu barbaadu, aarii Allaahu ta’aalaa fi abaarsa maleykotaa fi Muslimoota hundaa haa argatu! Janaab-i Haqq namoota akkanaa irraa tawbaa isaaniis, ragummaa isaaniis hin fudhatu. Yaa namoota! Rabbiin keessan tokkicha. Abbaan keessanis tokko; hundi keessan ijoollee Aadam. Aadam immoo biyyoo irraa ti. Rabbii biratti inni caalaatti gatii qabu nama taqwaan isaa baay’ee dha. Arabni nama Arabaa hin taane irratti ol’aantummaa tokkollee hin qabu. Ol’aantummaan taqwaadhaan qofa. Garbichi gurraachi qaama hir’ataa yoo ajajaa isin irratti muudamee Kitaaba Rabbiitiin isin bulche, isa dhaggeeffadhaa, isaaf ajajamaa. Namni yakke yakka ofii isaa malee yakka biraatiin hin himatamu. Abbaan yakka ilma isaatiin, ilmis yakka abbaa isaatiin hin himatamu.

Yaa namoota! Of eeggadhaa! Waan afran kana gonkumaa hin hojjetinaa:

1. Rabbiitti waa tokkollee hin qindeessinaa.

2. Lubbuu Rabbiin haraama godhe haqa malee hin ajjeesinaa.

3. Ejja hin raawwatinaa.

4. Hin hatinaa.

Hanga namoonni “Laa ilaaha illallaah, Muhammadun Rasuulullaah” jedhanitti (jechuunis hanga Muslima ta’anitti) isaan wajjin jihaada akkan godhu ajajameera. Yommuu kana jedhan dhiiga isaaniitii fi qabeenya isaanii eeggatu. Herregni isaanii immoo Allaahu ta’aalaaf. Yaa namoota! Boru waa’ee koo isin gaafatu; maal jettu?.. Sahaabonni: “Amantii Allaahu ta’aalaa akka geessitan, dirqama keessan akka raawwattanii fi dhaamsaa fi gorsa akka nuuf kennitan ragaa baana” jedhan. Kana irratti Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) quba isaa eebbifamaa ragaa ol qabee gara tuuta namootaatti gad buusee: “Yaa Rabbii koo, ragaa ta’i! Yaa Rabbii koo, ragaa ta’i! Yaa Rabbii koo, ragaa ta’i!” jedhe.

Guyyaa Nabiyyiin keenya jaalatamaan Khuxbaa Dhaammannaa godhe, aayanni kabajamaan sadaffaan Suuraa al-Maa’idaa, kan hiikni isaa “Har’a amantii keessan isiniif guuteera, qananii Koo isin irratti xumureera, Islaamummaa amantii godhee isiniif kennuu jaalladheera…” ta’e, bu’e. Nabiyyiin keenya kabajamaan aayata kabajamaa kana Sahaabotaaf yommuu dubbisu, Abuu Bakr boo’uu jalqabe. Sahaabonni sababa boo’icha isaa yommuu gaafatan: “Aayanni kabajamaan kun boqochuun Ergamaa Rabbii akka dhihaate agarsiisa. Kanaaf nan boo’a” jedhe.1

Khuxbaa booda Jabal ar-Rahmaa bira wuquufa (dhaabbii) godhan. Sayyidni keenya salaata Maghribii Arafaatitti utuu hin salaatin, salaata Ishaa’ii wajjin Muzdalifaatti salaachise. Halkan sana Muzdalifaatti bulan. Ganama itti aanu Mash’ar al-Haraam bira wuquufa godhan. Guyyaa jalqabaa Iida Arafaa Muzdalifaa irraa gara Minaa ka’an. Karaa irratti sulula Muhassir jedhamu, iddoo warri arbaa (Ashaab al-Fiil)2 itti dhaabatan, keessatti utuu hin dhaabatin darban. Minaa ga’an; achitti Sayyidni keenya gaalota qalmaa keessaa 63 ofii isaatii qalee billaa Aliyyiif kenne. Kan hafe Aliyyitu qale. Guyyoota iidaa lammaffaa, sadaffaa fi afraffaa jamaraatitti dhagaa darbatanii, guyyaa kudha afraffaa Zul-Hijjaa salaata Subhii dura Baytullaah dhufanii xawaafa dhaammannaa godhan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Makkaatti guyyaa 10 turee, Hajjii Dhaammannaa fi xawaafa dhaammannaa erga raawwatee booda Madiinaatti deebi’e. Masjidun-Nabawii keessatti salaata rak’aa lamaa salaatee mana isaa eebbifamaatti gale. Hajjii Dhaammannaa booda Sahaabonni gara iddoo irraa dhufaniitti deemanii waan Ergamaan Rabbii beeksisee fi ajaje achitti himan.