DUULA TABUUK

Tabuuk iddoo beekamaa Madiinatul-Munawwaraa fi magaalaa Damaasqoo gidduu jiru dha. Gariin maqaa burqaa tokkoo ti jedhan. Imalli kun imala waraanaa Nabiyyii keenya kabajamaa isa dhumaa waan ta’eef, “Duula (ghazwaa) Tabuuk” jedhan. “Faadihaa” jedhamees ni waamama; sababni isaas munaafiqoonni lola kana keessatti qaana’an. “Jaysh al-Usraa” jedhamees ni waamama. Imala kana keessatti Muslimoonni rakkoo guddaa argan. Kana malees fageenyi isaa dheeraa, qilleensi immoo baay’ee ho’aa ture. Loltoonni diinaa baay’ee fi jajjaboo turan. Yeroon sun yeroo hongee ture. Namoonni kudhan gaala tokko walduraa duubaan yaabbatu turan. Loltoota keessaa baay’een isaanii ji’a tokkoof timira malee homaa hin nyaanne. Yeroo tokko tokko garbuu akaawwame nyaatu turan. Yeroo tokko tokko immoo kana illee hin argatan turan. Duula Tabuukiif bara sagalffaa Hijraa, ji’a Rajab keessa, guyyaa Kamisaa ka’an.

Bara sagalffaa kana, kan Islaamummaan Walakkaa-odola Arabaa irratti saffisaan itti babal’atte keessa, Araboonni Kiristaanaa mootii Bizaantiyem Hiraqliif, kan “Mootummaa Islaamaa” hinaafee guddina isaa dhoowwuu barbaaduuf, xalayaa akkana jedhu barreessan: “Namichi nabiyyummaa himatee ka’e sun du’eera. Muslimoonni amma beelaa fi hiyyummaa keessa jiru. Yoo gara amantii keetiitti isaan deebisuu barbaadde, amma yeroo isaa sirrii dha.” Xalayaa kana irratti Hiraql waraana nama kuma afurtamaa, ajaja Qubaad jalatti, Muslimoota wajjin lolachuuf karaa irra kaa’e. Boonsi Uumamaa haala kana yommuu dhaga’u, Sahaabota isaa walitti qabee lolaaf akka qophaa’an ajaje. Bara sana gogiinsi waan tureef Sahaabonni rakkoo qabeenyaa guddaa keessa turan. Warra daldalan qofatu xiqqoo gaarii ture. Loltoonni Islaamaa baay’ee baay’ee turan. Nyaanni fi meeshaan waraanaa xiqqaa ture. Rakkinni ni argama ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan Sahaabonni isaa qophii loltoota lolatti hirmaataniif gargaarsa maallaqaa akka godhan illee hawwe. Hawwiin Sayyida keenyaa (sallallaahu alayhi wa sallam) kun Sahaabota kakaase. Namni hundi waan harka isaa jiru hunda fidaa, qabeenya isaa fi lubbuu isaatiin jihaadaaf qophaa’uu yaalaa ture.

Abuu Bakr, hiriyyaan holqaa Nabiyyii keenya kabajamaa, qabeenya isaa hunda fide. Rasuula Kabajamaan: “Maatii keetiif maal dhiifte, yaa Abuu Bakr?” yommuu jedhu, inni: “Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaa dhiise” jedhee deebise. Umar walakkaa qabeenya isaa gargaarsaaf fide. Nabiyyiin keenya kabajamaan isas: “Maatii keetiif maal dhiifte, yaa Umar?” jedhee gaafate. Innis: “Hamma fide sana dhiise” jedhee deebise. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Garaagarummaan lamaan keessanii akka garaagarummaa jecha keessanii ti” jedhe. Kana irratti Umar isa jajeeffachaa: “Abbaan koo fi haati koo siif haa wareegaman, yaa Abuu Bakr! Dorgommii karaa gaarummaa hunda keessatti na dabarta. Amma waan tokkollee keessatti akka si dabaruu hin dandeenye sirriitti hubadheera” jedhe.1 Sahaabonni hamma danda’an gargaaruu yaalaa turan. Haa ta’u malee munaafiqoonni: “Isin of argisiisuuf kennitu” jedhanii Sahaabotatti qoosaa turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Namni har’a sadaqaa kenne, sadaqaan isaa Guyyaa Qiyaamaa Allaahu ta’aalaa biratti isaaf ragaa ba’a” jedhe. Dubbii eebbifamaa Nabiyyii keenya kabajamaa kana irratti mu’minoonni caalaatti gargaaruu jalqaban. Usmaan bin Affaan walakkaa waraanaa qopheesse.2 Usmaan Zun-Nuurayn (radiyallaahu anhu) waraana kanaaf gaalota dhibba sagalii fi shantama meeshaalee isaanii wajjin, fardeen shantama kennee, qophii abbootii isaanii guutee, kana malees diinaara kuma kudhan yookaan warqee ruqyaa dhibba torba dabalee erge.3 Akkasiin Muslimoota keessaa nama isa caalaatti gargaare ta’e. Usmaan barbaachisaa waraanaa akkasitti guute; hanga lilmoo guddaa ittiin qodaawwan gogaa bishaanii suphan illee kaa’uu hin dagatne. Gargaarsa isaa kana irratti Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam): “Har’a booda Usmaaniif cubbuun hin barreeffamu” jedhe.4 Sahaabota keessaa tokko immoo, kan haalli isaa baay’ee hiyyummaa ture, mindaa jihaada gargaaruu argachuuf halkan sana hanga ganamaatti iddoo muka timiraa tokko keessatti bishaan baasee, timira argate Nabiyyii keenya kabajamaa biratti fidee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Rabbiin koo akka na irraa jaallatuuf waan harka koo jiru fide. Fudhadhaa” jedhe.

“Yaa Umar! Garaagarummaan lamaan keessanii (atii fi Abuu Bakr) akka garaagarummaa jecha keessanii ti” Hadiisa shariifa

Dhiironni Muslimaa hamma danda’an gargaaruu yaalaa utuu jiranii, dubartoonnis karaa kana irratti dirqama isaanii sirriitti raawwachaa turan. Yeroo Muslimoonni Duula Tabuukiif qophaa’an, yeroo baay’ee rakkisaa keessa turan. Hongeen akkasitti cimaa waan tureef, Sahaabota keessaa namoonni baay’een, kanneen harka isaanii keessatti homaa hin hafne, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira dhufanii: “Yaa Ergamaa Rabbii! Wanti yaabbannu hin jiru! Wanti nyaannus hin qabnu! Duula kana keessatti isin irraa adda ba’uu hin barbaannu; mindaa jihaadaas argachuu barbaanna” jedhan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan waan isaan yaabbachiisu akka hin qabne gaddaan isaanitti beeksisaa ture. Yeroo tokko Saalim bin Umayr, Abdullaah bin Mughaffal, Abuu Laylaa Maazinii, Ulbaa bin Zayd, Amr bin Humaam, Haramii bin Abdullaah fi Irbaad bin Saariyaa gaaffii walfakkaataadhaan Nabiyyii keenya jaalatamaa bira dhufan. Sayyidni keenya gadda guddaadhaan: “Waan isin yaabbachiisu hin argadhu” jedhee yommuu itti himu, isaan Nabiyyii keenya kabajamaa irraa adda hafuu fi jihaadatti hirmaachuu dhabuu irraa gadda argataniin boo’uu jalqaban. Kana irratti Allaahu ta’aalaan aayata kabajamaa kana buuse; keessatti hiikaan akkana jedhame: “(Yaa Ergamaa Koo!) Yeroo isaan (jihaadatti hirmaachuuf) si bira dhufan: ‘Ani waan isin yaabbachiisu hin qabu’ isaaniin jette. Waan karaa kanaaf baasan waan hin qabneef (lolatti hirmaachuu dhabuu irraa), gaddaan imimmaan dhangalaasaa deebi’an. Isaan irratti itti gaafatamummaan (cubbuun) hin jiru.”5 Dhuma irratti Abbaas fi Usmaan isaanis duulaaf qopheessan. Qophiin yommuu xumuramu, Nabiyyiin keenya kabajamaan waraana Saniyyat al-Wadaa’itti walitti qabe. Warri duulatti hin hirmaanne, namni hafe hin jiru jechuun hamma danda’amutti, xiqqaa turan. Rasuula Kabajamaan waraana walitti qabee ka’uuf yommuu murteessu, Muhammad bin Maslamaa bakka bu’aa isaa godhee Madiinaatti dhiise.6 Imalli jalqabamuu dura Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Kophee dabalataa of wajjin fudhadhaa. Hanga kopheen bakka bu’u isin bira jirutti rakkoo hin argattan” jedhe.

Waraanni yommuu socho’u, mataan munaafiqootaa Abdullaah bin Ubayy Muslimoota sodaachisuuf waan hin taane dubbate. Hanga: “Nan kakadha, isaa fi Sahaabota isaa lama lamaan funyootaan hidhamanii akkan argu natti fakkaata…” jechuutti ga’e. Haa ta’u malee Sahaabonni dubbii kana gonkumaa hin dhaggeeffanne; jaalalli jihaadatti hirmaachuu isaanii caalaatti dabalaa deeme. Munaafiqoonni kana yommuu argan aariidhaan gubatan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Saniyyat al-Wadaa’ irraa gara Tabuuk ka’uuf yommuu jedhu, alaabaawwan waraanaa (alaabaa fi bandiiraawwan) diriirsise. Alaabaa guddaa Abuu Bakriif, alaabaa biraa immoo Zubayr bin Awwaamiif kenne. Alaabaa gosa Aws Usayd bin Hudayriif, alaabaa gosa Khazraj immoo Abuu Dujaanaaf kenne.7 Baay’inni Sahaabota ajaja Nabiyyii keenya kabajamaa jala turan kuma soddoma ture; isaan keessaa kuma kudhan abbootii fardaa turan. Xalhaa bin Ubaydullaah ajajaa harka mirgaa, Abdurrahmaan bin Awf immoo ajajaa harka bitaa ta’anii muudaman.8 Sahaabonni ulfina qabeeyyiin qilleensa baay’ee ho’aa keessa, ajaja Nabiyyii isaanii jalatti socho’an. Habiiba Allaahu ta’aalaa fuuldura isaanii erga qabaatanii booda, nyaataa fi dhugaatii dhabuun karaa isaanii irraa isaan deebisuu hin danda’u ture; dheerinni karaa deemanii fi baay’inni loltoota diinaas isaan sodaachisuu hin danda’u ture. Haala akkanaa keessatti iddoo kamittuu ni deemama. Nabiyyiin keenya jaalatamaan fi Sahaabonni gootonni iddoo boqonnaa hundatti yeroo muraasaaf erga aara galfatanii booda karaa isaanii itti fufaa turan. Iddoon qubannaa isaanii saddeettaffaan Hijr, iddoo ummanni Saalih alayhis-salaam itti balleeffame, ture. Ajaja nabiyyii isaanii waan hin dhaggeeffanneef, Allaahu ta’aalaan iyya (sayhaa), jechuunis sagalee, cimaadhaan isaan balleessee ture. Sulxaanni Uumamaa Sahaabota isaatiin: “Halkan har’aa bubbeen cimaan kallattii faallaa irraa ni bubbisa. Namni tokkollee utuu hiriyyaan isaa bira hin jiraatin hin ka’in. Namni hundi jilba gaala isaa haa hidhu. Kun iddoo itti adabbiin bu’e dha. Namni tokkollee bishaan kana irraa hin dhugin, udhuus hin godhatin!..” jedhe. Namni hundi ajaja kanaaf ajajame. Halkan bubbeen cimaan ka’ee waan hunda garagalchuu jalqabe. Yeroo kanatti namni gaala isaa hidhuu dagate tokko kophaa isaa barbaaduuf yommuu ka’u, bubbeen fudhatee harkisee jala tulluu Xayy itti darbate. Namni biraa immoo baay’ee dhiphatee ture. Iddoo fedhii uumamaa isaa guuttachuuf deemetti dhukkuba khunaaqa (hudhamuu) jedhamuun qabame. Du’aa Nabiyyii keenya kabajamaatiin fayyina isaa deebifate.

Ganama sana qodaawwan bishaanii keessa bishaan hin hafne. Namni hundi dheebuun du’uuf ga’ee ture. Munaafiqoonni kana carraa godhatanii: “Muhammad dhugumaan nabiyyii utuu ta’ee, du’aa godhee rooba roobsisa ture” jedhanii fitnaa kaasuu yaalan.

Haalli kun Sayyida Aalamootaatti yommuu dhihaatu, harka isaa eebbifamaa ol qabatee Allaahu ta’aalaa akka rooba kennu kadhate. Qilleensa ho’aa fi duumessa hin qabne keessatti battaluma duumessi roobaa mul’ate. Roobni cimaan roobuu jalqabe. Namni hundi qodaa isaa guuttatee, udhuu godhatee, horii obaase. Roobni yommuu dhaabatu fi duumessi bittinnaa’u, roobni waraana qofa irratti akka roobe mul’ate.

“Namni har’a sadaqaa kenne, sadaqaan isaa Guyyaa Qiyaamaa Allaahu ta’aalaa biratti isaaf ragaa ba’a” Hadiisa shariifa

Duula Tabuuk

Nabiyyiin keenya jaalatamaan fi Sahaabonni takbiira jedhan. Allaahu ta’aalaa faarsan. Munaafiqootaanis: “Amma sababni isin qabdan hin hafne. Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaatti amanaa, Muslimoota gaggaarii ta’aa!…” jedhan. Haa ta’u malee munaafiqoonni qaanii hin qabne: “Maaltu ta’e?… Duumessi tokko darbaa roobee deeme!…” jedhanii deebisan. Beelli illee daangaa isaa isa dhumaa ga’ee ture; hanga namoonni lama timira tokko qooddachuutti ga’an. Ho’a cimaa, beelaa fi dheebuu isaan mudate iyyuu, Tabuukitti dhihaatan. Jaalalleen Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam): “Boru, inshaa’allaah, yeroo duhaa burqaa Tabuuk ni geessu. Hanga ani dhufutti bishaan sanatti harka hin diriirsinaa” jedhe. Guyyaa itti aanu achi ga’an. Bishaan burqaa sanaa baay’ee xiqqaa ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan bishaan sana irraa qodaa tokko keessa naqsisee, harka isaa eebbifamaa keessa galchee du’aa godhe. Achiis burqaa keessatti deebisee naqe. Bishaan yeruma tokkotti ol ka’ee baay’ate. Waraanni Islaamaa nama kuma soddomaa irraa dhugus gonkumaa hin hir’anne. Booda bishaan kanaan, kan mu’jizaa Boonsa Uumamaa ta’e, naannoon hundi obaafame. Naannoon sun dirree magariisaa, barakaadhaan guutamee irra dhangala’u ta’e. Rasuula Kabajamaan Sahaabota isaa ulfina qabeeyyii wajjin Tabuuk yommuu ga’an, waraanni Ruumotaa, kan Bizaantiyemootaa fi gosoota Arabaa Kiristaana taasifaman kanneen akka Aamilaa, Lakhm fi Juzaam irraa ijaarame, fuuldura isaanii hin argamne. Mu’taatti waraanni Ruumotaa nama kuma dhibba tokkoo mujaahidoota kuma sadii duratti mo’amee ture. Amma garuu fuuldura isaanii mujaahidoonni kuma soddoma turan; ajajaan isaaniis Sayyida Uumamaa ture. Ruumonni, Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sahaabota isaa gootota walitti qabatee dhufaa akka jiru yommuu dhaga’an, tokkoon tokkoon isaanii iddoo itti baqatan barbaadan.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Sahaabota isaa wajjin mari’atee Tabuuk irraa achi hin darbine. Yeroo kanatti gosoonnii fi mootummoonni naannoo sana jiraatan tokko tokko waraanni Islaamaa akka dhufe dhaga’anii turan. Sodaa isaaniitiin tokkoon tokkoon isaanii ergamtoota Nabiyyii keenya kabajamaa bira erganii, jizyaa kaffaluuf nagaa (amaana) kadhatan. Nabiyyiin keenya kabajamaan rahmata godhee yaada isaanii fudhate; tokkoon tokkoon isaanii wajjin keewwatoonni waliigaltee adda addatti barreeffamanii, nagaa keessa akka jiran itti himame.

Hogganaan Uumamaa (alayhi afdalus-salawaat) guyyaa digdama dhihaatuuf diina eege. Tabuukitti Sahaabota isaa wajjin haasaa baay’ee godhee, onnee isaanii galaana nuuraatiin dhiqe. Kennaa qalbii (fayda) fi barakaa onnee isaa eebbifamaa irraa burqu onnee isaaniitti dhangalaase. Haasaawwan isaa kanneen fakkeenya hin qabne keessaa tokko keessatti: “Namoota keessaa isa caalaatti gaarii fi ulfaataa ta’e isinitti himuu?” jedhe. Sahaabonni: “Nutti himaa, yaa Ergamaa Rabbii!” jedhan.

Kana irratti: “Namoota keessaa inni gaariin, nama dugda farda isaa yookaan gaala isaa irratti, yookaan miila isaa lamaan irratti, hanga hafuura isaa isa dhumaatti karaa Allaahu ta’aalaa irratti hojjetu dha. Namoota keessaa inni hamaan immoo, nama daangaa darbaa kan Kitaaba Allaahu ta’aalaa dubbisee isa irraa homaa hin fayyadamne dha” jedhe.

Nama waa’ee shahiidummaa gaafate tokkoonis: “Allaahu ta’aalaa, Isa jiraachuun koo harka qudrata Isaa keessa jiru sanaan kakadha: shahiidonni Guyyaa Qiyaamaa goraadeen isaanii morma isaaniitti fannifamee dhufu. Minbaroota nuuraa irra taa’u” jedhe.9

Duula kana keessatti mu’jizaan Nabiyyii keenya kabajamaa baay’een mul’atan. Fakkeenyaaf, Tabuuk irraa gara Madiinaatti deebi’uuf qophaa’aa utuu jiranii, Sahaabonni beela obsuu dadhaban haala isaanii Nabiyyii keenya kabajamaatti dhiheessan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii nyaata isaanii irraa hafe afata gogaa irratti walitti qabsiise. Nyaanni sun okkotee xiqqoo tokko rakkinaan guute. Hogganaan Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) udhuu isaa haaromsee salaata rak’aa lamaa salaate. Harka isaa eebbifamaa ol qabatee nyaanni akka barakaa qabaatuuf du’aa godhe. Achiis Sahaabonni isaa qodaa isaanii akka fidan ajaje. Waraana guddaa keessatti qodaan tokkollee duwwaa utuu hin hafin hundi guutame. Kana malees, mujaahidoonni hundi hanga quufanitti nyaatanis, nyaanni afata irra ture gonkumaa akka hin hir’anne mul’ate.

“Boru, inshaa’allaah, yeroo duhaa burqaa Tabuuk ni geessu. Hanga ani dhufutti bishaan sanatti harka hin diriirsinaa” Hadiisa shariifa