Naannoowwan walitti qabdoonni zakaa itti ergaman
Abuu Muusaa Ash’arii immoo Makkaatti Qur’aana Kabajamaa fi dhimmoota amantii barsiisuuf ramade.1 Abuu Sufyaan bin Harb amiira Najraan, kutaa Yaman keessaa, godhee muude; Kasiir bin Abdullaah immoo gargaaraa godhee isa wajjin ramade. Dhimmoonni Makkaa erga xumuramanii booda Marr az-Zahraan dhufan. Achittis boojuun hafe qoodame. Achiis Sahaabota isaa ulfina qabeeyyii wajjin ammas karaa qabatee, dhuma ji’a Zul-Qa’daa irratti Madiinaa ga’an. Isaan guyyaa kurnaffaa ji’a eebbifamaa Ramadaanaa, guyyaa Roobii, Madiinaa irraa ba’anii turan. Imalli kun gara ji’a sadii fudhate.
Guyyaa tokko galaana gaddaa keessa seenee yaada keessa liqimfame,
Of irraa fagaadhee of dhabe, eenyu akkan ta’e hin beekne,
Ajajamuu diduu koo yaadadhee xumura kootiif sodaadhe,
Yeroo sana sayyida tokko jalqaba walaloo kana dubbatu dhaga’e:
Isin Ahmad, Mahmuud fi Muhammad, yaa Sayyida koo,
Isin Haqqa irraa sulxaana nuuf jabeeffame, yaa Sayyida koo.
Nuti abdiidhaan jiraanna; abdii gonkumaa hin kutannu,
Qabeenya iimaanaa hin balleessinu,
Balbala keessan dhiifnee warra ormaatti hin baqannu,
Gaaddisa keessan jala ta’uun nama biraa hin ilaallu.
Isin Ahmad, Mahmuud fi Muhammad, yaa Sayyida koo,
Isin Haqqa irraa sulxaana nuuf jabeeffame, yaa Sayyida koo.
Şeyh Galib
Taateewwan bara saddeettaffaa Hijraa keessa ta’an tokko tokko
Banii Sa’labaa irraa namoonni afur Ergamaa Rabbii bira dhufan. “Ummanni keenya nu erge. Utuu hijraa hin godhin Islaamummaan hin guutamu jedhamee dhageenye” jedhan. Innis: “Bakka jirtan hundatti taqwaa irratti ta’aa; utuu hijraa hin godhinis miidhaa hin qabu. Amantii keessanii fi ummata keessan irratti hir’inni hin dhufu” jedhe. Achiis gara mana Ramlaa bint Haaris isaan erganii affeerraa isaaniif godhan. Booda tokkoon tokkoon isaaniitiif meetii wuqiyyaa afur kennanii gara mana isaanii akka deeman isaan gadi lakkisan. Bara sanatti intalli Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) Zaynab boqotte. Isheef sanduuqa reeffaa hojjetan; Islaamummaa keessatti sanduuqni reeffaa jalqabaa isheef hojjetame. Isheen haadha manaa Abul-Aas turte. Yeroo Badr, Abul-Aas Makkaa irraa gara Madiinaatti yommuu ishee geggeessu, Habbaar karaa irratti gaala Zaynab irratti eeboo darbate. Gaala irraa yommuu kuftu ulfi ishee irraa bu’ee dhukkubsatte. Kun sababa du’a ishee ta’e. Ijoollee lama dhiifte. Bara sana ji’a Zul-Hijjaa keessa ilmi Ergamaa Rabbii Ibraahiim dhalate. Haati isaa Giiftii Maariyaa (radiyallaahu ta’aalaa anhaa) dha. Abuu Raafi’ dhufee oduu gammachiisaa himeef. Kanaaf garbicha tokko bilisa baase. Aqiiqaa godhee korbeessa hoolaa tokko qale. Mataa daa’imaa haaddachiisee, ulfaatina rifeensa isaa hamma meetii sadaqaa kenne.
Taateewwan barbaachisoo bara sagalffaa Hijraa keessa ta’an
Bara sagalffaa Hijraa, jalqaba ji’a Muharram, Sayyidni Aalamootaa gosootaaf walitti qabdoota zakaa (aamila, saa’ii) ramade. Hamma danda’ametti gosa hundaaf aamilli gosa sana keessaa kenname. Ibn Husayb Aslamii gara Aslam fi Ghifaar; Abbaad bin Bishr gara Banii Sulaym fi Muzaynaa; Amr bin Aas gara Fazaaraa; Dahhaak bin Sinaan gara Banii Kilaab; Raafi’ bin Makiis Juhanii gara Juhaynaa; Bishr bin Sufyaan Ka’abii immoo gara Banii Ka’ab fi Banii Tamiim erge.
Waggaa tokko booda warri Xaa’if, Muslima ta’uuf, ergamtoota nama jahaa Madiinaatti, Nabiyyii keenya jaalatamaa bira ergan. Sayyidni Aalamootaa waggaa tokko dura Xaa’if irraa yommuu ka’u akkana jedhee du’aa godhee ture: “Yaa Rabbii koo! Saqiif karaa qajeelaa agarsiisi, gara keenya isaan fidi.” Kunoo amma Saqiif Muslima ta’uuf dhufan. Rasuula Kabajamaan Muslima ta’uu isaaniitti baay’ee gammadee, mirgoota addaa tokko tokko isaaniif kennee gara Xaa’if isaan deebise. Usmaan bin Abul-Aas bulchaa isaanii godhee muude.2
Boqochuu Najaashii
Ji’a Rajab bara sagalffaa Hijraa ture. Guyyaa tokko Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Sahaabota isaatiin: “Har’a obboleessi keessan gaariin tokko boqoteera. Ka’aa, salaata isaaf salaataa” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan imaama ta’ee salaata janaazaa ghaa’ibaa (kan reeffi hin argamne) salaachise. Achiis: “Obboleessa keessan Najaashii Ashamaatiif Allaahu ta’aalaa irraa dhiifama kadhanne” jedhe.
Yeroo muraasa booda oduun Habashaa irraa dhufe Najaashiin Ashamaan (rahmatullaahi ta’aalaa alayhi) akka boqote beeksise. Kunis guyyaa Nabiyyiin keenya kabajamaan Madiinaatti salaata janaazaa isaaf salaachise wajjin wal simate.3
“Bakka jirtan hundatti taqwaa irratti ta’aa; utuu hijraa hin godhinis miidhaa hin qabu. Amantii keessanii fi ummata keessan irratti hir’inni hin dhufu” Hadiisa shariifa
Lubbuun koo karaa keessaniif haa wareegamtu,
Maqaan isaa bareedaa, ofii isaa bareedaa, Muhammad,
Kottaa, garbicha keessan xiqqaa kanaaf shafaa’aa godhaa,
Maqaan isaa bareedaa, ofii isaa bareedaa, Muhammad.
Warra mu’mina ta’aniif rakkinni baay’ee dha,
Aakhiraatti mi’aa fi gammachuu argatu,
Musxafaan aalamoota kuma kudha saddeetii,
Maqaan isaa bareedaa, ofii isaa bareedaa, Muhammad.
Inni samii torbaan keessa imalee Kursii gubbaa naanna’e,
Inni Mi’raaja keessatti Haqqa irraa ummata isaaf kadhate –
Maqaan isaa bareedaa, ofii isaa bareedaa, Muhammad.
Yunus isin malee aalamoota lamaan maal godha?
Isin nabiyyii dhugaa ti, shakkii fi tilmaama malee,
Namni isin hin hordofne iimaana malee deema,
Maqaan isaa bareedaa, ofii isaa bareedaa, Muhammad.