LOLA HUNAYN
Hunayn sulula Makkaa fi Xaa’if gidduu jiru dha. Lolli kun Duula Hawaazin jedhamees ni waamama. Hogganaan Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) Makkaa injifachuuf yaadee Madiinaa irraa yommuu ba’u, gosoonni gurguddaan lama naannoo Makkaa jiraatan, Hawaazin fi Saqiif jedhaman, “Muslimoonni nu irratti duulu” jedhanii yaaduun lolaaf qophaa’uu jalqaban. Sayyidni Aalamootaa Makkaa injifachuuf akka dhufe yommuu beekan xiqqoo tasgabbaa’anis, “Quraysh booda carraan dhugumaan nu ga’a” jedhanii yaaduun qophii isaanii jabeessan. Kana malees: “Ni kakanna, Muslimoonni hanga ammaatti ummata akka gaariitti lolu hin qunnamne. Utuu inni nu irratti hin duulin, nuti isa irratti haa duullu; lolli akkamitti akka godhamu haa agarsiifnu!” jedhan. Ajaja hogganaa Hawaazin Maalik bin Awf jalatti waraana baay’ee jabaa nama kuma digdamaa qabatanii socho’an. Onnee loltoota isaanii jabeessuu fi yeroo rakkinaa akka hin baqanneef, qabeenya isaanii gatii qabu hunda, dubartoota isaaniitii fi ijoollee isaanii illee of wajjin fudhatanii deeman.
Oduun kun yeroo gabaabaa keessatti Makkaatti dhaga’ame. Boonsi Uumamaa dhugummaa oduu sanaa beekuuf Abdullaah bin Abii Hadrad gara gosa Hawaazinitti erge. Abdullaah bifa fi uffata isaa jijjiiree diina keessa seene. Yaada isaanii fi akkaataa socho’uu isaanii baree, battaluma haala jiru Nabiyyii keenya jaalatamaatti beeksise.
Rasuula Kabajamaan battaluma Sahaabota isaa ulfina qabeeyyii walitti qabe. Attaab bin Asiid, umurii waggaa digdamaa, bulchaa Makkaa godhee saffisaan karaa qabate. Waraana isaa nama kuma kudha lamaatiin gosoota mushrikaa Hawaazin fi Saqiif qubata isaanii keessatti tasa haleeluu barbaade. Alaabaa mujaahidootaa Aliyyi baataa ture1; ajaja loltoota duraas Khaalid bin Waliid qaba ture.2 Sayyidni Aalamootaa gonfoo isaa mataatti kaa’ee, uffata sibiilaa walirra uffatee, gaangee isaa Duldul jedhamu yaabbatee ture. Guyyaa 11ffaa ji’a Shawwaalaa sulula Hunayn ga’an. Halkan sana Hogganaan Aalamaa waraana isaa sakatta’ee tartiiba lolaatiin hiriirsise. Salaata Subhii imaama ta’ee erga salaachisee booda socho’e.
Ajajaan mushrikootaa halkan fayyadamee, waraana isaa qarqara sulula Hunayn lamaan irra qubachiisee riphee eeguu qopheessee ture. Khaalid bin Waliid, inni garee isaa wajjin dursee deemaa ture, riphee sana utuu hin beekin farda isaa gara karaa dhiphaatti oofee ture. Dukkanni ganama barii diina arguu dhoowwaa ture. Yeruma tokkotti xiyyi kumaan mujaahidoota irratti roobuu jalqabe. Rooba xiyyaa tasa dhufe kana jalaa ba’uuf mujaahidoonni duubatti deebi’uuf dirqaman.
“Inshaa’allaah, boru isaan (Hawaazinii fi Saqiif) Muslimootaaf boojuu ta’u” Hadiisa shariifa
Lola Hunayn
Sa’aatii sana, yeroo awliyaan fi nabiyyoonni dinqisiifatanii dhaabatan,
Afaan hundumaa irraa rifaatiidhaan iyyi “Nafsii!” jedhu ka’u,
Yeroo cubbamoonni abdii kutannaan haala hamaa keessa jiran,
Hayyama shafaa’aatiin dirreen ammas kan keessan ta’a.
Isin Ahmad, Mahmuud fi Muhammad, yaa Sayyida koo,
Isin Haqqa irraa sulxaana nuuf jabeeffame, yaa Sayyida koo.
Şeyh Galib
Deebi’uun ariifataa kun tartiiba loltoota duuba dhufanii burjaajesse. Isaanis duubatti deebi’uuf yommuu garagalan, gareewwan diinaa nama kuma digdamaa akka lolaa sulula keessatti yaa’uu jalqaban mul’ate. Nabiyyiin keenya jaalatamaan kophaa isaa mushrikoota haleeluuf ka’an irratti fuulduratti utaale. Abbaas, Abuu Bakr fi Sahaabota gootota dhibba tokko ta’an qofatu du’a utuu hin sodaatin Rasuula Kabajamaa bira ga’e. Qaama isaanii Nabiyyii keenya jaalatamaaf gaachana godhan. Abbaas luugama gaangee, Sufyaan bin Haaris immoo yaabbii kooraa qabatanii saffisa isaa hir’isuu fi Sayyida keenya Ergamaan Rabbii gareewwan diinaa keessa akka hin seenne dhoowwuuf yaalaa turan. Sayyidni Aalamootaa amantiin Allaahu ta’aalaa akka badu yaaddaa’ee: “Yaa Abbaas! Isaaniin akkana jedhii waami: ‘Yaa warra Madiinaa! Yaa Sahaabota muka Samuraa jalatti waadaa bay’aa kennitan!’” jedhe.
Abbaas qaama guddaa fi sodaachisaa qaba ture. Yommuu iyyu sagaleen isaa fagoo baay’ee irraa dhaga’ama ture. Humna isaa hundaan: “Yaa warra Madiinaa! Yaa Sahaabota muka Samuraa jalatti Nabiyyii keenyaaf waadaa galtan, hin bittinnaa’inaa! As walitti qabamaa!” jedhee iyye. Sahaabonni kana yommuu dhaga’an deebi’uu barbaadan. Haa ta’u malee horiin isaan yaabbatan baay’ee rifachuu isaaniitiin garagaluu hin dandeenye. Dhuma irratti uffata sibiilaa, goraadee fi eeboo isaanii fudhatanii horii isaanii irraa of darbachuuf dirqaman. Ariitiin Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira ga’anii diina wajjin wal lola sodaachisaa keessa seenan. Iyyi “Allaahu akbar! Allaahu akbar!” lafaa fi samii raasee diina sodaa fi rifaatii keessa buuse. Sahaabonni, kanneen Badr, Uhud, Khandaq fi Khaybar irratti gootummaa guddaa agarsiisan, keessumaa Aliyyi, Abuu Dujaanaa fi Zubayr bin Awwaam, irra deddeebi’anii haleelaa, diina lola irraa baasanii duubatti deebisan.
Sayyidni Aalamootaa wal lola Sahaabonni isaa onnee fi lubbuudhaan godhan kana hordofaa ture; arraba isaa eebbifamaa irraa du’aawwan kunneen dhaga’amaa turan: “Yaa Rabbii! Gargaarsa Kee nuuf buusi. Dhugumaan Ati akka isaan nu mo’atan hin barbaaddu.” Nabiyyiin keenya jaalatamaan, Allaahu ta’aalaa kadhachaa utuu jiruu, lafa irraa harka guutuu cirracha fudhatee: “Fuulli isaanii haa gurraachofu!” jedhee mushrikoota irratti facaase. Mu’jizaa Nabiyyii keenya jaalatamaatiin, loltoota diinaa keessaa namni ijji isaa cirrachaan hin guutamne hin hafne. Maleykonnis gargaaruuf dhufanii turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Allaahu ta’aalaan kakadha, isaan mo’amaniiru” jedhe. Mushrikoonni burjaaja’anii garagalanii baqachuu jalqaban. Yeroo duubatti garagalan hunda Sahaabota ulfina qabeeyyii duuba isaaniitti argaa turan; dubartoota, ijoollee fi qabeenya isaanii kan dirree lolaatti fidan dhiisanii saffisa isaanii guutuun baqatan. Warra baqatan keessaa gariin da’annoo Xaa’ifitti baqatan.3 Gariin immoo gara Nakhlaa fi Awxaas deeman. Dirree lolaa irratti reeffa torbaatama, booji’amtoota kuma jaha fi qabeenya lakkoofsa hin qabne dhiisan.
Duula kana keessattis, hayyama Allaahu ta’aalaatiin, himmaa (gargaarsa qalbii) fi barakaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitiin (sallallaahu alayhi wa sallam) injifannoon ammas kan Muslimootaa ta’e. Isaan keessaa afur shahiida ta’an; Sahaabonni tokko tokko immoo madaa’an. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Khaalid bin Waliid illee madaa’uu isaa yommuu dhaga’u, bira dhaqee harka isaa eebbifamaadhaan madaa isaa dibe; madaan sun battaluma fayye.
Sariyyaa Awxaas
Mushrikoonni Hawaazin Lola Hunayn keessatti erga bittinnaa’anii booda Awxaasitti walitti qabaman. Ergamaan Rabbii garee tokko ajaja Abuu Aamir, adeera Abuu Muusaa Ash’arii, jalatti gara Awxaas erge. Awxaasittis wal lolli jabaan ta’e. Abuu Aamir shahiida ta’e. Bakka isaa Abuu Muusaa Ash’arii bu’ee diina mo’e.4 Mujaahidoonni booji’amtoota baay’ee fi boojuu guddaa qabatanii deebi’an.
“Yaa Abbaas! Isaaniin akkana jedhii waami: ‘Yaa warra Madiinaa! Yaa Sahaabota muka Samuraa jalatti waadaa bay’aa kennitan!’” Hadiisa shariifa
Boojiiwwan keessa Shaymaa, obboleettiin harmaa Ergamaa Rabbii, turte. Isheen: “Ani obboleettii harmaa Nabiyyii keessanii ti” jette. Ishee hin amanne. Gaala irra ishee yaabbachiisanii Ergamaa Rabbii bira ishee geessan. Shaymaan yaadannoo bara ijoollummaa isaanii baay’ee bal’inaan himte. Rasuula alayhis-salaam uffata gubbaa isaa (ridaa) lafa irratti afee obboleettii isaa harmaa irra taa’isise. Ofii isaatiis taa’ee baay’ee boo’e.5 Waa’ee Giiftii Haliimaa fi abbaa ishee gaafate. Isheen: “Isaan erga boqotanii yeroo dheeraa ta’e” jette. Kabajaa fi ulfina argattee ni amante.6 Rasuula alayhis-salaam: “Yoo barbaadde nu bira turi.7 Asitti tajaajilli hundi siif godhama. Yoo barbaadde immoo gara iddoo deemuu barbaadduutti si erganna” jedhe. Akka hadiisa shariifaa “Jaalalli biyyaa iimaana irraa ti” jedhuutti, Shaymaan biyya ishee barbaadde. Achiis Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) garbittii tokko, garboota sadii, gaalotaa fi hoolota muraasa kennaa isheef godhee gara biyya isheetti ishee erge.
Duula Xaa’if
Sulxaanni Uumamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) diina Hunayn irraa gara Xaa’if baqate irrattis duulee, xumura murtaa’aa argachuu barbaade. Ajajaan isaanii Maalik bin Awf warra Xaa’ifitti baqatan keessa ture. Da’annoon kun, kan Makkaatti dhihoo ture, da’annoowwan kufrii keessaa isa dhumaa, garuu isa caalaatti jabaa keessaa tokko ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan Hijraa dura Xaa’if dhufee ji’a tokkoof isaan gorsee ture. Haa ta’u malee warri Xaa’if Sayyida Aalamootaa irratti dararaa fi miidhaa kan duraan hin argamne raawwatanii turan. Miila isaa eebbifamaa illee dhiigaan guutanii turan. Sayyidni keenya asitti Zayd bin Haarisaa wajjin guyyoota jireenya isaa keessaa isa caalaatti gaddisiisaa fi dhukkubbii qaban dabarsee ture.
Nabiyyiin keenya jaalatamaan, bara saddeettaffaa Hijraa ji’a Shawwaalaa keessa, Lola Hunayn booda boojuu argatan Ji’raanaatti dhiisee gara Xaa’if ka’e. Khaalid bin Waliid dursee erge.8 Ofii isaatii Sahaabota isaa ulfina qabeeyyii wajjin duuba irraa dhufee fuuldura Xaa’if ga’e. Gosti Saqiif da’annoo isaanii jabaa keessatti dursanii nyaata baay’ee kuusanii turan. Sahaabonni dhufaa akka jiran yommuu argan balbaloota cufanii of ittisuu jalqaban. Mujaahidoota hanga da’annootti dhihaatan xiyyaan deebii kennaa turan. Lolli akkanatti itti fufe. Warri Xaa’if da’annoo keessaa ba’anii dirree irratti qaamaan wal lolachuuf gonkumaa hin ija jabaanne.
Sahaabota keessaa tokko tokko da’annoo irratti manjaniiqaan (meeshaa dhagaa darbatuun) dhagaan akka darbatamu yaada dhiheessan. Nabiyyiin keenya kabajamaan kana sirrii ta’uu argee manjaniiqota dabbaabaa jedhaman hojjechiise. Isaaniinis mushrikoota irratti dhagaa darbachiisaa marsaa itti fufe. Sahaabonni da’annoo sana dafanii injifachuuf onnee fi lubbuudhaan carraaqaa turan. Haa ta’u malee jabinni da’annoo sanaa injifannoo dhoowwe. Yeroo kanatti Sahaabonni kudha lama sadarkaa shahiidummaa ga’an. Abuu Sufyaan bin Harb gootummaadhaan lolaa utuu jiruu ijji isaa tokko ba’e.9
Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam): “Yaa Abuu Sufyaan! Kam barbaadda? Yoo barbaadde du’aa nan godha; ijji kee bakka isaatti deebi’a. Yoo barbaadde immoo Allaahu ta’aalaan Jannata keessatti ija siif haa kennu” jedhe. Abuu Sufyaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Jannata keessatti ija akka naaf kennamu nan barbaada” jedhee ija harka isaa keessa ture lafatti darbate.10 Gara guyyaa digdammaffaa marsaa sanaa, halkan tokko Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) abjuu isaa keessatti, waanjoo dhadhaan guutame kan kennaadhaan isaaf kenname kormaan lukkuu tokko qoncoodhaan rukutee lafatti dhangalaasuu isaa arge. Kana Xaa’if bara kana akka hin injifatamne jedhee hiikee marsaa sana kaase.
Waggaa saddeet dura, yeroo warri Xaa’if isa dararan, maleykaan tokko waa’ee isaanii: “Yoo hayyamtan, tulluuwwan kana mataa isaanii irratti nan garagalcha” yommuu jedhu, Nabiyyiin keenya jaalatamaan, galaanni rahmataa, akkana jedhee deebisee ture: “Ani aalamootaaf rahmata ta’ee ergame. Wanti ani barbaadu tokkichi, Allaahu ta’aalaan sanyii mushrikoota kanaa keessaa dhaloota Haqq ta’aalaatti waa tokkollee utuu hin qindeessin Isa gabbaru akka baasu dha.” Amma immoo ammas rahmata agarsiisee akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii koo! Saqiif karaa qajeelaa agarsiisi! Gara keenya isaan fidi.”
Jaalalleen Kabajamaan Sahaabota isaa wajjin Xaa’if irraa ka’ee, torbee jalqabaa ji’a Zul-Qa’daa keessa Ji’raanaa, iddoo boojiiwwanii fi boojuun Hunayn itti walitti qabaman, ga’e. Boojii kuma jaha malees, horii gurguddaa kuma digdamaa ol, horii xixiqqaa kuma afurtamaa ol fi faaya lakkoofsa hin qabne boojuudhaan fudhatamee ture. Isaan mujaahidoota mirga qabaniif qoodsise. Yeroo sana ergamtoonni gosa Hawaazin bira isaa seenuuf hayyama akka kadhachaa jiran dhaga’ame. Nabiyyiin keenya jaalatamaan isaan simate. Ergamtoonni gosti Hawaazin guutummaatti Muslima akka ta’e yommuu beeksisan, Sayyidni Aalamootaa baay’ee gammade. Kana irratti boojiiwwan qooda isaa ta’an battaluma bilisa baasee deebiseef. Sahaabonnis Nabiyyii keenya jaalatamaa hordofanii akkasuma godhan. Rahmanni Sayyida keenya Ergamaa Rabbii tokko boojiiwwan kuma jaha yeruma tokkotti bilisummaa isaanii akka argatan sababa ta’e. Oduun kun Maalik bin Awf, hogganaa gosa Hawaazin kan Xaa’ifitti baqate, yommuu ga’u, innis dhufee Muslima ta’e; Nabiyyiin keenya kabajamaan tola baay’eedhaan isa guute.11 Asitti hojiin hafe hin turre. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii asitti guyyaa kudha sadii erga turee booda, halkan Roobii (halkan Kibxataa gara Roobiitti) umraa raawwachuuf niyyaa godhee ihraama seene. Sulxaanni Uumamaa akkuma yeroo hundaa mo’ataa ta’ee Sahaabota isaa wajjin Makkaa ga’e. Ka’abaa Mu’azzamaa xawaafee umraa isaa raawwate. Attaab bin Asiid, hogganummaa hajjiis itti kennee, bulchaa Makkaa godhe.12
“Jaalalli biyyaa iimaana irraa ti” Hadiisa shariifa