LOLA MU’TAA

Bara saddeettaffaa Hijraa keessa Hogganaan Uumamaa (alayhi afdalus-salawaat), kan aalamaaf rahmata ta’e, Islaamummaa babal’isuuf ammas gosoota fi mootummoota garaagaraatti ergamtoota erge. Isaan tokko tokkoo irraa bu’aan gaariin dhufe; haa ta’u malee Haaris bin Umayr, kan bulchaa Busraatti ergame, gandaa Mu’taatti, bulchiinsa Balqaa’ kan Shaam keessa, loltoota Kiristaanotaan qabame. Bulchaa Shaam Shurahbiil bin Amr duratti fidamee, ergamaa ta’us salphinaan ajjeefame; akkasiin wareegamaa ta’e.1

Nabiyyiin keenya jaalatamaan oduu kanaan baay’ee gadde; battaluma Sahaabota isaa gootota walitti akka qabaman ajaje. Sahaabonni, kanneen ajaja kana fudhatan, ijoollee isaanii wajjin wal halaaleeffatanii, dafanii qubannaa waraanaa Jurf keessatti walitti qabaman. Jaalallee Kabajamaan salaata Zuhrii erga geggeessee booda: “Warra jihaadaaf lolaaf ba’an kanneen irratti ani Zayd bin Haarisaa ajajaa godheera! Yoo Zayd bin Haarisaa wareegamaa ta’e, Ja’far bin Abii Xaalib bakka isaa haa qabatu. Yoo Ja’far bin Abii Xaalib wareegamaa ta’e, Abdullaah bin Rawaahaa bakka isaa haa qabatu. Yoo Abdullaah bin Rawaahaa illee wareegamaa ta’e, Muslimoonni gidduu isaanii nama sirrii filatanii ajajaa isaanii haa godhatan!” jedhe.

Sahaabonni, gootonni maqaan isaanii dhahame akka wareegamaa ta’an hubatanii, booyuu jalqaban: “Yaa Ergamaa Rabbii! Utuu isaan jiraatanii, silaa nuti isaan irraa fayyadamna turre!…” jedhan. Nabiyyiin keenya kabajamaan deebii isaaniif hin kennine; callise.2 Zayd, Ja’far fi Abdullaah, kanneen achi turan, jecha kana dhaga’anii gammachuu guddaan guutaman. Kaayyoon isaanii isa guddaan amantii Allaahu ta’aalaa babal’isaa wareegamaa ta’uu ture. Oduun gammachiisaan kennameera; gurra ofii isaaniitiin dhaga’aniiru. Mujaahidoonni qophii isaanii xumuranii ajajoota isaanii eegaa turan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan alaabaa Islaamaa adii Zayd bin Haarisaaf kenne. Hanga iddoo Haaris bin Umayr itti wareegamaa ta’e dhaqee Islaamummaa akka labsu ajaje. Yoo isaan hin fudhanne, diina wajjin akka lolu ajaje. Abdullaah bin Rawaahaan ajajoota hiriyyoota isaa kan isa wajjin turan wajjin yommuu dhaamsa kennu, booye. Isaan: “Yaa ilma Rawaahaa! Maaliif boossa?” jedhanii gaafatan. Abdullaah bin Rawaahaa, kan walaleessaa ture, akkana jedhe:

Sababni imimmaan koo
jaalala addunyaa miti,
Wallaahi, kunis
isin dhabuu koo miti.
Sababni dhugaan kana:
Qur’aana Isaa Kabajamaa keessatti,
Rabbiin keenya
aayata tokko keessatti akkana jedha:
“Dhugumatti beekaa, isin keessaa
hundaa keessaa
namni tokkollee hin jiru kan
Jahannam irra hin darbine…”
Aayata kana dhaga’eera
Ergamaan Rabbii yommuu dubbisu,
Yoo Jahannam irra darbe,
akkamitti nan obsa!

Hiriyyoonni isaa isaaf du’aa godhan: “Allaahu ta’aalaan garboota Isaa jaallatamoo gidduutti si haa dabalu, warra gaggaarii keessaas haa taatu!” Achiis Abdullaah bin Rawaahaa: “Haa ta’u malee ani Allaahu ta’aalaan akka naaf dhiifu nan hawwa. Rukuttaa goraadee kan dhiiga dhoosee facaasuun, yookaan eeboo tiruu fi mar’imaan koo gubu tokkoon waraanamee wareegamaa ta’uus nan hawwa!…” jedhe. Yeroo loltoonni imaluuf of qopheessan, Abdullaah bin Rawaahaa Nabiyyii keenya kabajamaa bira dhaqee, isa wajjin erga dhaamsatee booda: “Yaa Ergamaa Rabbii! Waan ani qabadhee gonkumaa hin irraanfanne tokko na gorsitanii?” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Boru biyya Allaahu ta’aalaaf sujuudni baay’ee xiqqaan itti godhamu ni geessa. Achitti sujuuda baay’ee godhi; salaatas baay’ee salaadhu” jedhe. Abdullaah bin Rawaahaa: “Yaa Ergamaa Rabbii! Gorsa keessan naaf dabaltanii?” yommuu jedhu, Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Yeroo hunda Allaahu ta’aalaa yaadadhu. Zikriin Allaahu ta’aalaa waan abdattu argachuuf si gargaara” jedhe.

Loltoonni Islaamaa kuma sadii sagalee “Allaahu akbar! Allaahu akbar!” jedhuun socho’an. Nabiyyiin keenya jaalatamaan fi Sahaabonni Madiinaa keessa hafan mujaahidoota ghaaziiwwan sana hanga olgaafii Wadaa’tti hordofan. Achitti Sayyidni Aalamootaa loltoota Islaamaa eebbifamoodhaaf akkana jedhee dubbate: “Ajaja Allaahu ta’aalaa raawwachuu, waan Inni dhorke irraa of eeguu, Muslimoota isin wajjin jiraniif gaarii ta’uu fi isaaniif gaarummaa gochuu isin nan gorsa. Karaa Allaahu ta’aalaa irratti maqaa Isaa dubbachaa lolaa. Qabeenya boojuu argame irratti hin ganinaa. Waliigaltee hin cabsinaa. Ijoollee hin ajjeesinaa! Achitti mana kadhannaa Kiristaanotaa keessatti namoota tokko tokko, namoota irraa of fageessanii gabbaruuf of kennan, ni argattu. Isaan tuquu irraa of eegaa! Isaan malees namoota biroo mataa isaanii keessa sheyxaanonni iddoo jireenyaa ijaaran ni argattu: mataa isaanii goraadee keessaniin kutaa. Dubartoota fi jaarsolii baay’ee dulloomanii hin ajjeesinaa. Mukkeen hin gubinaa, hin murinaas. Manneen hin balleessinaa!”

Ajajaa guddaa, Zayd bin Haarisaatiinis jedhe: “Yeroo diina kee mushrikoota keessaa argitu, waan sadii keessaa tokkotti isaan affeeri!… (Yoo Muslima ta’an,) Madiinaatti, iddoo jireenya Muhaajirootaa, hijraa akka godhan isaan affeeri! Affeerraa kee yoo fudhatan, isaan akka Muhaajiroota wajjin mirga wal fakkaataa qabaatan, itti gaafatamummaa wal fakkaataas akka baatan isaanitti himi.

Yoo Muslima ta’anii biyya ofii isaaniitti jiraachuu filatan, isaan akka Araboota Baadiyyaa Muslimoota keessaa ta’an, murtiin Rabbii Araboota Baadiyyaa irratti raawwatamu isaan irrattis akka raawwatamu, boojuu waraanaa irraa qooda akka hin arganne, boojuu irraa warra Muslimoota cinaa dhaabatanii lolan qofti akka fayyadamu isaanitti himi!

Yoo Islaamummaa hin fudhanne, jizyaa kaffaluuf isaan affeeri! Namni kana fudhatu hin tuqin! Yoo jizyaa kaffaluu illee didan, gargaarsa Allaahu ta’aalaa abdatee isaan wajjin loli!…”

Gorsa kana booda mujaahidoota wajjin dhaamsate. Loltoonni Islaamaa sagalee takbiiraan imalan. Warri hafan warra deemaniif harka raasanii du’aa godhan: “Allaahu ta’aalaan balaa hundumaa irraa isin haa eegu, fayyaa fi nagaadhaan deebisee isin haa fidu…” Hanga sarara samiitti dhokatanitti, imimmaan ija isaanii guutee hawwiidhaan isaan ilaalan…

“Ani Zayd bin Haarisaa ajajaa godheera! Yoo inni wareegamaa ta’e, Ja’far bin Abii Xaalib bakka isaa haa qabatu. Yoo inni wareegamaa ta’e, Abdullaah bin Rawaahaa bakka isaa haa qabatu. Yoo inni illee wareegamaa ta’e, isin gidduu keessaa nama filadhaa” Hadiisa shariifa

Alaabaan qulqulluun harka Zayd bin Haarisaa keessatti raafame; mujaahidoonni karaa dheeraa, kan hin beekamne, amantii Allaahu ta’aalaa tajaajiluuf deeman. Loltoonni Islaamaa dafanii Sooriyaatti dhihaatan. Imalli taateen malee fi gammachuudhaan geggeeffame. Mujaahidoonni diina dafanii argachuuf obsuu hin dandeenye. Warra wareegamummaa hawwan keessaa kanneen caalaatti hawwan keessaa tokko Abdullaah bin Rawaahaa ture. Zayd bin Arqam akkana jedhee hime: “Ani mucaa abbaan irraa du’e kan barsiisa Abdullaah bin Rawaahaa jala guddate ture. Yeroo inni Mu’taatti ba’e, gaala isaa irratti duuba isaa na kaa’e. Halkan, yeroo muraasa erga imalle booda, walaloon kun hidhii isaa irraa ba’e:

Yaa gaala koo! Yoo eela cirracha keessaa sana na geessite,
Achi irraas bakka boqonnaa afur kan biraa na geessite,
Booda imala biraaf si hin erginu;
Beeki, dhihootti abbaa malee hafta.
Ani tarii deebi’ee mana kootti hin galu;
Lola kana keessatti wareegamuun nan abdadha.
Bakka boqonnaa dhumaatti mu’minoonni ariifatanii narra darban;
Yaa ilma Rawaahaa, warri sitti dhihoo turan illee,
Darbanii hidhaa obbolummaa cicciran,
Haqq ta’aalaaf si dhiisanii deeman.
Amma qabeenya duubatti hafe hin yaadu:
Mukkeen fi timirri – gonkumaa na hin yaaddessan!

Dubbii kana yommuun dhaga’u, booye. Abdullaah bin Rawaahaa alangaa isaatiin na tuqee: ‘Yaa mucaa hamaa! Si maal ta’e? Akkas dubbachuun koo miidhaa maalii sitti fida? Yoo Allaahu ta’aalaan wareegamummaa naaf kenne, ati horii irra taa’ee deebitee iddoo keetti ga’atta. Ani immoo yaaddoo, rakkina, gadda fi taateewwan addunyaa hundumaa irraa bilisa ta’ee tasgabbii argadha.’ Gadi bu’ee rak’aa lama salaate. Dhuma irratti du’aa dheeraa godhee, achiis na waamee: ‘Yaa mucaa!’ jedhe. Yommuun: ‘Eeyyee?’ jedhu, innis: ‘Imala kana keessatti, inshaa’allaah, wareegamummaan naaf kennama!’ jedhe.”

Yeroo Sahaabonni gootonni Sooriyaatti dhihaatan, bulchaan Shaam Shurahbiil bin Amr yeroo dheeraa dura loltoonni Islaamaa akka dhufaa jiran oduu argatee ture. Battaluma haala sana Qaysara Bizaantiyem Hiraqlitti beeksisee, gargaarsa guddaa isa irraa argatee tasgabbaa’ee ture. Sababni isaas oduu inni funaane akka agarsiisutti, Muslimoonni kuma sadii hanga kuma shaniitti qofa turan. Loltoonni ofii isaa garuu kuma dhibba tokkoo ol turan; meeshaan waraanaa isaas lakkaa’amuu hin dandeenye. Yeroo Sahaabonni (alayhimur-ridwaan) biyya Shaam keessaa Ma’aan ga’an, Ruumonni loltoota kuma dhibba tokkoo wajjin isaan irratti dhufaa jiraachuu dhaga’an. Achitti dhaabatanii halkan lama turan. Ajajaan Zayd bin Haarisaa hiriyyoota isaa walitti waamee haala sana itti ibse. Loltoota Ruumotaa irratti maal godhamuu qabu isaan gaafate. Sahaabota keessaa tokko tokko: “Loltoota Ruumotaa utuu hin argin, biyya isaanii keessa weerara tasaa haa goonu. Booji’amtoota qabnee Madiinaatti haa deebinu” jedhan. Warri biroo: “Rasuula alayhis-salaamiif xalayaa haa barreessinu, lakkoofsa diinaas haa beeksisnu. Loltoota dafee nuuf akka ergu, yookaan maal akka goonu isa haa gaafannu” jedhan. Yaada lammaffaa sirrii jedhanii murteessuuf yommuu jiran, Abdullaah bin Rawaahaa haasaa seenee akkana jedhe:

“Yeroo hunda Allaahu ta’aalaa yaadadhu. Zikriin Allaahu ta’aalaa waan abdattu argachuuf si gargaara” Hadiisa shariifa

Yaa ummata koo, maaliif mamtan?
Nuti wareegamaa ta’uuf lolaaf hin baane moo?
Nuti kaafiroota wajjin gonkumaa
meeshaa waraanaa fi fardeen baay’ina keenyaan hin lolle.
Humna amantii kanaan
kan Allaahu ta’aalaan nuuf kenne, akka leencotaatti lolle.
Deemaa, lolaa – dhugumatti gaarummaan achi jira:
Dhumni dhimma kanaa wareegamummaa yookaan injifannoo dha.
Wallaahi, guyyaa Badr fardeen lama qabna ture;
Uhud irratti farda tokko, meeshaan waraanaas baay’ee xiqqaa.
Yoo lola kana keessatti injifachuun qadara keenya ta’e:
Akkasuma Rabbiin fi Nabiyyichi nuuf waadaa galaniiru.
Haqq ta’aalaan waadaa Isaa irraa gonkumaa hin deebi’u;
Egaa yaa mu’minoota, fuulduratti ba’aa!
Yoo wareegamummaan nuuf murtaa’ee jiraate,
Jannata keessatti obboloota keenya wareegamtoota deebi’anii argina.

Dubbiin Abdullaah bin Rawaahaa kun mujaahidoota jajjabeesse. Isaan: “Wallaahi, ilmi Rawaahaa dhugaa dubbata” jedhan. Murtiin ta’e: hanga wareegamaa ta’anitti ni lolu. Sahaabonni jajamoon gandaa Mu’taa yommuu ga’an, loltoota Ruumotaa kuma dhibba tokko wajjin wal qunnaman.

LOLA MU’TAA

Tulluuwwan fi dhagaawwan loltoota diinaan guutaman. Gama tokkoon loltoonni Islaamaa kuma sadii, fagoo Madiinaa irraa socho’anii amantii Allaahu ta’aalaa babal’isuuf hanga Shaamitti dhufan; gama biraatiin tuutni kaafiroota kuma dhibba tokkoo, kan Islaamummaa dhiphisuuf walitti qabame, ture. Akka mul’atutti, madaalliin humnaa wal bira qabamuu hin dandeenye ture: madaallii kanaan Muslimni tokko Ruumota soddomaa ol lolu qaba ture. Gareen lamaanuu sararaan dhaabatan. Yeroo sanatti ajaja Nabiyyii keenya kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) irratti hundaa’uun, gareen ergamtootaa loltoota Islaamaa irraa gara qubannaa Ruumotaa deeme. Loltoota Ruumotaatti, Islaamummaa akka fudhatan, yoo kana hin taane jizyaa akka kaffalan dhiheessan. Haa ta’u malee Ruumonni affeerraa kana didan. Yeroon dhabuuf hin turre. Ajajaan Zayd bin Haarisaa alaabaa Islaamaa qulqulluu harka isaa qabatee loltoota isaatiif ajaja weeraraa kenne. Mujaahidoonni, kanneen yeroo kanaaf eegaa turan, sagalee “Allaahu akbar!” jedhuun akka xiyyaa fuulduratti utaalan. Goraadee isaanii akka balaqqeessaa baasanii, akka bubbeetti diina gidduu seenan… Hamsisuu fardaa, jilbilbilaa goraadee, sagalee takbiiraa fi iyyaa warra rukutamanii gara samii ol ka’e; jalqaba lolaatii eegalee dirreen lolaa haroo dhiigaa ta’e. Rukuttaa goraadee hundaan Sahaabonni jajamoon mataa yookaan harka tokko kuffisan.

Zayd, alaabaa Ergamaa Rabbii adii harka isaa qabatee, diina gidduu lolaa “Allaah, Allaah” jedhee iyye. Rukuttaa goraadee isaatiin daqiiqaa tokko keessatti naannoo isaa bal’isee, diina isa simatee akka itti gaabbu godhe. Sahaabonni jajamoon ajajaa isaanii gootummaadhaan yommuu lolu arganii isa duubatti hin hafne: tokkoon tokkoon isaanii ofuma isaatii diina soddoma goraadeedhaan ga’ee kuffisuuf yaale. Yeroo tokko eeboon hedduun yeruma tokkotti laphee eebbifamaa ajajaa Zayd seene. Itti aansee eeboowwan biroos isa hordofan. Qaamni Sahaabichaa jajamaa guutummaatti waraanamee ture. Dhuma irratti Zayd bin Haarisaa lafa ho’aa irratti kufee, sharbaata wareegamummaa, kan akka malee hawwe, dhuge.

Ja’far, kan Zayd bin Haarisaa booda ture, battaluma alaabaa qabate. Yeroo mujaahidoonni alaabaa Islaamaa raafamaa arganitti, jaalala haaraadhaan lola itti fufan. Ja’far illee akka Zayd bin Haarisaa gootummaadhaan lole. Gama tokkoon diina weerare, gama biraatiin hiriyyoota isaatiif ija jabinaa fi hamilee kenne. Ajajaan haaraan kun, kan gootummaadhaan lolu, goraadee isaa socho’insa caalaatti ariifataa fi saffisaan raasee, diinaaf daqiiqaa tokkollee hafuura baafachuuf hin kennine. Ja’far, utuu of irraanfatee lolaa jiruu, hiriyyoota isaa irraa baay’ee fagaatee dura deeme. Ruumota gidduu kophaa isaa lolee, tokkoon tokkoon isaanii rukuttaa goraadee tokko kenneef. Haa ta’u malee yeroo gabaabaa booda karaa kana irraa deebi’uun akka hin jirre hubate. Ajajaan gootichi: “Waan ani godhuu qabu, kaafiroota tokkoon tokkoon goraadee kootiin rukutuu dha!” jedhee, jecha eebbifamaa “Allaahu akbar!… Allaahu akbar!…” jedhu irraa humna hafuuraa haaraa argate. Rukuttaa goraadee hundaan diina tokko dhabamsiise; eenyullee isatti akka hin dhihaanne godhe. Maqaa Allaahu ta’aalaa eebbifamaa arraba isaa irraa utuu hin dhiisin, humna hin dhumneen lole. Dhuma irratti loltuun diinaa tokko goraadeedhaan harka mirgaa Ja’far rukute. Ja’far, kan harki mirgaa isaa citee, alaabaa Islaamaa qulqulluu utuu lafatti hin kufin harka bitaa isaatiin qabate. Ol kaasee deebisee raafe. Rukuttaa biraa… Harki bitaa isaas citee. Amma alaabaa gidduu harka isaa cite lamaa laphee isaatti dhiibuun raafuuf yaale. Haa ta’u malee goraadee diinaa tokko booda tokko cimsee bu’uu jalatti, sadarkaa wareegamummaa kan akka malee hawwe ga’e. Lubbuun isaa eebbifamtuun sadarkaalee Jannataa caalaa ol’aanootti balali’e… Qaama isaa irratti madaa goraadee fi eeboo sagaltamaa ol lakkaa’ame.3 Mujaahidoonni gootonni ajajaan isaanii wareegamaa ta’uu isaa yommuu argan, alaabaa Islaamaa lafatti kufe fudhatanii Abdullaah bin Rawaahaaf kennan.

“Yaa ummata koo, maaliif mamtan? Nuti wareegamaa ta’uuf lolaaf hin baane moo?” Abdullaah bin Rawaahaa (radiyallaahu anhu)

Abdullaah farda isaa irratti alaabaa raafee humnaan diina irratti of darbate. Gama tokkoon diina isa duratti mul’ate kuffisaa, gama biraatiin akkana jedhe:

Yaa lubbuu (nafs) koo, dhugumatti naaf ajajamta;
Har’a wareegamaa nan ta’a – lola kana keessatti kakadheera.
Yookaan ofuma keetiin fedhiin ni fudhatta,
Yookaan ani si dirqisiisee akka fudhattu nan godha.
Yoo lola kana keessatti hin ajjeefamne, yaa lubbuu koo, naaf himi,
Gonkumaa hin duutuu laata?
Yoo waan Ja’far bin Abii Xaalib
Fi Zayd bin Haarisaa godhan godhatte, beeki, gaarii godhaa jirta.
Isaan wareegamoota ta’aniiru; yaa lubbuu koo, hin hafin,
Yoo duubatti hafte rakkatta – fuulduratti of darbadhu!

Abdullaah illee sagalee “Allaahu akbar!” jedhuun lola araara hin qabne diina wajjin keessa seene. Yeroo tokko rukuttaan goraadee quba isaa tuqe; qubni citee harka isaa irraa rarra’uu jalqabe. Ajajaan eebbifamaan kun, kan jaalala Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaatiin gubate, battaluma farda isaa irraa lafatti utaale. Quba madaa’e kan lola isa dhowwe miila isaa jala kaa’ee: “Ati quba madaa’e qofa mitii? Balaan kunis karaa Allaahu ta’aalaa irratti si qunname!” jedhee, harkisee buqqise. Akka balaqqeessaa farda isaa irra utaalee, humna isaa hundaan deebi’ee lola jalqabe. Haa ta’u malee hammas lolee utuu jiruu sadarkaa wareegamummaa waan hin arganneef, ofii isaa komachuu jalqabe… Irra deddeebi’ee diina weerare. Dhuma irratti rukuttaa eeboo tokkoon lafatti kufe. Karaa Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaa irratti lolaa wareegamaa ta’e; lubbuun isaa eebbifamtuun Jannataatti ce’e… Yeroo sanatti Abul-Yusr Ka’ab bin Umayr, kan Abdullaah cinaa lolaa ture, alaabaa raafuuf yaale. Ija isaa Sahaabota irratti naanneesse, nama umuriin isa caalu fi muuxannoo qabu barbaade. Saabit bin Aqram yommuu arge, alaabaa isaaf kenne. Saabit alaabaa mujaahidoota duratti dhaabee: “Yaa obboloota koo! Gidduu keessan irraa nama ariifatanii ajajaa filadhaa, isa hordofaa!” jedhe. Isaan: “Nuti si filanneerra” jedhan; Saabit garuu hin fudhanne. Ija isaa Khaalid bin Waliid irra kaa’e. Innis: “Yaa Abuu Sulaymaan! Alaabaa fudhadhu!” jedhe. Khaalid, kan yeroo gabaabaa dura Muslimootatti makame, saalfii isaatiin alaabaa qulqulluu fudhachuu hin feene; hidhii isaa eebbifamaa irraa jechi kun ba’e: “Alaabaa kana si irraa fudhachuu hin dandeenye! Ati isa caalaa isaaf malta. Ati na caalaa umuriin guddaa dha; Lola Badr keessattis cinaa Ergamaa Rabbii loluudhaan kabajamteetta!…” Haa ta’u malee yeroon gatii qaba ture. Naannoo isaanii Sahaabonni araara malee diina wajjin lolaa, diina kuma dhibba tokkoo duubatti deebisuuf carraaqaa turan. Saabit jecha isaa irra deebi’e: “Yaa Khaalid! Alaabaa qulqulluu Ergamaa Rabbii ariifatii fudhadhu! Wallaahi, ani siif kennuuf qofa fudhadheera. Ati ogummaa waraanaa na caalaa beekta!” Achiis mujaahidoota naannoo isaa jiran: “Yaa obboloota koo! Khaalid ajajaa ta’uu isaa irratti maal yaaddan?” jedhee gaafate. Isaan afaan tokkoon: “Nuti isa ajajaa keenya goonee jirra” jedhan. Achiis Khaalid alaabaa Sayyidni Aalamootaa harka isaa eebbifamaatiin kenne kabaja fi naamusa guddaadhaan fudhatee dhungate. Farda isaa irra utaalee, guddina fi sodaachisummaa isaa hundaan diina irratti of darbate.4

Sahaabonni gootonni ajajaa isaanii haaraa duubaan deebi’anii weeraruu jalqaban. Khaalid gootummaa fi ogummaa duraan hin argamneen lolee nama isa dura dhufe kuffise. Yeroo tokko Quxbaa bin Qataadaa mataa Maalik bin Zaafilaa, ajajaa diinaa keessaa tokko, qaama isaa irraa addaan baase. Hamileen Ruumotaa cabe. Haa ta’u malee yeroon dhumaa ture: galgalli ga’ee dukkanni ta’uu jalqabe. Dukkana keessatti loluun baay’ee balaa qaba. Sababni isaas dogoggoraan hiriyyoota ofii rukutuun danda’ama…

Kanaaf gareen lamaanuu qubannaa isaanitti galan. Madaa’oonni kunuunfaman. Khaalid ogummaa waraanaa keessatti dhuguma ogeessa ture. Ganama diina karoora haaraadhaan simatee isa burjaajessuu barbaade. Halkan sana iddoo loltootaa jijjiire. Warra mirga dhaabatan bitaa, warra bitaa dhaabatan mirga, warra fuuldura dhaabatan duuba, warra duuba dhaabatan fuuldura kaa’e.

Ganama mujaahidoonni gootonni deebi’anii weeraranii “Allaahu akbar” jedhaa loluu jalqaban. Loltoonni diinaa warra isaan weeraran yeroo jalqabaaf argan. Isaan warra guyyaa kaleessaa wajjin lolan hin turre.

Muslimoota gargaaruuf loltoonni haaraan dhufaniiru ta’uu qaba!… Loltoonni Ruumotaa gargaarsi dhufeera jedhanii yaadanii, sodaadhaan hammataman; hamilee isaanii cabe. Rifatanii baqachuu jalqaban. Loltoonni Islaamaa carraa kana fayyadamanii cimsanii isaan weeraran.

Diina erga ari’anii booda da’annoo Mu’taa bira ga’an. Da’annoo sana illee fudhatanii ulfina qabeeyyii isaanii baay’ee ajjeesan. Khaalid fi Sahaabonni gootonni guyyaa sana caalaatti gaarii lolanii, goraadeedhaan diina rukutanii, lubbuu kumoota isaanii gara Jahannamitti ergan. Guyyaa sana harka Khaalid bin Waliid keessatti goraadeen sagal cabe.5 Kennaa Allaahu ta’aalaa fi barakaa du’aa Rasuula Kabajamaatiin (sallallaahu alayhi wa sallam), mujaahidoonni ghaaziiwwan kuma sadii loltoota diinaa kuma dhibba tokko mo’atan. Lola guddaa kana keessatti wareegamoonni kudha shan kufan. Akkasitti mootummaan Bizaantiyem akka daangaa isaa beeku godhame; gara kibbaatti caalaatti weeraruu irraa dhowwame… Rasuula Kabajamaan, Nabiyyii Ulfaataan, utuu oduun dirree lolaa tokko illee isa hin qaqqabin dura, waan Mu’taa keessatti ta’e itti himuuf Sahaabota isaa masjiida keessatti walitti qabee ture. Fuula eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa irraa baay’ee akka gaddee mul’ata ture; gaddi isaa dabalaa akka hin deemneef eenyullee wanta tokko isa gaafachuuf hin ija jabaanne. Dhuma irratti Sahaabota keessaa tokko: “Lubbuun keenya isiniif haa wareegamtu, yaa Ergamaa Rabbii! Gaddi isin qabu erga arginee asii, keessi keenya dhiiga booya; Janaab-i Haqq qofatu gaddi keenya hammam guddaa akka ta’e beeka!” jedhe. Ija eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa irraa imimmaan dhangala’e; innis: “Gaddi isin natti argitan, kan na gaddisiise, wareegamummaa Sahaabota kootii ture. Haalli kun hanga ani Jannata keessatti isaan akka obbolootaa teessoowwan irra wal fuulleffatanii taa’anii argutti itti fufe. Zayd bin Haarisaa alaabaa harka isaa qabate. Dhuma irratti wareegamaa ta’e. Amma Jannata seene. Achitti fiigaa jira. Booda Ja’far bin Abii Xaalib alaabaa qabate. Loltoota diinaa weerare, lole, dhuma irratti inni illee wareegamaa ta’e. Wareegamaa ta’ee Jannata seene; baallee rubii lamaaniin akka fedhetti balali’aa jira. Ja’far booda Abdullaah bin Rawaahaa alaabaa qabate. Alaabaa harka isaa qabatee diina wajjin lole, wareegamaa ta’ee Jannata seene. Isaan Jannata keessatti teessoowwan warqee irratti natti agarsiifaman. Yaa Rabbii! Zaydiif dhiifama godhi!… Yaa Rabbii! Ja’fariif dhiifama godhi! Yaa Rabbii! Abdullaah bin Rawaahaaf dhiifama godhi!”

“Yaa Khaalid! Alaabaa qulqulluu Ergamaa Rabbii ariifatii fudhadhu! Wallaahi, ani siif kennuuf qofa fudhadheera. Ati ogummaa waraanaa na caalaa beekta!” Saabit bin Aqram (radiyallaahu anhu)

Ija eebbifamaa Sayyida Aalamootaa irraa ammallee imimmaan yaa’aa ture. Imimmaan gidduutti akkana jedhee itti fufe: “Abdullaah bin Rawaahaa booda alaabaa Khaalid bin Waliid fudhate. Amma lolli jabaateera. Yaa Rabbii! Inni (Khaalid bin Waliid) goraadeewwan Kee keessaa goraadee tokko dha. Isa gargaari!…”6 Nabiyyiin keenya jaalatamaan, hayyama Allaahu ta’aalaatiin, haala dirree lolaa kan kiiloomeetira kuma tokkoo ol fagaatu sanaa akka mu’jizaatti argee Sahaabota isaatti himee ture. Guyyaa Ja’far bin Abii Xaalib shahiida ta’e sana, taatee kana erga himee booda ka’ee gara mana Ja’far deeme. Haati manaa isaa Asmaa’ hojii mana ishee xumurtee, ijoollee ishee dhiqxee rifeensa isaanii filtee turte. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Yaa Asmaa’! Ilmaan Ja’far eessa jiru? Gara kootti isaan fidi!” jedhe. Giiftii Asmaa’ ijoollee yommuu fiddu, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii laphee isaatti isaan qabatee, quufaa dhungatee urgeeffate. Onneen isaa eebbifamaan obsuu dadhabe; ija isaa eebbifamaa irraa imimmaan akka funyoo walitti fufee yaa’uu jalqabe. Haati manaa Ja’far kana yommuu argitu, kadhachaa akkana jettee gaafatte: “Abbaan koo fi haati koo, lubbuun koos isiniif haa wareegaman, yaa Ergamaa Rabbii! Maaliif ilmaan kootiif gara-laafina akka ijoollee abbaa hin qabneef agarsiiftanitti agarsiiftu? Moo waa’ee Ja’far fi hiriyyoota isaa oduu hadhaawaa tokko dhageessaniittuu?!” Sayyidni Aalamootaa baay’ee gaddee: “Eeyyee!… Isaan har’a shahiida ta’an!…” jedhe. Haati teenya Asmaa’ illee ijoollee ishee abbaa malee hafan laphee isheetti qabattee boo’uu jalqabde. Nabiyyiin keenya jaalatamaan mul’ata kana yeroo dheeraaf obsuu hin dandeenye; achii ka’ee deeme.7

Jaalalleen Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) gara mana isaa eebbifamaa deebi’ee, haadhota manaa isaa qulqulluu ta’aniin: “Maatii Ja’fariif nyaata qopheessuu hin dagatinaa!” jedhe. Guyyaa sadiif maatii shahiidotaatiif nyaanni ergamaa ture. Guyyoonni muraasni erga darbanii booda, Ya’laa bin Umayyaa oduu gammachiisaa Madiinaatti fide. Utuu inni waan ta’e tokkollee hin himin, Rasuula Kabajamaan: “Yoo barbaadde, ati waan ta’e natti himi; yoo barbaadde, ani siif nan hima” jedhee, waan dirree lolaa irratti ta’e hanga xiqqaa isaatti itti hime. Kana irratti Ya’laa bin Umayyaan: “Allaahu ta’aalaa, Isa amantii dhugaa fi Kitaabaan Nabiyyii godhee isin erge sanaan kakadha: taatee mujaahidoonni keessa darban keessaa tokkollee utuu hin himin hin hambifne” jedhe. Sayyidni keenyas: “Allaahu ta’aalaan fageenya gidduu jiru naaf kaase; dirree lolaa ija kootiin arge” jedhe.

Guyyoota muraasa booda ergamtoonni waraanni Islaamaa Madiinaatti dhihaachaa akka jiru beeksisan. Nabiyyiin keenya kabajamaan Sahaabota isaa wajjin ka’ee, waraana simachuuf Madiinaa ala ba’e. Fagoo irraa duumessi awwaaraa ka’aa, alaabaan qulqulluun Islaamaa raafamaa ture. Calaqqeen goraadeewwanii fi gaachanaa naannoo sana akka daawwitiitti ibsaa ture… Nama hunda irratti miirri gadi fagoon mul’ataa ture. Yeroo xiqqoo booda ghaaziiwwan mujaahidoonni, Khaalid bin Waliid fuuldura isaanii jiruun, Madiinaa seenan, radiyallaahu ta’aalaa anhum ajma’iin…

“Yaa Rabbii! Zaydiif dhiifama godhi!… Yaa Rabbii! Ja’fariif dhiifama godhi! Yaa Rabbii! Abdullaah bin Rawaahaaf dhiifama godhi!” Hadiisa shariifa

Huuriyyoonni achi dhufan,
Uffata nuuraatiin isa maran,
Fuula isaanii Muhammaditti tuqan,
Halkan Muhammad itti dhalate.
Balbalti samiiwwanii banamte,
Aalama irratti rahmanni facaafame,
Uffanni Jannataa muramee qophaa’e,
Halkan Muhammad itti dhalate.
Yunus akkana jedha: “Yaa obboloota,
Ija irraa imimmaan dhiigaa yaa’a,
Tulluuwwanii fi dhagaan sujuuda bu’an,
Halkan Muhammad itti dhalate.”

Makkatul-Mukarramaa [1890]