IMALA UMRAT AL-QADAA

Waggaan tokko nagaa Hudaybiyyaa irraa darbee ture. Ji’a tokko Iida Arafaa dura, jalqaba ji’a Zul-Qa’daa, Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Sahaabota isaa umraaf akka of qopheessan ajaje. Warri Hudaybiyyaa deeman hundi fi Bay’at ar-Ridwaan irratti hirmaatan, warra yeroo sanatti boqotan malee, umraa irratti argamuu qabu ture. Ajaja kanaan Sahaabonni kuma lama qophii isaanii xumuran. Gaalli torbaatama qalmaaf bitame. Naajiyaan bin Jundub fi hiriyyoonni isaa afran gaalota sana tiksaa hanga Makkaatti akka geessan ajajaman. Kana malees fardeessonni dhibba tokko Muhammad bin Maslamaa jalatti kaa’aman; innis meeshaa waraanaa, akka uffata sibiilaa, eeboo fi goraadee, fudhatee dura akka deemu ergame. Mushrikoota amanuun hin danda’amne. Weerarri yoo jiraate, meeshaa kanatti fayyadamuuf ture. Sahaabota keessaa tokko tokko: “Yaa Ergamaa Rabbii! Nagaa Hudaybiyyaatiin goraadee mana isaa keessa jiru malee meeshaa biraa utuu hin qabatin umraaf dhufuu qabna ture!” jedhan. Sayyidni Aalamootaa: “Meeshaa waraanaa kana Haramitti, Qurayshoota bira hin galchinu. Haa ta’u malee Qurayshoonni nu weeraran taanaan, dhihoo, harka keenya jala akka jiraatu ni godhama” jedhe.

Madiinatul-Munawwaraa keessatti Abuu Zarr Ghifaarii bakka bu’aa ta’ee hafe.1 Abuu Ruhm Ghifaarii hafe jedhamees ni dubbatama. Sahaabonni kuma lama Nabiyyii keenya jaalatamaa wajjin gara Makkaa imalan. Miirri Sahaabotaa baay’ee kakka’e. Isaan manneen, iddoo ibiddaa fi biyya abbootii, kan waggoota baay’ee karaa Allaahu ta’aalaa irratti, sababa Nabiyyii keenya jaalatamaatiif dhiisan, deebi’anii arguuf turan… Ka’abaa Mu’azzamaa, kan salaata guyyaa shanii keessatti gara isaa garagalan, daawwachuuf turan… Firoota isaanii kan Muslima ta’anii garuu sababa waliigaltee Madiinaa dhufuu hin dandeenye deebi’anii arguuf turan. Mushrikoota Qurayshii, kan waggoota baay’ee bakka imimmaanii dhiiga isaan booyisan, cunqursaa jala isaan aaduu godhan, obboloota isaanii baay’ee wareegamaa godhan akka taabota isaanii gabbaraniif, ulfina fi kabaja Islaamummaa agarsiisuuf turan. Ta’uu mala mushrikoonni kana yommuu argan, jaalalli Islaamummaa onnee isaanii keessa kufee Muslima ta’uu danda’u!…

Warri Madiinaa keessa hafan Sayyida Aalamootaa takbiiraan hanga olgaafii Wadaa’tti geggeessanii, nagaatti erga wal jedhanii booda deebi’an… Nabiyyiin keenya jaalatamaan Zul-Hulayfaa, gara kiilomeetira kudhan Madiinaa irraa fagaatu, yommuu ga’u ihraama uffate. Sahaabonni jajamoon isa hordofan. Hundi adii uffatan. Imalli umraa godhuuf gara Makkatul-Mukarramaa jalqabe. Amma dachiin fi samiin sagalee “Labbayk, Allaahumma labbayk! Labbayk, laa shariika laka labbayk! Innal-hamda wan-ni’mata laka wal-mulk, laa shariika lak!” jedhuun raafame. (Kunoo ani, yaa Rabbii, kunoo ani! Waamicha Kee dubbii fi qaama koon irra deddeebi’ee deebiseera, ajaja Keetiifis of kenneera. Ati shariika hin qabdu; ani guutummaatti gara Keetti garagale. Faaruun fi qananiin Siif qofa. Mootummaanis kan Kee ti. Ati shariika hin qabdu.)

Allaahu ta’aalaa faarsuu, Isa kadhachuu fi maqaa Isaa eebbifamaa yaadachuu (zikrii) isaaniitiin, imalli gammachuu guddaadhaan geggeeffame.

Gartuun Muhammad bin Maslamaa jalatti dura deemtu Makkaa yommuu dhihaattu, mushrikoonni Qurayshii ishee argan. Sodaadhaan dhihaatanii: “Kun maali?” jedhanii gaafatan – akka “Waggaa tokko dura akkas waliigalleerree?” jechuu barbaadanitti. Muhammad bin Maslamaa deebii hanga dhuka lafee isaaniitti isaan qorrisiisu kenneef: “Kunneen fardeessota Rasuula Allaahu ta’aalaa ti… Yoo Allaahu ta’aalaan eeyyame, inni illee boru iddoo kana dhufuu isaatiin kabaja!…” Mushrikoonni sodaadhaan deebi’anii oduu Makkaatti geessan. Mushrikoonni Makkaa: “Nuti kakanna, waliigaltee keenya eegne. Muhammad maaliif nu wajjin lola?…” jedhan. Battaluma gidduu isaanii irraa garee tokko Nabiyyii keenya kabajamaa wajjin haasa’uuf ergan.

“Labbayk, Allaahumma labbayk! Labbayk, laa shariika laka labbayk! Innal-hamda wan-ni’mata laka wal-mulk, laa shariika lak!” Talbiyaa

Yeroo sanatti Sayyidni Aalamootaa (sallallaahu alayhi wa sallam) iddoo Baxn Ya’jaj, kan achi irraa Makkaan mul’attu, ga’ee ture. Achitti goraadee isaan hidhatan malee meeshaa waraanaa isaanii hundumaa dhiisan. Meeshaa waraanaa eeguuf Sahaabota dhibba lama eegdota godhanii muudan. Qophiin kun yommuu xumurame, ergamtoonni Qurayshii Nabiyyii keenya kabajamaa wajjin haasa’uuf fi isa biratti simatamuuf eeyyama gaafatan. Yeroo simataman: “Yaa Muhammad! Waliigaltee Hudaybiyyaa as kaasee, nuti gonkumaa isin hin ganne. Haa ta’u malee meeshaa waraanaa kanaan Makkaa, ummata kee biratti, seenuu barbaadduu? Waliigaltee keenyaan isin biratti goraadee mana isaa keessa jiru malee waan biraa hin qabaattan turtanii!…” jedhan. Sayyidni Aalamootaa: “Ani ijoollummaa kootii kaasee hanga har’aatti dubbii kenne eeguu fi amanamummaa kootiin beekama. Nuti Haramitti goraadee keenya kan mana isaa keessa jiru malee meeshaa biraatiin hin seennu. Haa ta’u malee meeshaan waraanaa iddoo ana bira jirutti akka ta’u nan barbaada” jedhe. Ergamtoonni oduun isaan qaqqabe sirrii akka hin taane hubatanii, tasgabbaa’an. Isaan: “Yaa Muhammad! Dhugumatti nuti si irraa amanamummaa fi gaarummaa malee waan biraa hin argine. Kunis siif kan malu dha” jedhanii deebi’an. Makkaa ga’anii haala Qurayshootatti himan. Isaanis tasgabbaa’an.

Ulfina qabeeyyiin Qurayshii, yeroo gammachiisaa Nabiyyii keenya kabajamaa fi Sahaabota isaa kana arguu waan hin barbaanneef, jibbaa fi hinaaffaadhaan Makkaa dhiisanii gara tulluuwwanii ba’an. Nabiyyiin keenya jaalatamaan gaala qalmaa mallatteeffaman dura gara iddoo Zii Xuwaa erge. Achiis Sahaabota isaa wajjin qophii xumuree, magaalaa qulqulluu Makkaa seenuuf socho’e. Sahaabonni Sayyida Aalamootaa gidduu isaanii godhatan. Sulxaanni Uumamaa gaala isaa Qaswaa irratti naannoo isaa nuura facaasaa ture, akka aduu argama urjiiwwan kumaatamaa dhoksuu. Yaa Rabbii koo! Hammam bareedaa! Mul’anni ulfaataa kun hammam guddaa ture!…

Arraba irraa sagaleen “Labbayk, Allaahumma labbayk! Labbayk, laa shariika laka labbayk!…” ba’a ture; onnee keessa jaalalli Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaa jira ture.

Tarkaanfii tarkaanfiidhaan gara Ka’abaa ol’aantuu deeman. Yeroo itti dhihaatan, miirri isaanii caalaatti dabalaa deeme; onneen isaanii ofuma irraa hanga dhangala’uutti ga’e. Talbiyaan, kan hundi afaan tokkoon waamu, Makkaa guute; mushrikoonni mul’ata guddaa kana yeroo argan hunda, keessa isaanii laaffachaa deemanii, sharbaata jaalalaa laaffate onnee isaanii keessa yaa’u dhaga’an. Hedduu isaanii onnee keessa jaalalli Islaamummaa kufee ture… Dhuma irratti Sulxaanni Uumamaa, Sayyidni Aalamota Lamaanii, Nabiyyii keenya jaalatamaa, ulfaataa fi kabajamaa Muhammad (sallallaahu alayhi wa sallam) mo’ate…

Kunoo, Nabiyyiin keenya jaalatamaan fi Sahaabonni isaa jajamoon goraadee mudhii isaanii irratti hidhatanii Ka’abaa Mu’azzamaa seenan. Abdullaah bin Rawaahaa dura deemee, jabana Qaswaa, gaala Nabiyyii keenya kabajamaa, qabatee ture. Mushrikoonni Makkaa tokko tokko niitii fi ijoollee isaanii wajjin Daarun-Nadwaa bira dhaabatanii, Nabiyyii keenya jaalatamaa fi Sahaabota isaa gootota ilaalaa turan. Abdullaah bin Rawaahaa utuu deemaa jiruu, walaloo kana akka rukuttaa burrii guddaatti mataa mushrikootaa irratti, hanga gad-fagoo onnee isaaniitti, buusaa ture:

Yaa kaafiroota, karaa Nabiyyii irraa of fageessaa,
Allaahu ta’aalaan Qur’aana isaaf buuseeraatii.
Gaarummaan hundi fi gaariin hundi amantii isaa keessa jira,
Amantii kanaaf du’uun du’a isa caalu dha.
Inni Ergamaa Rabbii dhugaa dha, ani onnee kootiin isa fudhadheera,
Dubbii isaa hundatti nan amana, amma isa fudhadheera.
Yaa kaafiroota! Yeroo isin diddan
Qur’aanni Allaahu ta’aalaa akka buufame,
Akkamitti tasa rukuttaa keenya buusne,
Akkamitti mataa keessan qaama irraa addaan baafne!
Yoo hiika isaatti illee amanuu diddan,
Akkasuma mataa keessan irra rukuttaan ni bu’a.
Ani maqaa eebbifamaa Rabbiitiin nan jalqaba,
Amantiin Isaa malee amantiin dhugaa hin jirtu.
Ammas maqaa Rabbiitiin nan jalqaba:
Muhammad garbicha Isaa fi Rasuula Isaa dha.

Umar of qabuu hin dandeenye; isa akeekkachiisuu barbaadee: “Yaa Ibn Rawaahaa! Ergamaa Rabbii duratti fi Haram ash-Shariif keessatti akkamitti walaloo dubbatta?” jedhe. Haa ta’u malee Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa Umar! Isa hin dhorkin! Allaahu ta’aalaan kakadha: dubbiin isaa mushrikoota Qurayshii kanneen irratti xiyya roobsuu caalaa ariifataa fi cimaa hojjeta. Yaa Ibn Rawaahaa, itti fufi!” jedhe.

Yeroo muraasa booda Nabiyyiin keenya kabajamaan Abdullaah bin Rawaahaatiin: “Jedhi: ‘Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan hin jiru! Inni Tokkicha dha! Inni kan waadaa Isaa raawwatu dha! Inni kan garbicha Isaa kana gargaaru dha! Inni kan loltoota Isaa jabeessu dha! Gosoota walitti qabaman kan mo’ee bittinneessu illee Isa qofa dha!’” jedhe.

Achiis Abdullaah bin Rawaahaa akkana jechuu jalqabe:

Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan biraa hin jiru!
Inni shariika hin qabu, laa ilaaha illallaah!
Inni kan loltoota Muslimootaa jabeessu dha!
Kan kaafiroota bittinneessee mo’us Isa dha!

Muslimoonni jecha kana irra deddeebi’an. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Baytullaah yommuu seene, gatiittii isaa mirgaa eebbifamaa saaqe. Bareedinni qaama isaa eebbifamaa ija jaamse, onnee harkise, nuura akka aduu facaase. Achiis: “Allaahu ta’aalaan rahmata Isaatiin gootota har’a warra shirkii kana duratti of jabeessanii cimsanii agarsiisan haa araaramu!” jedhe. Sahaabonni gatiittii isaanii mirgaa saaqanii, tarkaanfii ariifataa fi bifa sodaachisaadhaan altokko sadii Ka’abaa naannoo xawaafa godhan. Haa ta’u malee gidduu Rukn al-Yamaanii fi golee Hajar al-Aswad suuta deeman. Nabiyyiin keenya kabajamaan fi Sahaabonni isaa gara Hajar al-Aswad dhaqanii dhungatan, yookaan fagoodhaa harka isaanii bananii gara Hajar al-Aswad qabatu turan.

“Allaahu ta’aalaan kakadha, dubbiin isaa (Ibn Rawaahaa) mushrikoota Qurayshii kanneen irratti xiyya roobsuu caalaa ariifataa fi cimaa hojjeta” Hadiisa shariifa

Mushrikoonni Sahaabota fagoodhaa hordofanii, deemsa isaanii sodaachisaa fi ija hawwatu dinqifatan. Sababni isaas, Muslimoonni erga Madiinaa deemanii as dadhabanii dhukkubsatan jedhamee isaanitti himamee ture; oduun akkasii babal’achaa ture. Amma faallaa kanaa ragaa ta’anii, dinqisiifannaan isaanii caalaatti guddate.

Marsa xawaafaa afran hafan suuta, tarkaanfii safaraan xumuran. Xawaafa booda Maqaam Ibraahiim bira rak’aa lama salaatan. Achiis gaara Safaa fi Marwaa gidduutti altokko torba sa’ii godhan. Qalmi erga qalamee booda Nabiyyiin keenya kabajamaan mataa isaa eebbifamaa qodachiise. Rifeensi isaa eebbifamaan qilleensa keessatti qabame. Sahaabonni illee mataa isaanii qodatan. Akkasitti abjuun Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) sirriitti waggaa tokko dura arge dhugaa ta’e. Daawwannaan umraa xumurame; yeroon salaata Zuhrii ga’e. Sayyidni Aalamootaa Bilaal Ka’abaa keessatti azaana akka lallabu yommuu ajaju, Bilaal Habashii battaluma ajaja sana raawwate. Ka’abaa keessatti azaana Muhammadii yommuu lallabu, Makkaan guutuun raafame. Sahaabonni azaana sana of gad-qabuu guddaadhaan dhaggeeffatanii, sagalee laafaadhaan irra deddeebi’an. Azaanni erga xumurameen booda, Habiibullaah imaama ta’e. Salaatni Zuhrii, kan hundi waliin salaatan, onnee mushrikootaa irratti dhiibbaa addaa guddaa uume.

Nabiyyii keenya jaalatamaaf Abtah keessatti dunkaana gogaa dhaabame. Sahaabonni guyyoota sadii dunkaana naannoo isaa jiran keessa turan. Yeroo salaataa Baytullaah keessatti walitti qabamanii jamaa’aan salaatan. Yeroo kaan firoota isaanii daawwatan; amala gaarii Islaamummaan isaaniif kenne sanaan fakkeenya isaanii ta’an. Firoonni isaanii amala bareedaa Sahaabotaa kanaan akka baqaa deemanii, dinqisiifannaa isaanii dhoksuu hin dandeenye. Guyyoota sadan kana keessatti Makkaan akka waan keessaan injifatamteetti ture.

Guyyoonni sadan darban… Amma yeroon addaan ba’uu ga’e. Galgala Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Muslimoota keessaa tokkollee (umraaf dhufan) galgala Makkaa keessatti hin dabarsu; hundi karaa ni baha!” jedhe. Achiis hundi qabeenya isaanii walitti qabatan, gara Madiinaa karaa bahan… Ergamaan Rabbii Juhfaa yommuu ga’e, Abbaas wajjin wal argee, Abbaas dhiheesse: “Yaa Ergamaa Rabbii! Maymuunaa bint Haaris dhirsi irraa du’ee kophaa hafte. Ishee niitummaaf hin fuudhattanii?” Achiis Nabiyyiin keenya kabajamaan Abuu Raafi’ fi nama Ansaar keessaa tokko Makkaatti ishee gaafachuuf erge. Maymuunaan, utuu gaala irra taa’aa jirtuu, oduu Ergamaan Rabbii ishee akka gaafate yommuu dhageessu: “Gaalli fi namni isa irra taa’u kan Ergamaa Rabbii dha” jette. Ofii ishee Nabiyyii keenya kabajamaaf kennite. Raawwii dhimma kanaa obboleettii ishee hangafaa Ummu al-Fadlitti, isheenis dhirsa ishee Abbaasitti dhiifte. Yeroo umraa irraa Madiinaatti deebi’anii iddoo Sarif ga’an, Abbaas Nabiyyii keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) irraa mahrii dirham dhibba afur argatee, nikaaha Maymuunaa Ergamaa Rabbii wajjin godhe. Cidhi illee achitti ta’e. Maymuunaan, kan nikaaha Ergamaa Rabbii wajjin gootee kabajamte, haadha manaa isaa dhumaa turte. Kana booda Nabiyyiin keenya deebi’ee hin fuudhne.

“Allaahu ta’aalaan rahmata Isaatiin gootota har’a warra shirkii kana duratti of jabeessanii cimsanii agarsiisan haa araaramu!” Hadiisa shariifa

Ani isiniif ibsituu kennuuf ija jabaadhe, yaa Ergamaa Rabbii!
Hawwiin koo balbala keessan ol’aanaa tajaajiluu dha, yaa Ergamaa Rabbii!
Kennaan koo xiqqoon Oddoo keessaniif (Rawda) hin malu;
Fudhadhaa, gaarummaa fi qananii naaf kennaa, yaa Ergamaa Rabbii!
Isin malee eenyu qaba, haala koo itti beeksisu?
Isin irraa gaarummaa fi arjummaan dhufa, yaa Ergamaa Rabbii!
Eegumsa, araara, dhibba altokko araara: balbala keessan irra kufeera;
Naaf rahmadhaa, naaf shafaa’aa godhaa, yaa Ergamaa Rabbii!
Addunyaa lamaanuu keessatti Mahmuud Khaan isa haqa qabeessa eegumsa keessan jala galchaa;
Jalqabaa fi dhumaanis mootummaan kan keessan, yaa Ergamaa Rabbii!
II. Mahmud Hân

Khaalid bin Waliid Muslima ta’uu

Jaalallee Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam), kan aalamaaf rahmata ta’ee ergame, umraa godhuuf Makkaa yommuu deeme, Waliid bin Waliidiif, Sahaabota isaa keessaa tokko, akkana jedhee ture: “Khaalid eessa jira? Namni akka isaa Islaamummaa hin beekne, hin hubanne ta’uun hin danda’u. Utuu inni jabina fi gootummaa isaa hunda Muslimoota cinaa dhaabatee mushrikoota irratti agarsiisee, silaa hammam gaarii ture! Nuti isa jaalannee ol-qabna ture.” Waliid bin Waliid duraanuu yeroo yeroon obboleessa isaa hangafaatti xalayaa barreessee Muslima akka ta’u isa jajjabeessa ture. Jecha eebbifamaa Nabiyyii keenya kabajamaa kana yommuu itti geessu, fedhiin Khaalid bin Waliid Islaamummaatti jabaachaa deeme. Sahaabonni umraa godhan Madiinaatti deebi’anii turan. Guyyoonni darban, bara saddeettaffaa Hijraa ga’e. Khaalid bin Waliid caalaatti taa’uu hin dandeenye; Madiinaa dafee ga’uu, Sayyida Aalamootaa duratti jilbeenfachuu fi Muslima ta’uudhaan kabaja argachuuf hawwii isaatiin gubate. Ofii isaatiin akkana jedhee hime:

“Allaahu ta’aalaan jaalala Nabiyyii keenya kabajamaa naaf kenne. Jaalala Islaamummaa onnee koo keessa kaa’e. Gaarii hamaa irraa addaan baasuu na dandeessise. Ani of keessa: ‘Ani lola hunda keessatti Muhammad alayhis-salaam irratti dhaabachaa ture. Haa ta’u malee yeroo dirree lolaa tokko dhiisu hunda, ani haala badaa fi dogoggoraa keessa akkan jiru, innis guyyaa tokko dhugumaan akka nu mo’u beekaa, miira kanaan addaan ba’aa ture’ jedheen. Yeroo Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) Hudaybiyyaa dhufe, ani ajajaa fardeessota diinaa ture. Usfaanitti isaanitti dhihaadhee of agarsiise. Ergamaan Rabbii nu irraa nagaa ta’ee, Sahaabota isaatiif salaata Zuhrii geggeesse. Nuti tasa isaan weeraruu barbaanne, garuu hin milkoofne. Akkas ta’uunis gaarii ture. Ergamaan Rabbii waan onnee keenya keessa jiru hubate ta’uu qaba, salaata Asrii of eeggannoodhaan salaate. Kun na irratti dhiibbaa guddaa uume. Ani of keessa: ‘Namni kun dhugumaan Rabbiin eegama’ jedhe. Wal irraa addaan baane. Utuu ani yaada adda addaa keessa jiruu, Muhammad alayhis-salaam umraaf Makkaa dhufe; ani garuu isatti of hin agarsiisne. Obboleessi koo Waliid isaan wajjin dhufee ture, isaanis na hin argine. Obboleessi koo xalayaa tokko dhiise, keessatti: ‘Bismillaahir-rahmaanir-rahiim! Allaahu ta’aalaa faarsuu fi jajuu booda, salaatni fi salaamni Ergamaa Rabbii irra haa jiraatu jedhee, dhugumatti ani Islaamummaa dhiisuu kee caalaa waan dinqisiisu tokkollee hin beeku. Karaan ati deemtu dogoggora ta’uu hubachuu hin dadhabdu. Maaliif sammuu kee hin fayyadamtu? Amantii akka Islaamummaa beekuu fi hubachuu dadhabuun kee hammam dinqisiisaa dha! Nabiyyiin keenya kabajamaan si ilaalchisee na gaafate. Inni Islaamummaa akka beektu fi jabinaa fi gootummaa kee Muslimoota gidduutti mushrikoota irratti akka fayyadamtu hawwa. Yaa obboleessa koo! Carraa baay’ee dhabde; amma itti hin turin.’

Xalayaan obboleessa kootii yommuu natti ga’u, hawwiin Muslima ta’uu na keessatti baay’ee jabaate. Ani deemuuf ariifadhe. Dubbiin Ergamaa Rabbii baay’ee na gammachiise. Halkan sana abjuu keessatti, iddoo cinqamaa, dhiphaa fi akka gammoojjii bishaan hin qabne irraa ba’ee, iddoo magariisa, bal’aa fi gammachiisaa tokkotti akkan ba’e arge. Madiinaa yommuun ga’u, abjuu kana Abuu Bakriif himee ibsa isaa isa gaafachuuf murteesse. Ergamaa Rabbii bira deemuuf utuun of qopheessaa jiruu, ‘Karaa sana irratti eenyutu na wajjin hiriyyaa ta’uu danda’a?’ jedheen yaadaa ture. Yeroo sana Safwaan bin Umayyaa wajjin wal arge. Dhimma sana itti hime. Dhiheessii koo hin fudhanne. Booda Ikrimaa bin Abii Jahl wajjin wal arge. Innis yommuu didu mana kootti deeme. Horii koo yaabbadhee Usmaan bin Xalhaa bira deeme. Isa illee Muslima ta’uuf Ergamaa Rabbii bira akkan deemu, na wajjin akka deemus itti himeen gaafadhe. Utuu hin shakkin fudhate, guyyaa itti aanu yeroo saharii waliin karaa bahne. Iddoo Hiiraa jedhamu yommuu ga’ne, Amr bin Aas wajjin wal arganne. Eessa akka deemnu nu gaafate. Kaayyoo keenya yommuu itti himne, innis biyya Habashaa irraa akka dhufe, Najaashii Ashamaa bira Muslima akka ta’e, Ergamaa Rabbiif waadaa bay’aa kennuuf Madiinaa deemaa akka jiru jedhe. Sadan keenya Madiinaa geenye. Nabiyyiin keenya kabajamaan dhufuu keenya yommuu dhaga’u: ‘Makkaan kutaalee onnee ishee gara keenyaatti darbatte’ jedhe. Madiinaa yommuun ga’u uffata imalaa koo baase. Uffata koo isa bareedaa uffadhee, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii wajjin wal argachuuf of qopheesse. Yeroo sana obboleessi koo Waliid dhufee: ‘Ariifadhu. Nabiyyii keenya kabajamaatti dhufuun keessan himameera, innis baay’ee gammadeera. Amma isin eegaa jira’ jedhe. Ariifannaadhaan Nabiyyii ol’aanaa sana bira dhaqe. Inni seeqaa ture. Nagaa isaaf dhiheessee: ‘Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan akka hin jirre, isin immoo nabiyyii Allaahu ta’aalaa akka taatan ragaa nan baha’ jedhe. Innis: ‘Faaruun Allaahu ta’aalaaf haa ta’u, kan qajeelfama siif kenne, karaa qajeelaas sitti agarsiise’ jedhe. Achiis cubbuun koo akka naaf dhiifamuuf Allaahu ta’aalaa akka kadhatu isa gaafadhe. Innis naaf du’aa godhee: ‘Islaamummaan cubbuu isa dura hojjetame muree gata’ jedhe. Hiriyyoonni koo lamaanuu Muslima ta’an.”2 Akkasitti gootonni sadan kun – warri Makkaa keessaa caalaa jajjaboo, waan tokkollee hin sodaanne, kaayyoo isaaniitiif lubbuu isaanii kennuuf xiqqoo illee hin duubatanne – qulqullina onnee isaanii irraa burqu wajjin Rasuula Kabajamaa duratti Sahaabota ta’uudhaan kabaja argatan. Kanaan booda humna isaanii hundaan kufrii balleessuuf hojjechuuf turan. Sahaabonni Muslima ta’uu isaanii irratti baay’ee gammadanii, gammachuu isaanii takbiiraan agarsiisan: “Allaahu akbar!”

Muhammad sagalee Haqqa ti,
Inni Sayyida Aalamota Lamaanii dha.
Araboonni fi Ajamni garboota isaa ti.
Zamanni wardii akka Wardii sanaa hin argine;
Atis Bareedicha sanaaf gad of qabi.
İmâm-ı Busayrî

“Islaamummaan cubbuu isa dura hojjetame muree gata” Hadiisa shariifa