INJIFANNOO KHAYBAR
Madiinaa nuura qabeettii keessa Yahuudonni bifaan Muslimoota, dhugumatti garuu munaafiqoota, jiraatan turan. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) Madiinaatti utuu hin godaanin dura, jiraattonni Madiinaa Abdullaah bin Ubayy bin Saluul hogganaa ofii isaanii godhachuuf filatanii turan. Gonfoo mootummaa, kan jawharaadhaan faayame, illee isaaf kennanii turan. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) dhufaa isaatiin Madiinaa yommuu kabaje, jiraattonni Madiinaa hundi Nabiyyii keenya jaalatamaa kabajamaaf kabajaa fi jaalala agarsiisuu jalqaban; isa hordofanis. Ibn Saluul ulfina isaa hundumaa dhabee, golee tokko keessatti hafe. Eenyullee xiyyeeffannaa isaaf hin kennine. Kanaaf Ibn Saluul Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) ajjeesuuf yookaan isa miidhuuf socho’e. Guyyaa tokko Yahuudonni isa bira walitti qabaman. Kana ilaalchisee karoora tokko tokko baasanii Labiid bin Aasim irraa gargaarsa gaafatan. Labiid: “Naannoo fulaanaa keessa jaartiin tokko Khayraa jedhamtu jirti. Isheen falfala keessatti baay’ee ogeettii dha. Ishee barbaadaa” jedhe. Dubartii abaaramte sana argatanii, dirham warqee kuma tokko fi huccuu marame kudhan ishee kennan. “Yoo Muhammad balleessite, kana caalaa baay’ee siif kennina” jedhan. Jaartiin sun ilmoo gugee tokkotti lilmoowwan waraantee, foo’aa hidhaa hidhitee, ilmoo gugee sana irratti marte. Eela diigame tokko, kan Madiinaa alaa, keessa isa kaa’ittee afaan isaa cufte. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) dhukkubsate. Qaamoleen isaa sochii dhaban. Qoricha gosa hundaa isaaf kennan; garuu hin fayyine. Haalli kun guyyaa sagal ture.
Achiis Jibriil alayhis-salaam dhufee waan ta’e itti hime. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) achitti geeffame. Eela sana banee, ilmoo gugee sana baase. Haa ta’u malee hidhaa foo’aa sanaa hiikuun hin danda’amne. Jibriil alayhis-salaam Suuraalee Mu’awwizatayn (al-Falaq fi an-Naas) fide: “Yaa Muhammad alayhis-salaam! Suuraalee kana hidhaa sana irratti dubbisaa” jedhe. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) suuraalee sana dubbisuu jalqabe. Aayata dubbise hundaan, hidhaan tokko hiikamuu fi lilmoon tokko ba’uu jalqabe. Suuraalee sana (aayatoota 11 suuraalee lamaanii) guutummaatti erga dubbisee booda, hidhaan hundi hiikame. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) dhukkuba sana irraa guutummaatti bilisa ba’ee, deebi’ee fayyaa ta’e. Achiis namoota abaaraman sana waamsisee isaan ifate. Jiraattonni Madiinaa adabbii cimaa akkasii isaan irratti kaa’an, hanga isaan baduutti. Yahuudichi Labiid illee qabamee Sayyida keenya Ergamaa Rabbii duratti dhiheeffame. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Maaliif kana godhisiifte?” yommuu jedhee isa gaafatu, innis: “Jaalala warqeedhaaf” jedhe. Sahaabota keessaa tokko tokko: “Yaa Ergamaa Rabbii! Yoo eeyyamtan, mataa Yahuudicha kanaa haa kutnu!” yommuu jedhan, Nabiyyiin keenya jaalatamaan, kan ofii isaatiif gonkumaa nama hin adabin, “Adabbiin Rabbii inni dhuma irratti argu kana caalaa cimaa dha” jedhee, Labiid akka ajjeefamu hin eeyyamne.1 Yeroo Yahuudonni Madiinaa irraa ari’aman, gara kaaba Ardii Arabaa deeman. Isaan keessaa tokko tokko Khaybar keessa hafanii achitti qubatan. Warri biroo gara Shaam, kan kaaba jiru, deeman. Isaan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irratti ajjeechaa dhoksaa karoorfachuu isaaniitiin iddoo jireenya isaanii irraa ari’aman. Haa ta’u malee jibbiin, hawwiin fi haaloon Muslimoota irratti qaban gonkumaa hin dhaamne. Faallaa kanaa, guyyaa guyyaan cimaa deeman: jireenya Jaalallee Allaahu ta’aalaa – isa Sulxaana Uumamaa ta’e – ariifatanii xumuruuf, amantii Islaamaas bu’uurraa buqqisuuf barbaadan.
Ulfina qabeeyyii isaanii tokko tokko: “Gara Ghaxafaan dhaqnee gargaarsa haa gaafannu, Muslimoota irratti isaan wajjin haa lollu!” jedhan. Warri biroo: “Yahuudota Fadak, Taymaa’ fi Waadil-Quraa illee gargaarsaaf waamnee, Muslimoonni utuu nu hin weerarin dura nuti magaalaa isaanii irratti duulnee haaloo keenya hunda haa baanu!…” jedhan. Yahuudonni Khaybar yaada kana fudhatan; gosoota Yahuudotaa naannoo jiranii fi Ghaxafaan gargaarsaaf waamsisan. Ghaxafaan qofarraa loltoonni filatamoon baay’een dhufan; Khaybar keessattis qophiin jalqabame. Utuu isaan qophii kana godhaa jiranuu, Sayyidni Aalamootaa (sallallaahu alayhi wa sallam) haala Yahuudotaa irratti oduu argate. Abdullaah bin Rawaahaaf Sahaabota sadii dabalee, waan Khaybar keessa ta’aa jiru battaluma beekuuf isaan erge. Abdullaah bin Rawaahaa fi hiriyyoonni isaa sadan dafanii Khaybar ga’an. Magaalaa badhaadhaa, da’annoo jabaa kan hin cabne saddeet, da’annoo xixiqqoo biroo, lafa gabbataa fi oddoo wayinii fi oddoo muka muduraa baay’ee qabdu turte. Abdullaah hiriyyoota isaa keessaa tokko da’annoo Shiqqitti, kan biraa Katiibaatti, kan sadaffaa immoo da’annoo Nataatitti erge. Ofii isaa da’annoo biraa seene. Guyyoota sadii haala Yahuudotaa fi qophii waraanaa isaanii dhihootti qoratan. Guyyoota sadii booda iddoo walii galan keessatti walitti qabamanii, dafanii Madiinaatti deebi’anii, qophii Yahuudotaa Nabiyyii keenya kabajamaaf tokko tokkoon himan.
Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sahaabonni isaa akka dafanii of qopheessan ajaje. Yahuudonni Madiinatul-Munawwaraa akka hin weerarreef, Khaybar irratti duulamuuf murteesse. Yeroo Yahuudonni Madiinaa murtii kana dhaga’an, rifaatan. Hamilee Muslimootaa cabsuuf: “Nuti kakanna: utuu isin da’annoo Khaybar fi gootota qaroo achitti walitti qabaman argitanii silaa achitti miila kaa’uu hin dandeessan!… Da’annoowwan taaworaa dheeraa qaban, kanneen fiixee tulluuwwanii irra jiran, gootonni uffata sibiilaa uffatan ni eegu. Gama hundaan loltoonni kumaan lakkaa’aman isaan gargaaruuf dhufaniiru!… Isin Khaybar injifachuu ni dandeessuu?!…” jedhan. Faallaa kanaa Sahaabonni gootonni: “Allaahu ta’aalaan Jaalallee Isaatiif Khaybar akka injifatu waadaa galeera” jedhanii, Yahuudota gonkumaa akka hin sodaanne labsan. Kutannoon Sahaabotaa kun Yahuudota caalaatti gaddisiise; caalaatti isaan rifachiise. Hogganaan munaafiqootaa, Abdullaah bin Ubayy, battaluma Khaybaritti oduu erge: “Muhammad loltoota xiqqoo wajjin isin irratti dhufa. Sodaachuuf waan jiru hin jiru, garuu of eegaa; qabeenya keessan da’annoo keessan keessa galchaa. Da’annoo keessaa ba’aatii isaan simachuuf deemaa!” Sahaabonni qophii isaanii xumuranii, maatii isaanii wajjin wal halaaleeffatanii, Nabiyyii keenya kabajamaa naannoo walitti qabaman. Isaan fardeessota dhibba lamaa fi miilaan deeman kuma tokkoo fi dhibba afur turan. Ajaja Nabiyyii isaanii jaalatamaaf, amantii Allaahu ta’aalaa babal’isuuf, jihaada gochuuf, sadarkaa shahiidummaa argachuuf qophaa’anii turan. Yeroo sanatti dubartoonni tokko tokko Nabiyyii keenya kabajamaa hojii tokko gaafatan: lola keessatti nyaata Sahaabotaa bilcheessuu, madaa’otaa fi dhukkubsattoota kunuunsuu, madaa hidhuu, qoricha qopheessuu fi hojii biraa isaan danda’an hojjechuu. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii isaaniif gara laafe; mindaa sana isaan irraa hin dhoowwine. Akkasitti mujaahidoota wajjin mujaahidoonni dubartii digdama, Ummu Salamaa, haadha manaa Nabiyyii keenya jaalatamaa eebbifamtuu, irraa jalqabee makaman.2
Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Sibaa’ gosa Ghifaar Madiinaa keessatti bakka bu’aa ofii isaa godhee dhiisee, gara Khaybar akka deeman ajaje. (Numaylaa bin Abdullaah akka hafe illee ni dubbatama.) Imalli takbiiraan jalqabame. Sahaabonni, kanneen sababa rakkoo isaaniitiin lola irratti hirmaachuu hin dandeenye, akkasumas warri umuriin isaanii xiqqaa waan ta’eef eeyyamni hin kennamneef, Nabiyyii keenya kabajamaa fi abbootii, akaakoo, adeeroota, eessumoota fi obboloota isaanii gootota hawwiidhaan ilaalaa, takbiira fi du’aadhaan isaan geggeessan.
“Da’annoon Khaybar Aliyyi bin Abii Xaalibiin ni injifatama” Hadiisa shariifa
Kaalaandarii ji’a Muharram bara torbaffaa Hijraa agarsiise. Alaabaa qulqulluu Nabiyyii keenya kabajamaa Aliyyitu baata ture; ajajni cinaa mirgaa Umariif ture.3 Cinaa bitaatiif Sahaabaan biraa muudame. Imalli gammachuudhaan geggeeffame. Faarfattoonni walaloo isaaniitiin Allaahu ta’aalaa qananii Inni kenneef faarsan, Nabiyyii keenya jaalatamaaf salawaata buusan, Sahaabota jajamoo jajan. Sahaabonnis akka ayyaanatti deemanii, naannoo hundaa waliin ililchanii: “Allaahu akbar! Allaahu akbar! Laa ilaaha illallaahu wallaahu akbar!” jedhanii sagalee isaanii dhageessisan.
Bakka boqonnaa hundatti Sulxaanni Uumamaa du’aa kana godhe: “Yaa Rabbii! Dhimma bara dhufu irratti yaaddoo irraa, waan darbe irratti gadda irraa, dadhabbii fi laafina irraa, bakhiilummaa, sodaachummaa fi liqii dugda nama cabsu irraa, bulchiinsa cunqursitootaa fi warra haqa hin qabne irraa Si bira baqadha!”
Yeroo Khaybar dhihaatan, Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sahaabota isaa dhaabsise. Harka isaa ol qabee kadhachuu jalqabe: “Yaa Rabbii, Rabbii samiiwwanii fi waan isaan gaaman! Yaa Rabbii, Rabbii dachiiwwanii fi waan isaan irra jiru! Yaa Rabbii, Rabbii sheyxaanotaa fi warra isaan jallisan! Yaa Rabbii, Rabbii bubbeewwanii fi waan isaan bittinneessan! Nuti gaarummaa fi nagaa iddoo kanaa, gaarummaa fi nagaa namoota asitti jiraatanii, gaarummaa fi nagaa waan iddoo kana irra jiru hundaa Si kadhanna. Hamaa iddoo kanaa, hamaa namootaa fi hamaa waan achi jiru hunda irraa Si bira baqanna!”
Afaan Sahaabotaa irraa: “Aamiin, aamiin” dhaga’ame. Achiis Sahaabota isaatiin: “‘Bismillaahir-rahmaanir-rahiim’ jedhaa itti fufaa” jedhe.
Sahaabonni, Rasuula Kabajamaa naannoo walitti qabamanii, imala isaanii deebi’anii jalqaban. Da’annoo Nataat, da’annoowwan Khaybar warra caalaatti jabaa keessaa tokko, bira ga’an.
Achitti qubata isaanii ijaaran. Yeroon galgala ture. Aadaan eebbifamaan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii hanga ganamni ga’utti haleellaa gochuu dhiisuu fi duraan Islaamummaatti affeeruu ture. Yoo dhiheessi fudhatamuu baate, lolli jalqabama ture. Kanaaf Sahaabonni hanga ganamaa eegan. Yahuudota keessaa tokkollee loltoonni Islaamaa dhufuu isaanii hin hubanne. Sayyidni Uumamaa salaata subhii erga geggeessee booda, qophii xumuree mujaahidoota socho’isise. Fardeessonni dhibba lamaa fi miilaan deeman kuma tokkoo fi dhibba afur sararaan sirreeffamanii dallaa da’annoo Nataatitti dhihaatan. Yeroo sanatti Yahuudonni, kanneen oddoo wayinii, oddoo muka muduraa fi lafa qonnaa irratti hojjechuuf da’annoo keessaa ba’an, tasa loltoota Islaamaa wajjin wal argan; baay’ee rifatan.
“Nuti kakanna, kun Muhammad fi waraana isaa kan sirnaan qindaa’e!…” jechaa duubatti baqachuu jalqaban. Nabiyyiin keenya jaalatamaan isaan arguun: “Allaahu akbar! Allaahu akbar! Khaybar badeera” jedhee, jecha eebbifamaa kana al sadii irra deddeebi’e. Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Yahuudotaaf akkana beeksise: yookaan Muslima ta’uu, yookaan of kennanii kharaajaa fi jizyaa kaffaluu qabu; yoo kana hin taane lolli ta’ee dhiigni ni dhangala’a. Yahuudonni Sallaam bin Mishkam, ulfina qabeeyyii isaanii keessaa tokko, bira dhaqanii haala itti himan. Sallaam: “Duraan ‘Muhammad irratti duulaa’ isiniin jedhee ture; isin hin fudhanne. Amma yoo xiqqaate isa wajjin lola keessatti dadhabina hin agarsiisinaa. Lola Muslimoota wajjin godhaa du’uun, kophaa fi gargaaraa malee jiraachuu caala!…” jedhee isaan kakaase. Yahuudonni ijoollee isaanii fi dubartoota isaanii dafanii da’annoo Katiibaatti, nyaata kuusaa isaanii Naa’im keessatti, loltoota isaanii immoo da’annoo Nataatitti walitti qaban.
Dhiheessa Muslima ta’uu loltoonni Islaamaa godhaniif Yahuudonni xiyyaan deebisan. Mujaahidoonni xiyya sana gaachanaan fudhatan. Ajaja Nabiyyii keenya jaalatamaatiin iddaawwan harkifamanii, sagalee “Allaahu akbar!…” jedhu gidduutti xiyyoonni Yahuudota gubbaa dallaa da’annoo irra jiran irratti darbataman. Lolli jalqabame. Gama tokkoon Sulxaanni Uumamaa fi Sahaabonni isaa gootonni, Islaamummaa babal’isuuf, Yahuudonni Muslima ta’anii Jahannam irraa akka oolaniif, lolaa turan. Gama biraatiin Yahuudonni, kanneen gorsa tokkollee dhaggeeffachuu hin dandeenye, carraa hundatti Muslimoota duubaan rukutuu barbaadanii fi dhugaa arguu cimsanii didan, turan. Xumura Nabiyyootaa (Khaatam al-Anbiyaa) gosa isaanii keessaa akka hin ba’in yommuu argan, hinaaffaadhaan isa hin fudhanne. Ijoollummaa Nabiyyii keenya kabajamaa irraa eegalanii, isa balleessuuf mala sammuu isaanii keessa dhufe hunda yaalanii turan; haa ta’u malee eegumsa Allaahu ta’aalaatiin waan tokkollee raawwachuu hin dandeenye.
Loltoonni Yahuudotaa kuma kudhaniin ol ta’an mujaahidoota ulfina qabeeyyii kuma tokkoo fi dhibba jahaatti xiyya darbatan. Sahaabonni xiyyoota walitti aanuun dhufan kana gaachana isaaniin of ittisan; yeroo carraa argatan xiyyoota lafa irra kufan Yahuudota irratti deebisanii darbatan. Haa ta’u malee Sahaabonni tokko tokko madaa’an.
Yeroo tokko Hubaab bin Munzir Habiibullaah bira kabajaan dhihaatee: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Bakka biraatti qubannaa keenya dhaabuun gaarii hin ta’uu?” jedhee gaafate. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Inshaa’allaahu ta’aalaa, yeroo galgalli ta’u ni jijjiirra!” jedhe. Mujaahidoonni daangaa xiyyaa seenanii turan. Xiyyoonni Yahuudonni da’annoo keessaa darbatan hanga duuba qubata Islaamaa ga’uu danda’u turan.4 Guyyaa sana lolli hanga galgalaatti xiyyaan itti fufe. Sahaabonni gara shantamaa ta’an xiyyaan madaa’an. Yeroo galgalli ga’u, Muhammad bin Maslamaan iddoo haaraa qubannaa barbaaduuf ajajame. Innis iddoon Rajii’ jedhamu sirrii akka ta’e agarsiise; kanaaf qubanni Islaamaa achitti geeffame.
“Nuti nabiyyoonni dhaala hin dhiifnu. Waan nuti dhiifnu hiyyeeyyiif sadaqaa dha” Hadiisa shariifa
Injifannoo Khaybar
Madaa’oonni kunuunfaman.5 Guyyaa itti aanu Sahaabonni gootonni Nataat duratti mul’atanii hanga galgalaatti lolan. Guyyaa sadaffaa, afraffaa fi shanaffaas marsaan itti fufe. Yahuudonni yeroo hunda of ittisaa turan. Guyyoota sana keessa Nabiyyii keenya jaalatamaa dhukkubbiin mataa cimaan waan isa qabateef, guyyoota lama mujaahidoota wajjin ta’uu hin dandeenye. Guyyaa jalqabaa alaabaa Abuu Bakriif, guyyaa lammaffaa Umariif kenne. Lamaan isaaniis Sahaabota dura dhaabatanii Yahuudota wajjin cimsanii lolan; garuu da’annoo sana injifachuu hin dandeenye. Yeroo kanatti Yahuudonni, kanneen hamileen isaanii dabale, balbala da’annoo banuun weeraruu jalqaban. Amma nama tokkoon nama tokko wal lolan. Lolli bobba’e. Yeroo hunda Nabiyyiin keenya kabajamaan Sahaabota isaatiin: “Takbiira jedhaa: Allaahu akbar! Allaahu akbar!…” jedhu, isaan sagalee takbiiraa jala jaalalaa fi fedhii guutuudhaan diina goraadeen rukutan. Yeroo tokko Mahmuud, obboleessi Muhammad bin Maslamaa, wareegamaa (shahiida) ta’e. Lolli hanga galgalaatti cimsee itti fufe.
Guyyaa itti aanu Marhab, ajajoota Khaybar beekamoo keessaa tokko, uffata sibiilaatiin haguugamee da’annoo keessaa ba’e. Inni nama jabaa, humna qabu, akka jawwee ture. Hanga sanaatti loltuun kophaa isa mo’uu danda’u isa dura hin dhufne. Gara mujaahidootaa garagalee of jajuu jalqabe: “Ani Marhab, kan gootummaa fi jabinaan beekamu dha!” Utuu inni akkasitti of jajaa jiruu mujaahidni tokko Sahaabota gidduu irraa utaalee dhufe. Marhabitti: “Anis Aamir, lola sodaachisaa fi cimaa keessatti of darbachuu hin sodaanne!” jedhee labse, battaluma isa duratti dhaabate. Jawween Marhab humna isaa hundaan goraadee isaatiin Aamir rukute; goraadee sana irratti: “Nama tuqe hunda ni balleessa!…” jedhamee barreeffame ture. Aamir gootichi yeruma sana gaachana isaa ol kaase. Goraadeen bal’aan gaachana rukutee, naannoo hundaa sagaleen jabaan dhaga’ame; goraadeen sunis gaachana keessa lixe.
Aamir Uumaatti baqatee: “Yaa Rabbii!” jedhee goraadee isaatiin miila Marhab kan sibiilaan haguugame rukute. Goraadeen uffata sibiilaa tuquu isaatiin duubatti utaalee, tasa miila Sahaabichaa ofii isaa rukute. Humna duubatti utaalii goraadee sanaatiin, ujummoon dhiigaa miila Aamir keessa jiru cite. Sahaabonni fiiganii dhufanii Aamir harka isaanii keessa fudhatanii, kunuunsuuf gara qubannaa baatan. Haa ta’u malee Aamir (radiyallaahu anhu) achitti wareegamaa ta’ee, Jannata ol’aanaa dhaqe.6
Lolli cimina guutuudhaan itti fufe. Gara galgalaatti Nabiyyiin keenya jaalatamaan mushrikoota Ghaxafaaniif, kanneen loltoota kuma afuriin Yahuudota gargaaruuf dhufanii lola keessa seenan, Yahuudota irraa adda ba’anii gara biyya isaanii akka deebi’an itti dhiheesse. Yoo akkas godhan, midhaan timiraa Khaybar waggaa tokkoo isaanii akka kennu isaanitti waadaa galus. Haa ta’u malee Ghaxafaan dhiheessii kana didan. Kanaaf Sayyidni Aalamootaa (sallallaahu alayhi wa sallam) Sahaabota isaa halkan da’annoo Ghaxafaan jiru naannoo isaa akka bulan ajaje. Ghaxafaan mujaahidoonni halkan akka weeraran baay’ee sodaatanii hirribni isaan hin qabne. Halkan sana sagaleen tokko, eenyullee eessaa akka dhufe hin beekne, biyyi Ghaxafaan akka weeraramee dubartoonni isaanii, ijoolleen isaanii fi qabeenyi isaanii akka booji’ame beeksise. Sagaleen kun altokko sadii irra deddeebi’ame; Ghaxafaan hundi sodaa guddaadhaan dhaga’an. Ajajaan isaanii Uyaynaan illee sagalee wal fakkaataa altokko sadii dhaga’e; yommuu bariin ba’uuf jirutti loltoota isaa fudhatee, dafee Khaybar irraa of baasee gara biyya isaa deeme. Ganama Yahuudonni Ghaxafaan sababa malee Khaybar akka dhiisan dinqifatanii, abdii kutatan. Isaan gargaarsaaf waamuu isaaniitiin baay’ee gaabban.
“Guyyaa da’annoo Khaybar fudhanne, Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) foon harree mana jiraatuu nyaachuu fi nikaaha mut’aa fuudhuu dhorke” Aliyyi (radiyallaahu anhu)
Gootummaa Aliyyi
Guyyaa sanas Khaybar duratti cimsanii lolame, garuu da’annoon hin injifatamne. Galgala Sulxaanni Uumamaa oduu gammachiisaa labse: “Boru alaabaa gootichaaf, kan Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaa jaallatu, kan Allaahu ta’aalaan fi Rasuulli Isaas jaallatan, nan kenna. Allaahu ta’aalaan harka isaatiin injifannoo ni fida!”
Halkan sana Sahaabonni ganama eegaa hamilee guutuudhaan turan. Tokkoon tokkoon isaanii alaabaan isaaf akka kennamu abdachaa, kanaaf Allaahu ta’aalaa kadhachaa ture. Bilaal Habashii azaana subhii sagalee isaa onnee tuqu fi bareedaan lallabe. Utuu azaanni lallabamaa jiruu, nama hundatti miira addaa, gammachuu addaa uumame; gammachuu Rabbii kana irraa eenyullee hin quufne. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sahaabota isaatiif salaata subhii erga geggeessee booda ka’e. Alaabaa Islaamaa eebbifamaa fidisiise. Utuu alaabaan qulqulluun fidamaa jiruu, Sahaabonni dhaabatanii eegaa, dubbii hidhii eebbifamaa Rasuula Kabajamaa irraa ba’uuf jiru xiyyeeffannaadhaan dhaggeeffachaa turan.
Dhuma irratti Sayyidni Aalamootaa: “Allaahu ta’aalaa, Isa Muhammad nabiyyummaadhaan kabajeen nan kakadha: alaabaa kana gooticha baqachuu hin beekneef nan kenna” jedhe; ija isaa eebbifamaa Sahaabota irratti naanneessaa: “Aliyyi eessa jira?” jedhee gaafate. Sahaabonni: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ijji isaa isa dhukkuba” jedhan. Sayyidni keenya: “Isa naaf waamaa” jedhe. Guyyoota sana Aliyyi dhukkuba ijaatiin dhiphatee, ija isaa banuu hin dandeenye. Isa bira dhaqanii waan ta’e itti himanii, irree isaa eebbifamaa qabatanii Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira isa fidan. Sulxaanni Uumamaa Aliyyiif fayyaa Allaahu ta’aalaa irraa kadhatee, quba isaa eebbifamaa afaan isaa keessatti jiisee ija Aliyyi irra dibe. Battaluma ija Aliyyi keessa dhukkubbiin tokkollee hin hafne. Kana malees isaaf du’aa kana godhe: “Yaa Rabbii koo! Rakkina ho’aa fi qabbanaa’aa isa irraa fudhadhu!” Achiis harka isaa eebbifamaatiin uffata sibiilaa isaaf uffisee, goraadee ofii isaa mudhii isaatti hidhee, alaabaa Islaamaa adii harka isaatti kennee: “Hanga Allaahu ta’aalaan injifannoo siif kennutti loli. Of eegi, hin garagalin!” jedhe. Aliyyi: “Lubbuun koo isiniif haa wareegamtu, yaa Ergamaa Rabbii! Hanga isaan amantii Islaamaa fudhatanitti isaan wajjin nan lola” jedhe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Wallaahi, yoo Allaahu ta’aalaan sababa keetiin isaan keessaa nama tokko qofa karaa qajeelaa irra galche, kun gaala diimaa baay’ee qabaachuu fi karaa Allaahu ta’aalaa irratti sadaqaa gochuu kee caalaa siif gaarii dha.”7
Aliyyi alaabaa harka isaa qabatee da’annoo Yahuudotaa irratti yommuu deemu, Sahaabonni jajamoon isa duubaan deeman. Da’annoo dhihaatee, alaabaan dhagaa tokko jala yommuu dhaabamu, balbalni da’annoo Nataat baname.
Loltoonni weeraraa Yahuudotaa ba’an. Isaan gootota Khaybar filataman turan. Tokkoon tokkoon isaanii uffata sibiilaa lama uffatee, eegumsa sibiilaatiin marame. Isaan keessaa tokko Aliyyitti deemee, isa duratti lola dhaabate. Inni Haaris, obboleessa Marhab, kan jabinaadhaan wal-fakkaataa hin qabne ture. Cimsee weerare… Utuu sagaleen goraadee sibiilaa lamaanii dirree lolaa guutaa jiruu, Zul-Fiqaar akka balaqqeessaa gad bu’ee mataa Haaris qaama isaa irraa addaan baase. Yeroo sana sagaleen “Allaahu akbar! Allaahu akbar!” gara samiitti ol ka’e. Marhab obboleessi isaa ajjeefamuu yommuu dhaga’u, loltoota ajaja isaa jala jiran wajjin ariifannaa guddaadhaan dirree lolaa seenee Aliyyi duratti dhaabate. Innis uffata sibiilaa lama uffatee ture. Goraadee lamaan hidhatee, bifa guddaa isaatiin Marhab jawwee fakkaata ture. Aariidhaan guutamee of jajuu jalqabe: “Ani Marhab, yeroo lolli cimaa ta’u gidduu of darbatee gootummaadhaan lola! Leencota aadan illee eeboo yookaan goraadee kootiin nan cicciru!…”
Aliyyi (karramallaahu wajhahu fi radiyallaahu anhu) deebise: “Ani isa haati isaa Haydar (Leenca) jettee waamte. Ani akka leenca sodaachisaa dha! Ani gooticha rukuttaa tokkoon lafatti si kuffisu!…”
Marhab jecha “Haydar” Aliyyi irraa yommuu dhaga’u, sodaan onnee isaa seene. Sababni isaas, halkan sana abjuu isaa keessatti leenci tokko isa cicciree ture. Kun leenca abjuu isaa keessatti argeedha moo? Achiis Marhab jawwee weerare; Aliyyi gaachana isaatiin isa dhaabe. Booda Allaahu ta’aalaatti baqatee “Yaa Rabbii!…” jedhee, Zul-Fiqaar humna akkasiin mataa kaafiricha irratti buuse; goraadeen gaachana sibiilaa jabaa Marhab guddichi isa dura qabate fi gonfoo sibiilaa isaa lamaan qoode; mataa isaas gubbaa mataa isaa irraa hanga morma isaatti qoode. Dhiigni akka burqaa morma isaa irraa dhangala’e; qaamni isaa guddaan lafatti kufe. Sagaleen sodaachisaan Zul-Fiqaar kutaa Khaybar hundatti dhaga’ame. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Gammadaa! Injifannoon Khaybar amma salphate” jedhe. Sahaabonni gootummaa Aliyyi kanaan dinqifatanii, samii sagalee “Allaahu akbar! Allaahu akbar!…” jedhuun raasan.
Lolli cimina guutuudhaan itti fufe. Yeroo Sahaabonni lola keessa balbala da’annoo bira ga’an, Yahuudichi tokko goraadee isaatiin gaachana Aliyyi rukute. Gaachanni lafatti kufe; garuu gad jedhanii fudhachuuf yeroon hin turre. Yahuudichi carraa sana dhiisuu hin barbaadne; gaachana butatee isaa wajjin baqate. Leenci Allaahu ta’aalaa, kan kanaan baay’ee gadde, Zul-Fiqaariin diinota naannoo isaa jiran bittinneessee, achiis balbala da’annoo gaachana godhachuuf murteesse. “Bismillaahir-rahmaanir-rahiim” jedhee, geengoowwan balbala sibiilaa guddichaa qabate. Qabsiisota dallaa irraa raasee buqqise… Utuu Aliyyi balbala buqqisaa jiruu, da’annoon bu’uura isaa irratti raafame. Balbala kana, kan namoonni jajjaboon saddeet yookaan kudhan iddoo isaa irraa socho’sisuu hin dandeenye, harka tokkoon gaachana godhatee, akkasiin loluu jalqabe. Taateen amanamuu hin dandeenye kun mu’jizaa Nabiyyii keenya jaalatamaa fi karaamaa Aliyyi ture.8
Itti aansee gootonni Yahuudotaa warri caalaa jajjaboon jaha biroo walitti aansanii isa duratti ba’an. Isaanis Aliyyi eeyyama Allaahu ta’aalaatiin mo’ate, gootota isaa wajjin da’annoo seene. Amma da’annoo keessatti lolame. Yeroo gabaabaa keessatti isaan dura dhaabatuu danda’u tokkollee hin hafne. Alaabaa Islaamaa da’annoo irra dhaaban. Akkasitti Nataat, da’annoo isaanii isa cimaa, fudhatame. Nabiyyiin keenya jaalatamaan ija Aliyyi erga dhungatee booda: “Sababa gootummaa ati agarsiiste, Allaahu ta’aalaan fi Rasuulli Isaa si irraa gammadaniiru” jedhe. Aliyyi jecha eebbifamaa kana yommuu dhaga’u, gammachuudhaan booye. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Maaliif boossa?” yommuu jedhee gaafatu, innis: “Lubbuun koo isiniif haa wareegamtu, yaa Ergamaa Rabbii! Gammachuudhaan nan boo’a. Allaahu ta’aalaan fi Rasuulli Isaa na irraa gammadaniiruutii” jedhee deebise. Achiis Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Ani qofa utuu hin taane, Jibriil, Miikaa’iil fi maleykonni hundi si irraa gammadaniiru” jedhe. Yeroo sana Muslimoonni dhibba afur gosa Daws irraa Nabiyyii keenya kabajamaa gargaaruuf dhufan.9 Booda lolli da’annoo biroo fudhachuuf cimsee itti fufe. Da’annoowwan Khaybar cimoo torban hafan tokkoon tokkoon yommuu kufan, Yahuudonni karaa biraa dhabanii ergamtoota erganii nagaa gaafatan. Nabiyyiin keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) yaada kana fudhatee, wantoota armaan gadii irratti waliigalan: 1. Dhiigni Yahuudota duula kana keessatti Muslimoota wajjin lolan hin dhangala’u. 2. Yahuudonni Khaybar dhiisan ijoollee isaanii fi baatii gaalaa tokko meeshaa manaa barbaachisaa qofa fudhachuu danda’u. 3. Qabeenyi biroo kan sochoo’u fi hin sochoo’in hundi; meeshaan waraanaa hundi akka uffata sibiilaa, goraadee, gaachana, iddaa fi xiyya; uffata qaama isaanii irra jiru malee; huccuu, warqee, kuusaa qabeenyaa illee; beeyladoonni hundi akka farda, gaala fi hoolaa… waan jiru hundi Muslimootaaf haa hafu. 4. Waan Muslimootaaf dhiifamuu qabu irraa tokkollee bifa kamiinuu hin dhoksamu. Namni waa dhoksu eegumsa fi tiksa Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaa irraa ba’a…
“Ani isa haati isaa Haydar (Leenca) jettee waamte. Ani akka leenca sodaachisaa dha!” Aliyyi (radiyallaahu anhu)
Kinaanaa bin Rabii’, kan haalota kana hin eegne fi qabeenya isaa qalqalloo gogaa keessa kaa’ee lafa keessa awwaale, adabame. Boojuun argame lakkaa’amuu hin danda’u ture. Lafti gabbataa fi oddoon timiraa Khaybar guutummaatti loltoota Islaamaatiif ta’e.10 Yeroo sanatti Ghaxafaan, kanneen gara biyya isaanii deebi’an, Yahuudota gargaaruuf Khaybar deebi’anii dhufan. Yeroo Nabiyyiin keenya kabajamaan Khaybar fudhatee Yahuudonni isaaf akka of kennan arganitti, “Yaa Muhammad! Yoo Khaybar dhiifne, timira Khaybar waggaa tokkoo nuuf kenna jettee nutti waadaa galte. Nuti dubbii keenya eegne. Kottu, nuuf kenni!” jedhan. Sayyidni keenya isaaniin: “Tulluun fulaanaa kan keessan haa ta’u” jedhe. Ghaxafaan sodaachisuu yaalanii: “Yoos nuti isin wajjin ni lolla” jedhan. Rasuula Kabajamaan: “Janafaa iddoo lola keenyaa haa ta’u” jedhe. Janafaan maqaa naannoo Ghaxafaan keessaa tokko ture. Ghaxafaan dubbii kana yommuu dhaga’an, sodaadhaan duubatti deebi’anii deeman.
Nabiyyiin keenya jaalatamaa kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) fi Sahaabonni isaa gootonni yeroo Injifannoo Khaybar baay’ee dadhabanii turan. Gama tokkoon madaa’oonni kunuunfaman, gama biraatiin aara galfatan.
Zaynab, niitiin Sallaam bin Mishkam, ulfina qabeeyyii Yahuudotaa keessaa tokko, Nabiyyii keenya kabajamaa summeessuudhaan ajjeesuu barbaadde. Kanaaf hoolaa tokko qalattee, bilcheessitee, foon sana keessatti summii baay’ee naqxe. Achiis Sayyida keenya Ergamaa Rabbii duratti dhihaattee kennaa akka fidde himte. Rasuula Kabajamaan fudhatee Sahaabota isaa waamee, hundi walitti taa’anii nyaachuu jalqaban. Sayyidni Aalamootaa foon hoolaa waadame irraa kutaa tokko ciree, “Bismillaahir-rahmaanir-rahiim” jedhee afaan isaa eebbifamaatti galche. Yeroo muraasa erga alanfatee booda battaluma afaan isaa eebbifamaa keessaa baasee: “Yaa Sahaabota koo! Harka keessan nyaata kana irraa duubatti deebisaa! Kutaan gatiittii kun summii akka qabu na beeksiseeraatii” jedhe. Sahaabonni battaluma harka isaanii nyaata irraa deebisan. Haa ta’u malee Bishr bin Baraa’, kan foon sana irraa gurshaa tokko nyaate, qaamni isaa battaluma bifa cuquliisa ta’e; wareegamaa (shahiida) ta’e. Jibriil alayhis-salaam Nabiyyii keenya jaalatamaa bira dhufee, summii hancufa isaa eebbifamaa wajjin makame irraa bilisa ta’uuf, gatiittii isaa eebbifamoo gidduudhaa hijaamaadhaan dhiiga akka baasisu itti hime. Kunis ta’e. Booda foon summeeffame lafa keessa awwaalame. Zaynab, kan kana goote, qabamtee fuula isaa duratti fidamte.
Sayyidni keenya isheedhaan: “Foon hoolaa waadame kana ati summeessite?” jedhe. Isheenis waan goote amantee: “Eeyyee! Ani summeesse!” jette. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Maaliif kana godhuu barbaadde?” yommuu jedhee gaafatu, isheen: “Ati dhirsa koo, abbaa koo fi adeera koo ajjeeste. Ani of keessa: ‘Yoo dhugumatti nabiyyii ta’e, Rabbiin isatti beeksisa. Yoo akkas hin taane, summiin kun isa irratti hojjetee ni du’a. Akkasiin nuti isa irraa ni bilisoomna’ jedhe” jette. Sahaabonni dhimma kanaan baay’ee gaddan. Isaan: “Lubbuun keenya isiniif haa wareegamtu, yaa Ergamaa Rabbii! Ishee haa ajjeesnuu?” yommuu jedhanii gaafatan, Sayyidni Aalamootaa, kan arrabsoo ofii isaa irratti raawwatame hundaaf dhiifama godhu, kanaafis dhiifama godhe. Zaynab araara guddaa kana yommuu argite, Kalima-i shahaadaa jettee Muslimtuu taate.11 Boojuu fi booji’amtoota Khaybar keessatti argaman keessaa Safiyyaa, intala Huyayy bin Akhxab, tokko turte. Mirga ajajaa guddaatiin qooda Nabiyyii keenya kabajamaa taatee turte. Sayyidni Aalamootaa booji’amtuu isaa bilisa baase. Isheen haala kanaan baay’ee tuqamte; onnee guutuudhaan Kalima-i shahaadaa jettee Muslimtuu taate. Nabiyyiin keenya jaalatamaan kanaan baay’ee gammade; haadha teenya Safiyyaa fuudhuudhaan ishee kabaje, ishee gammachiise. Akkasiin Safiyyaa haadha mu’minootaa taate. Cidhi ishee iddoo Sahbaa jedhamutti godhame; waliimaa, jechuunis nyaata cidhaa, meeloonii (muduraa buqqee fakkaatu) fi timiraan kenname.12
Ija eebbifamaa haadha teenya Safiyyaa keessa mallattoon bifa cuquliisaa mul’ata ture.
Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Mallattoon kun maali?” yommuu jedhee gaafatu, isheen: “Halkan tokko abjuu koo keessatti ji’i samii irraa bu’ee hammata koo keessa akka seene arge. Dhirsa koo Kinaanaatti yommuun himu, innis: ‘Ati mootii Arabaa nu irratti dhufu sanaa niitii ta’uuf hawwiti!’ jedhee, ija koo rukute; akka isin argitan, cuquliisa ta’e” jette. Khaybar erga injifatamee booda, Yahuudonni Nabiyyii keenya kabajamaa bira dhufanii yaada kana dhiheessan: “Yaa Muhammad! Nuti Khaybar irraa ni ba’na. Haa ta’u malee nuti qonna, kunuunsa lafa qonnaa, oddoo wayinii fi oddoo muka muduraa baay’ee beekna. Yoo feete, lafa gabbataa kana nuuf kireessi. Lafa kana haa qonnu, walakkaa oomisha isaas siif haa kenninu!” Nabiyyiin keenya jaalatamaan fi Sahaabonni hojii qonnaa irratti yeroo hin qaban ture. Isaan amantii Islaamaa babal’isuuf, jihaada fii sabiilillaah irratti guyyaa fi halkan addaan hin cinne hojjetan.13 Nabiyyiin keenya kabajamaan dhiheessii kanaan gammadee: “Haala yeroo feenetti isin baasnu irratti” jedhe. Yahuudonni fudhatanii lafa Khaybar qonnuu jalqaban.14 Nabiyyiin keenya kabajamaan Sahaabota isaa wajjin injifannoodhaan gara Madiinaa deebi’e. Guyyoota sana Sahaabonni Muhaajiroota dhumaa kan ammallee Habashaa keessa turan, Ummu Habiibaa (radiyallaahu anhaa) dabalatee, Ja’far bin Abii Xaalib hogganaa godhachuun doonii lama, kan Najaashiin isaaniif dhiheesse, yaabbatanii, buufata Jaar keessatti lafa bu’an. Achi irraa gaala yaabbatanii gara Madiinaa dhufan. Inni Sahaabota isaa, kan waggaa kudha lama dura Habashaatti hijraa godhan, Ja’far bin Abii Xaalib hogganaa godhatanii yommuu dhufan arguun baay’ee gammade. Ja’far adda isaatti dhungate, laphee isaatti hammatee akkana jedhe:
“Yaa Sahaabota koo! Harka keessan nyaata kana irraa duubatti deebisaa! Kutaan gatiittii kun summii akka qabu na beeksiseeraatii” Hadiisa shariifa
“Ani Injifannoo Khaybar irratti moo dhufuu Ja’far irratti caalaatti akkan gammadu hin beeku. Hijraan keessan lama: isin biyya Habashaatti fi biyya kootti lamaanuu hijraa gootaniirtu.” Kennaawwanii fi xalayaa Najaashiin Ashamaan erge Ergamaa Rabbiif dhiheessan. Cidhi haadha teenya Ummu Habiibaa illee waggaa sana keessa ta’e. Haati teenya Ummu Habiibaan yeroo sanatti umurii waggaa soddomii jahaa turte. Boojuun Khaybar keessatti argame Sahaabota hundumaa kanneen Waliigaltee Hudaybiyyaa irratti hirmaatan, kanneen Injifannoo Khaybar irratti hirmaatan, Sahaabota Habashaa irraa deebi’an fi gosa Daws, kan injifannoo irratti hirmaate, gidduutti qoodame.15
Injifannoo Khaybariin Yahuudonni Ardii Arabaa hundi bulchiinsa Nabiyyii keenya kabajamaa jalatti galan. Mushrikoota gargaaruuf carraa hin qabne. Gosoonni fi mootummoonni naannoo jiranis Muslimoonni, kanneen da’annoo Khaybar, kan meeshaa waraanaa fi loltootaan hin cabne fakkaatu, fudhatan, humna guddaa akka qaban hubatanii, Mootummaa Islaamaa kanaa irraa of eeguu jalqaban. Mushrikoonni Makkaa Injifannoo Khaybariin gaddaa fi abdii kutannaa guddaa keessa seenan. Injifannoo kana booda gosoonni baay’een, xixiqqoon fi guddoon, Muslima ta’uuf Madiinatul-Munawwaraatti dhufanii Sahaabota keessaa ta’uudhaan kabaja argatan – Ghaxafaan illee… Gosoonni tokko tokko, kanneen of hin sirreessine, loltoota ergamuun mo’aman.