TAATEE HUDAYBIYYAA

Niyyaan umraa, xumurri isaa Hudaybiyyaa

Ji’a Zul-Qa’daa bara jahaffaa Hijraa ture. Halkan tokko Nabiyyii Ulfaataan (sallallaahu alayhi wa sallam) abjuu isaa keessatti, Sahaabota wajjin Makkatul-Mukarramaatti deemanii Ka’abaa Mu’azzamaa xawaafa godhuu isaanii, isaan keessaa gartokkoon rifeensa isaanii gabaabsuu, gartokkoon immoo haxaa’uu arge. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii abjuu kana Sahaabota isaatti yommuu himu, baay’ee gammadan. Erga Hijraa kaasee yeroo jalqabaaf, biyya isaanii bareedduu, kan itti dhalatanii guddatan, kan yaadannoo hadhaa’aa fi mi’aawaadhaan guutame, Makkaa deemuuf turan. Ka’abaa qulqulluu, kan salaata yeroo shan keessatti gara isaa garagalan, kan hawwii guddaas itti qaban, ziyaaranii xawaafa godhuuf turan. Kun oduu gammachiisaa akkam bareedaa ture!… Sahaabonni oduu gammachiisaa Nabiyyii keenya jaalatamaa: “Isin dhugumatti Masjidul-Haraam ni seentu!” battaluma argatanii, qophii jalqaban. Qophiin yommuu xumurame, Jaalallee Kabajamaan Abdullaah bin Ummu Maktuum Madiinaa keessatti bakka bu’aa godhee dhiise. Wiixata jalqabaa ji’a Zul-Qa’daa gaala isaa Qaswaa jedhamtu yaabbate. Sahaabota kuma tokko fi dhibba afur kanneen qophaa’an wajjin, warra Madiinaa keessa hafan wajjin nagaatti wal jedhan. Umraaf niyyaa godhanii, gara magaalaa qulqulluu Makkaatti ka’an. Meeshaa waraanaa deemtootaa, goraadee isaanii, fi qalmaaf (aarsaaf) gaala torbaatama of wajjin fudhatan. Garee imaltootaa kana keessaa dhibba lamni fardeessota, afran immoo Sahaabota dubartootaa turan. Dubartoota kana keessaa tokko haadha manaa Nabiyyii keenya jaalatamaa eebbifamtuu fi qulqulluu, haadha teenya Ummu Salamaa turte. Bakka miiqaata Zul-Hulayfaa jedhamutti yommuu ga’an, ihraamatti seenanii salaata Zuhrii salaatan. Sana booda gaala qalamuuf ta’an gurra isaanii mallattoo godhanii, morma isaaniitti funyoo hidhan. Naajiyaa bin Jundub Aslamiitti gargaartonni kennamee, gaala eeguuf ramadame. Abbaad bin Bishr ajajaa garee fardeessota digdamaa ta’ee muudamee, basaasa dursaa ergame. Bishr bin Sufyaan ergamaa Makkaatti ergame.1 Nabiyyiin keenya jaalatamaan fi Sahaabonni jajjaboon uffata ihraamaa uffatanii, adii of marsanii, Allaahu ta’aalaa galateeffachuu, ulfina guddina Isaa mirkaneessuu fi Isa kadhachuu jalqaban:

“Labbayk, Allaahumma labbayk! Labbayk, laa shariika laka labbayk! Innal-hamda wan-ni’mata laka wal-mulk, laa shariika lak!”

(Kunoo ani as jira, yaa Rabbii, kunoo ani as jira! Waamicha Kee dubbii koo fi jiraachuu kootiin irra deddeebi’ee deebiseera, ajaja Keetiifis of gadi qabeera. Ati shariika hin qabdu; jiraachuu koo hundaan Sitti garagale. Galanni fi qananiin kan Kee qofa. Mootummaanis kan Kee. Ati shariika hin qabdu.) Talbiyaa eebbifamaa kanaan lafti fi samiin sagalee baasan, Zul-Hulayfaan qilleensa ifaa keessa lixe. Hundi gammade, akka dandeettii isaanii ariifatanii Makkaa ga’uuf Zul-Hulayfaa irraa ka’an.

Karaa irratti Umar fi Sa’ad bin Ubaadaa Jaalallee Kabajamaa bira dhufanii yaaddoo isaanii ibsan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Nuti namoota isin wajjin haala lolaa keessa jiran irratti meeshaa waraanaa malee ni deemnaa? Qurayshoonni isin irratti haleellanii qaama keessan eebbifamaa irra miidhaa geessisu jennee sodaanna!…” Hogganaan Aalamota Lamaanii isaaniin: “Ani umraaf niyyaa godheera. Haala kana keessatti meeshaa waraanaa baachuu hin barbaadu” jedhe.

Imalli nagaan deeme. Karaa irratti gosoota garaagaraa bira darbanii, Nabiyyiin keenya kabajamaan isaan Islaamummaatti affeere. Gartokkoon fudhachuu sodaatan, kaanis kennaa ergan. Akkasiin walakkaa karaa deemanii, Usfaan darbanii bakka Ghadiir al-Ashxaat jedhamutti ga’an. Achitti Bishr bin Sufyaan, kan duraan Makkaanotatti oduu geessuuf ramadame, Qurayshoota wajjin haasa’ee deebi’e. Waan arge Nabiyyii keenya kabajamaaf akkana jedhee hime: “Yaa Ergamaa Rabbii! Qurayshoonni isin dhufuu keessan dhaga’aniiru. Sodaadhaan gosoota naannoo jiraniif affeerraa qopheessanii gargaarsa isaan kadhataniiru. Isin sakatta’uuf garee fardeessota dhibba lamaa isinitti erganiiru. Gosoonni naannoo jiran kadhannaa kana fudhatanii, bakka Baldah jedhamutti tokkummaa uuman. Waraana baay’ee walitti qabanii, Makkaa isin hin seensifnu jedhanii kakatan.”

Oduun kun Sayyida Aalamootaa baay’ee gaddisiise, innis akkana jedhe: “Qurayshoonni badan. Lolli duraanuu isaan nyaatee xumureera… Mushrikoonni Qurayshii humni tokko isaan biratti jira jedhanii yaadaa? Wallaahi, hanga Allaahu ta’aalaan amantii kana, isa ani babal’isuuf na erge, mo’ataa fi ol-aanaa godhutti, yookaan hanga mataan koo qaama koo irraa addaan baatutti, isaan wajjin lolaa dhaabuu gonkumaa hin godhu!” Sana booda Sahaabota isaa jajjabeeyyii itti garagalee, dhimma kana irratti yaada fi ilaalcha isaanii gaafate. Sahaabonni ulfina qabeeyyiin, kanneen jiraachuu isaanii hundaan Ergamaa Rabbiif of kennan: “Allaahu ta’aalaan fi Rasuulli Isaa caalaatti beeku. Lubbuun keenya isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Nuti Baytullaah xawaafuuf niyyaa godhannee karaa baanee. Nama ajjeesuuf yookaan lolaaf hin dhufne. Haa ta’u malee, Ka’abaa ziyaaruu keenya nu dhorkuu yoo barbaadan, dhugumatti isaan wajjin ni lollu, kaayyoo keenyas ni arganna!…” jedhan. Kutannoon Sahaabotaa kun Nabiyyii keenya jaalatamaa gammachiise. Innis: “Yoo akkas ta’e, maqaa Allaahu ta’aalaa eebbifamaatiin deemaa!…” jedhe. Sahaabonni Nabiyyii keenya kabajamaa naannoo isaa marsanii talbiyaa “Labbayk, Allaahumma labbayk!…” fi takbiira “Allaahu akbar! Allaahu akbar!…” jechaa gara Makkaatti dhihaachuu jalqaban.

Guyyaa tokko yeroo Zuhrii Bilaal Habashii bareedina sagalee isaa hundaan azaana Muhammadii dubbisee, yeroon salaataa akka ga’e beeksise. Yeroo sanatti garee fardeessota Qurayshii dhibba lamaa achi ga’ee, Makkaa fi Sahaabota gidduu dhaabbatee haleeluuf qophaa’ee dhaabate. Haa ta’u malee, Sayyidni Aalamootaa Sahaabota ol-aanoo isaa wajjin safa qabatee salaata eegale. Mul’ata ilaaluun malu ture: Sahaabonni kuma tokko fi dhibba afur gara kana Nabiyyii keenya jaalatamaa duubaan safa qabatanii qiyaama keessatti utuu hin sochoone dhaabbatan, rukuu’aaf gad jedhan. Yeroo hundi walitti sujuuda bu’an immoo, tulluun sodaachisaan tokko gad jedhee deebi’ee ol ka’u fakkaata ture.

“Allaahu ta’aalaan kakadha, Qurayshoonni waan na irraa kadhatan kamiyyuu, Mana Shariifaa kabajuun ulaagaa yoo ta’e, nan fudhadha” Hadiisa shariifa

Imala Hudaybiyyaa

Gad-aantummaa isaan adda isaanii ulfaataa Allaahu ta’aalaa duratti lafa irra kaa’uudhaan agarsiisan kun, fardeessota Qurayshii keessaa tokko tokkoo onnee isaanii keessatti jaalala Islaamummaa buuse. Sahaabonni salaama kennanii salaata yommuu xumuran, ajajaan fardeessota Qurayshii gaabbee akkana jedhe: “Nuti haala Muslimootaa kana fayyadamnee utuu isaan haleelle, baay’ee isaanii ni ajjeesna ture!… Maaliif utuu isaan salaata keessa jiranii hin haleelle?” Sana booda hiriyyoota isaatti yeroo kana carraa akka hin dabarsine beeksise: “Hin yaaddaa’inaa. Isaan haala kamiinuu salaata biraa, kan lubbuu fi ijoollee isaanii caalaa jaallatan, ni eegalu!…” Allaahu ta’aalaan dubbii isaanii kana Nabiyyii keenya kabajamaaf Jibriil alayhis-salaam wahyii erguudhaan beeksise. Aayata kabajamaa buufame keessatti hiikaan akkana jedhame: “(Yaa Jaalallee Koo!) Yeroo ati isaan gidduu jirtee (Sahaabota kee diina duratti) salaata isaan salaachiftu, (isaan bakka lamatti qoodi, tokko) kutaan isaanii tokko si wajjin (salaata keessatti) haa dhaabbatu (kaan immoo diina duratti). Meeshaa waraanaa isaanii of bira haa qabaatan. Warri si wajjin salaata keessa jiran rak’aa tokko salaatanii, diina duratti haa deeman (wantoota salaata diigan irraa of eeggachaa). Sana booda kutaan kaan, kan hin salaanne, haa dhufee rak’aa lammaffaa si wajjin haa salaatu; isaanis uffata sibiilaa isaanii, meeshaa of ittisaa fi meeshaa waraanaa isaanii of bira haa qabaatan. (Tashahhuda si wajjin haa dubbisan. Yeroo ati salaama kennitu, isaan salaama utuu hin kennin diina duratti haa deeman; warri duraan rak’aa tokko salaatan deebi’anii, of danda’anii rak’aa tokko dabalataan salaatanii salaama haa kennan. Warri rak’aa lammaffaa imaama wajjin salaatan illee deebi’anii, rak’aa tokko dabalataan salaatanii, salaata xumuranii salaama haa kennan.) Kaafiroonni akka isin meeshaa waraanaa keessan fi qabeenya keessan irraa dagattan, akka isin tasa haleelan barbaadu… Yoo bokkaan isin rakkisu yookaan yoo dhukkubsattan, meeshaa waraanaa keessan kaa’uun isin irratti cubbuun hin jiru. Haa ta’u malee, tooftaa of eeggannoo hundaa fudhadhaa. Shakkii malee, Allaahu ta’aalaan kaafiroota irraa adabbii salphisu qopheesseera.”2 Yeroo Bilaal salaata Asriif azaana dubbisu, fardeessonni Qurayshii deebi’anii Makkaa fi Sahaabota gidduu haleeluuf qophaa’anii dhaabatan. Nabiyyiin keenya kabajamaan akkuma aayata kabajamaa keessatti agarsiifametti Sahaabota isaa salaachise. Mushrikoonni akkaataa of eeggannoo Muslimoonni itti salaatan kanaan dinqisiifatan. Allaahu ta’aalaan sodaa isaanitti buuse. Sochii tokkollee gochuuf ija jabina hin qabaanne. Achii ba’anii Makkaatti oduu geessuuf deeman. Nabiyyiin keenya kabajamaan fi Sahaabonni isaa illee achii gara Makkaatti deemuu jalqaban. Daangaa Makkaa qulqulluutti yommuu ga’an, Qaswaan, gaala Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam), sababa mul’atu tokko malee battaluma jilbiqqifatte. Ishee kaasuuf carraaqqii baay’ee godhan, garuu hin kaane. Sana booda Sulxaanni Uumamaa: “Ishee akkasitti jilbiqqifachuun amala ishee miti. Haa ta’u malee, Allaahu ta’aalaan, kan yeroo tokko arba (kan Abrahaa) Makkaa seenuu irraa dhorke, amma Qaswaa illee dhorkeera. Allaahu ta’aalaa, kan lubbuun koo harka humna Isaa keessa jirtuun kakadha: Qurayshoonni waan Allaahu ta’aalaan Haram keessatti haraama godhe keessaa (akka lola fi dhiiga dhangalaasuu dhiisuu) waan kamiyyuu na irraa yoo gaafatan, kadhannaa isaanii kana dhugumatti nan raawwadha!”

Sana booda Qaswaa ol kaasuu barbaadan. Gaalli ol utaalte. Daangaa Haram hin seenne, bakka Hudaybiyyaa, kan daangaa irratti argamutti, dhaabbatte. Nabiyyiin keenya kabajamaan fi Sahaabonni bakka kana, bishaan xiqqaa itti argamutti, qubatan.

“Mushrikoonni Qurayshii humni tokko isaan biratti jira jedhanii yaadaa? Wallaahi, hanga Allaahu ta’aalaan amantii kana, isa ani babal’isuuf na erge, mo’ataa fi ol-aanaa godhutti, yookaan hanga mataan koo qaama koo irraa addaan baatutti, isaan wajjin lolaa dhaabuu gonkumaa hin godhu!” Hadiisa shariifa

Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) dunkaana isaa daangaa Makkaa eebbifamtuu alatti dhaabsise. Sahaabota isaa wajjin achitti eeggachuu jalqabe. Yeroon salaataa yommuu ga’u, daangaa Makkatul-Mukarramaa keessatti salaatan. Boolla bishaanii keessa dhugaatii fi itti fayyadamuuf bishaan hin hafne. Okkotee Nabiyyii keenya kabajamaa keessa qofa bishaan hafe. Sahaabonni rakkoo keessa jiran: “Lubbuun keenya isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Bira keenya bishaan okkotee keessan keessa jiru qofa hafe. Nuti badne,” jedhan.

Sayyidni Aalamootaa: “Hanga ani isin gidduu jirutti, isin hin badan” jedhe. Sana booda “Bismillaah” jedhee, harka isaa eebbifamaa okkotee irra kaa’e. Yommuu ol kaasee “Fudhadhaa!…” jedhu, bishaan akka burqaatti quboota isaa eebbifamoo gidduudhaa yaa’uu jalqabe. Sahaabonni hanga dheebuun isaanii dhaabbatutti dhugan, udhuu godhan, dibbee bishaanii isaanii hunda guutan, farda fi gaala isaanii obaasan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan, galaanni rahmataa, Sahaabota isaa seeqachaa ilaalaa Allaahu ta’aalaa galateeffate. Jaabir bin Abdullaah, kan guyyaa sana achi ture: “Nuti kuma tokko fi dhibba afur turre. Utuu kuma dhibba tokko illee taanee, bishaan sun hundi keenyaaf ni ga’a ture,” jedhe.

Bay’at ar-Ridwaan

Rasuula Kabajamaan Hudaybiyyaa keessa utuu jiruu, Budayl, hogganaan gosa Khuzaa’aa, kan dur kaasee Muslimoota wajjin michuu ta’e, bira dhufee, waraanni Qurayshii, gosoonni naannoo jiran illee itti makamanii, Hudaybiyyaa keessa qubachuu isaanii fi hanga waraanni isaanii bittinnaa’utti lolu jedhanii kakachuu isaanii beeksise. Sana booda Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Nuti as nama kamiyyuu wajjin loluuf hin dhufne. Nuti Ka’abaa Mu’azzamaa xawaafuu fi ziyaaruuf, umraa raawwachuuf qofa dhufne. Haa ta’u malee, nama Baytullaah ziyaaruu irraa nu dhorkuu yaalu wajjin ni lollu. Shakkii malee, lolli Quraysh baay’ee dadhabsiiseera, laafsiiseera, miidhaa baay’ees isaan irra ga’eera. Yoo barbaadan, yeroo dhaabbata lolaa isaaniif murteessa. Yeroo sana keessatti gama koo irraa nagaa haa ta’an. Anaa fi gosoota kaan gidduu haa hin seenin; anaa fi isaan qofaa nu haa dhiisan. Yoo ani gosoota sana mo’adhee, Janaab-i Haqq isaaniif qajeelfama (hidaayaa) kennee Muslima ta’an, mushrikoonni Qurayshii yoo barbaadan, akkuma isaan Muslima ta’uu danda’u. Yoo ani akkuma isaan yaadan gareewwan kaan mo’achuu dhabe, isaanuma aara galfatanii humna argatu. Yoo mushrikoonni Qurayshii kana fudhachuu didanii na wajjin loluuf ka’an, Allaahu ta’aalaa, kan lubbuun koo harka humna Isaa keessa jirtuun kakadha, amantii kana, isa ani babal’isuuf carraaqu kanaaf, hanga mataan koo qaama koo irraa addaan baatutti isaan wajjin nan lola. Sana booda Allaahu ta’aalaan waadaa Isaa na gargaaruuf gale shakkii malee ni raawwata!”

Budayl, hogganaan gosa Khuzaa’aa, dubbii Nabiyyii keenya kabajamaa qubata Qurayshiitti geessuuf karaa qabate. Mushrikoonni dubbii Sayyida keenya Ergamaa Rabbii Budayl irraa erga dhaga’anii booda, namoota isaanii ol-aanoo keessaa Urwaa bin Mas’uud mari’achuuf Nabiyyii keenya kabajamaa bira ergan. Urwaan Qurayshoonni nama kamiyyuu Makkaa seensisuu dhiisuuf murteessaniiru yommuu beeksisu, Jaalallee Kabajamaan: “Yaa Urwaa! Rabbiif jedhii dubbadhu! Gaala qalmaa kana qalamuu irraa, Ka’abaa Mu’azzamaa kana ziyaaruu fi xawaafuu irraa dhorkuun ni danda’amaa?” jedhe. Sana booda waan hogganaa gosa Khuzaa’aatti jedhe Urwaatti illee hime.

Urwaan Nabiyyii keenya kabajamaa dhaggeeffachaa utuu jiruu, akkasumas amala fi akkaataa Sahaabotaa, akkamitti wal-biratti fi Sayyida Aalamootaa wajjin jiraatan, kabaja fi ulfina isaanii, of eeggannoon ilaalaa ture. Dhiheessa Nabiyyii keenya jaalatamaa erga dhaga’ee booda ka’ee, Qurayshootatti himuuf deeme. Isaan bira yommuu ga’u: “Yaa saba Qurayshii! Isin ni beektu, ani mootota baay’ee, akka Qaysar mootii Ruum, Najaashii fi Kisraa, bira ergamaan deemeera. Kakadha, hanga ammaatti kabaja fi ulfina Muslimoonni Muhammadiif godhan fakkaatu mootii tokkoofillee yeroo godhamu hin argine. Sahaabota isaa keessaa tokkollee hayyama isaa malee hin dubbatu. Rifeensi tokko mataa isaa irraa yoo kufe, qabatanii barakaa argachuuf laphee isaanii keessa kaa’u. Isa bira yeroo dubbatan, sagalee isaanii akka hin dhaga’amne gadi qabu. Kabaja isaaf qaban irraa kan ka’e fuula isaa ilaaluu hin danda’an, ija isaanii gadi qabu. Yoo Sahaabota isaatti mallattoo kenne yookaan ajaja kenne, lubbuu isaanii kaffaluun illee ta’e raawwachuuf yaalu.

Yaa garee Qurayshii! Hammam yeroo goraadee keessan qabattan, tooftaa hunda fayyadamtan illee, rifeensa nabiyyii isaanii tokkollee isiniif hin kennan. Dhugumatti miidhaan tokko isa irra ga’uuf yookaan namni tokko isa tuqu illee hin eeyyaman. Haalli kan akkana dha. Wanta booda ta’u gaarii yaadaa! Haala akkasii keessatti, Muhammad nuuf dhaabbata lolaa gaarii dhiheessa; kana fayyadamaa!”

Mushrikoonni Qurayshii dubbii kana hin fudhanne, Urwaaf hamaa dubbatanii isa aarsan. Qubata Qurayshii irraa oduun tokkollee yommuu hin dhufne, Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Khiraash bin Umayyaa ergamaa godhee dhiheessa isaa irra deddeebi’ee dhiheessuuf erge. Mushrikoonni ergamaa Islaamaaf baay’ee hamaa ta’an. Gaala isaa qalanii nyaatan, isa ajjeesuuf itti ka’an. Khiraash bin Umayyaa harka isaanii irraa rakkoodhaan miliqee Nabiyyii keenya kabajamaa bira dhufee waan ta’e yommuu himu, salphina ergamaa isaa irra ga’e kanaan baay’ee gadde. Yeroo sanatti qubata mushrikootaa irraa Hulays, hogganaan gosa Ahaabiish, mul’ate. Gara Nabiyyii keenya kabajamaatti dhufaa ture. Mushrikoonni ergamaa godhanii isa ramadan turan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Hulays yommuu dhufu arge, akkana jedhe: “Namni dhufu kun saba qalma kabajuu, ajaja Allaahu ta’aalaa raawwachuu fi ibaadaa raawwachuuf carraaqu keessaa dha. (Yaa Sahaabota koo!) Gaala qalmaa gara isaatti ari’aa, akka argu!” Sahaabonni gaala qalmaa gara isaatti gad-dhiisanii, talbiyaa: “Labbayk, Allaahumma labbayk!” jedhan. Hulays qalmoota, kanneen morma isaaniitti funyoon hidhame, gurri isaanii mallatteeffame, yommuu arge, yeroo dheeraa ilaale. Iji isaa imimmaaniin guutame; sagalee gadda qabeessa, kan gad-fageenya lubbuu isaa irraa dhufuun: “Muslimoonni Ka’abaa xawaafuu fi ziyaaruu malee kaayyoo biraa hin qaban. Isaan kana irraa dhorkuun gocha akkam hamaa dha! Rabbii Ka’abaatiin kakadha, Qurayshoonni gocha dogoggoraa kanaaf ni badu!” jechuu irraa of qabuu hin dandeenye. Sayyidni Aalamootaa dubbii kana yommuu dhaga’u: “Eeyyee, akkas dha, yaa obboleessa ilmaan Kinaanaa irraa ta’e” jedhe. Hulays qaanii irraa kan ka’e Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira dhufuu qofa utuu hin taane fuula isaa eebbifamaa illee ilaaluu hin dandeenye. Qubata Qurayshiitti deebi’e. Waan arge himee, yaada isaa ifatti dubbate: “Isin Ka’abaa ziyaaruu irraa isa dhorkuun gaarii ta’ee natti hin dhaga’amu.” Mushrikoonni Qurayshii baay’ee aaran, Hulays wallaalummaadhaan himatan.

“Yaa Urwaa! Rabbiif jedhii dubbadhu! Gaala qalmaa kana qalamuu irraa, Ka’abaa Mu’azzamaa kana ziyaaruu fi xawaafuu irraa dhorkuun ni danda’amaa?” Hadiisa shariifa

Sana booda mushrikoonni Mikraz bin Hafs, kan gara-jabeenya isaatiin beekame, ergamaa godhanii ergan. Innis deebii isaa argatee deebi’e. Erga ergamaan Mikraz deebi’ee booda mushrikoonni Muslimoonni tasa nu haleelu jedhanii sodaatan.

Nabiyyiin keenya kabajamaan dhimma kana walakkaan dhiisuu hin barbaadne, Sahaabota isaa keessaa Qurayshoota biratti kabaja qabu tokko erguu barbaade. Dhuma irratti Usmaan erguuf murtaa’e. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Usmaan bin Affaaniin: “‘Nuti as nama kamiyyuu wajjin loluuf hin dhufne. Nuti Ka’abaa Mu’azzamaa xawaafuu fi ziyaaruuf qofa dhufne. Gaala qalmaa nu wajjin jiru qalannee deebina,’ jedhi, Islaamummaattis isaan affeeri!” Akkasumas Muslimoota Makkaa jiraniif Makkaan dhihootti injifatamuu isaa oduu gammachiisaa akka himu ajaje.3

Usmaan mushrikoota bira dhaqee dubbii Nabiyyii keenya kabajamaa sirriitti isaanitti hime. Dhiheessa Usmaan fide irrattis deebii didannaa kennan. Ofii isaa qofa, yoo barbaade, Baytullaah xawaafuu akka danda’u jedhan. Usmaan garuu: “Hanga Rasuula alayhis-salaam Baytullaah xawaafutti, ani illee hin xawaafu!” jedhe. Kanaaf mushrikoonni baay’ee aaranii isa qabatan. Oduun kun Sahaabotatti akkana ta’ee ga’e: “Usmaan shahiida ta’e.” Nabiyyii keenya kabajamaatti yommuu beeksisan baay’ee gadde, akkana jedhe: “Oduun kun dhugaa yoo ta’e, ummata kana wajjin utuu hin lolin as irraa hin deemnu.” Sana booda muka achi ture, Samuraa jedhamu, jala taa’ee, Sahaabota isaatiin: “Allaahu ta’aalaan akka waadaa bay’aa naaf galtan na ajaje” jedhee waadaa bay’aatiif affeere. Sahaabonni jajjaboon harka isaanii harka Nabiyyii keenya kabajamaa eebbifamaa irra kaa’anii waadaa galan: “Hanga Allaahu ta’aalaan injifannoo isiniif kennutti, isin dura lolaa injifannoo argachuuf, yookaan karaa kana irratti shahiida ta’uuf waadaa bay’aa galle!” Nabiyyiin keenya kabajamaan harka tokko harka kaan irra kaa’ee, Usmaan, kan achi hin jirre, bakka bu’ee ofii isaatiif waadaa bay’aa gale. Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) waadaa Sahaabota isaa kanaan baay’ee gammadee: “Warra muka jala keessatti dhugaan waadaa bay’aa galan keessaa tokkollee Jahannamitti hin seenu” jedhe. Waadaan kun Bay’at ar-Ridwaan jedhame.4 Sahaabonni (radiyallaahu anhum), goraadee isaanii baasanii, bakka isaaniitti callisanii taa’uu hin dandeenye, mallattoo Rasuula alayhis-salaam eeggachaa turan. Yeroo sanatti basaasonni Qurayshii, kanneen qubata Islaamaa sakatta’aa turan, mujaahidoonni Nabiyyii keenya jaalatamaaf karaa kana irratti hanga dhugaatii shahiidummaa dhuganitti lolaaf waadaa bay’aa galuu fi qophii godhaa jiraachuu isaanii argan. Battaluma qubata Qurayshii deemanii waan ta’aa jiru himan. Nabiyyiin keenya kabajamaan, balaa kamiyyuu irraa of eeggachuuf, Sahaabota isaa akka eegan halkan eegdota dhiisaa ture. Guyyoota Usmaan itti qabame keessaa halkan tokko, gareen mushrikoota shantamaa Mikraz hogganuun, loltoota Islaamaa hirriba keessatti haleeluuf dhufan. Halkan sana Muhammad bin Maslamaa fi hiriyyoonni isaa eegdota turan. Lola gabaabaa booda kaafiroota dhufan cimsanii qaban. Mikraz qofatu miliqe. Qabamtoota Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira fidan. Gartokkoon hidhame, kaan dhiifama argatan. Mushrikoonni halkan itti aanu illee haleeluu barbaadan, garuu ammas qabaman. Nabiyyiin keenya kabajamaan isaan illee dhiifama godhee gadi dhiise.

Waliigaltee Hudaybiyyaa

Kaafiroonni waraanni Islaamaa halkan guyyaa lolaaf qophaa’ee, yeroo kamiyyuu haleeluu akka danda’u yommuu hubatan, sodaan onnee isaanii seene. Waliigaltee malee karaa biraa akka hin jirre yommuu argan, ariifatanii garee ergamtootaa filatan. Garee Suhayl bin Amr hogganuun filatame kanaan: “Bara kana Makkaa akka hin seenne sharxiin waliigaltee godhaa,” jedhame.

Nabiyyiin keenya jaalatamaan ergamtoota Qurayshii simate. Kadhannaa ergamtootaa inni jalqabaa, namoonni isaanii hidhaman gadi dhiifamuu ture. Sayyidni Aalamootaa: “Hanga Sahaabota koo Makkaa keessatti qabattan gadi hin dhiistan, namoota keessan kana gadi hin dhiisu!” jedhe. Suhayl: “Dhuguma nuuf baay’ee haqa qabeessaa fi madaalawaa taate,” jedhee, Usmaan Makkaa keessatti qabame fi Sahaabota kudhan ta’an dura hidhan akka gadi dhiifaman godhe. Sana booda mushrikoonni haleellaa keessatti qabamanii hidhaman gadi dhiifaman.

Mari’ata dheeraa booda waliigaltee irra ga’ame. Amma yeroon barreessuu ga’e. Aliyyi barreessaa ta’ee filatame. Waliigaltee nagaa barreessuuf waraqaa fi qalama qopheessan. Habiibullaah, kan rahmata aalamaaf ergame, Aliyyiin: “Barreessi:

‘Bismillaahir-rahmaanir-rahiim!’” Suhayl battaluma mormii dhiheesse: “Kakadha, ani jecha ‘Rahmaan’ maal jechuu isaa hin beeku. Akkas hin barreessin; ‘Bismika Allaahumma’ jedhii barreessi! Yoo hin taane nagaa hin fudhadhu!” Nabiyyiin keenya kabajamaan nagaa uumuu keessatti hikmaa baay’ee guddaa arge. Kanaaf: “‘Bismika Allaahumma’ illee bareedaa dha” jedhee, Aliyyiin akkasitti akka barreessu ajaje. Erga barreeffamee booda, Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Kun Muhammad Ergamaa Rabbii fi Suhayl bin Amr waliigalanii, nagaa uumanii, sharxiin gareen lamaan raawwatu akka ta’uuf mallatteessan keewwatoota dha” yommuu jedhu, Suhayl harka Aliyyi qabee argame. Nabiyyii keenya kabajamaatti garagalee: “Kakanna: yoo ati Ergamaa Rabbii ta’uu kee fudhannee ta’ee, sitti hin mormine, Ka’abaa ziyaaruu kee hin dhorkine ture. Kanaaf, ‘Ergamaa Rabbii’ bakka sanaa ‘Muhammad ilma Abdullaah’ barreessi!” jedhe.

Nabiyyiin keenya kabajamaan kanas fudhatee akkana jedhe: “Wallaahi, isin na sobdan illee, ani shakkii malee Ergamaa Allaahu ta’aalaa ti. Maqaa koo fi maqaa abbaa koo barreessisuun nabiyyummaa koo hin balleessu. Yaa Aliyyi! Kana haqi, ‘Muhammad bin Abdullaah’ barreessi.”

Sahaabota keessaa tokkoon illee onnee isaa keessatti jecha “Ergamaa Rabbii” haquu hin fudhanne. Battaluma waan hundaa dagatanii: “Yaa Aliyyi! ‘Muhammad Ergamaa Rabbii’ barreessi; yoo hin taane, nu fi mushrikoota kana gidduu goraadeen qofa murtii kenna!…” jedhan. Nabiyyiin keenya kabajamaan carraaqqii Sahaabota isaa kanaan gammade, garuu harka isaa eebbifamaatiin akka callisan mallattoo kenne. Aliyyi akka haqu yommuu ajaju, inni: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Harki koo ibsa keessan eebbifamaa kana haquuf hin deemu!…” jedhee dhiifama gaafate. Nabiyyiin keenya jaalatamaan bakka sana akka agarsiisu isa gaafate. Yommuu agarsiisu, waraqaa harka isaa irraa fudhatee, quba isaa eebbifamaa ofiitiin haqee “ilma Abdullaah” akka barreessan godhe. Sana booda keewwatoonni barreeffamuu jalqaban: 1) Waliigaltichi waggaa kudhan hojiirra ni jiraata; yeroo kana keessatti gareen lamaan wal hin lolan.

“Warra muka jala keessatti dhugaan waadaa bay’aa galan keessaa tokkollee Jahannamitti hin seenu” Hadiisa shariifa

1. Muslimoonni bara kana Ka’abaa hin ziyaaran, garuu waggaa tokko booda ziyaaruu ni danda’u. 3) Muslimoonni Ka’abaa ziyaaruuf dhufan guyyaa sadii ni turu, meeshaa waraanaa deemtootaa malee meeshaa waraanaa biraa of bira hin qabaatan. 4) Yeroo Muslimoonni Ka’abaa xawaafan, mushrikoonni Makkaa Ka’abaa irraa fagaatanii, bilisaan xawaafuuf carraa isaaniif ni kennu.

1. Qurayshoota keessaa nama Muslima ta’e tokko, eegduu (waliyyii) isaa irraa hayyama malee Madiinaa yoo deeme, ni deebifama; Muslimoota keessaa nama tokko gara Qurayshootaatti baqatee Makkaa yoo deeme, hin deebifamu. Umar keewwata kanaaf: “Yaa Ergamaa Rabbii! Shartii kanas ni fudhattu?” yommuu gaafatu, Nabiyyiin keenya jaalatamaan seeqatee: “Eeyyee. Allaahu ta’aalaan warra nu keessaa gara isaanii deeman nu irraa haa fageessu!” jedhe.

2. Sahaabota keessaa tokko hajjii yookaan umraa raawwachuuf niyyaadhaan Makkaa yoo dhufe, lubbuu fi qabeenyi isaa nageenya keessa ta’a.

3. Mushrikoota keessaa tokko Shaam, Masrii yookaan bakka biraatti deemaa Madiinaa bira yoo darbe, lubbuu fi qabeenyi isaas nageenya keessa ta’a.

4. Gosoonni Arabaa kaan eegumsa gareewwan isaan barbaadan jalatti seenuu danda’u, Muslimoota yookaan mushrikoota wajjin tokkummaa uumuuf bilisa ta’u.5

Amma waliigaltichi mallatteeffamuu qaba ture. Yeroo sanatti namni tokko sansalata miila isaa irra jiru harkisaa gara waraana Islaamaatti dhufaa jiru argame. Dhihaachaa, dhihaachaa: “Na baraaraa!…” jedhee iyyate. Hogganaan ergamtoota Qurayshii sagalee kana yommuu dhaga’u, battaluma bakka isaatii utaale. Damee muka qoraan qabu harka isaatiin fudhatee, mataa fi fuula isaa rukutuu jalqabe. Jajjabeenya isaa hundaan ofii isaa jilba Sayyida keenya Ergamaa Rabbii eebbifamaa bira darbatee: “Na baraari, yaa Ergamaa Rabbii!” jedhee kadhate. Inni Muslima, kan Makkaa keessatti Islaamummaadhaan ulfina argachuu isaatiif abbaa isaatiin sansalataan hidhame, ture. Guyyaa guyyaan dararaa cimaa irra ga’aa, taabotoota gabbaruuf dirqisiifamaa ture. Hudaybiyyaa deemuu mushrikootaa fayyadamee, sansalata isaa cabsee, nama tokkoof illee utuu hin mul’atin Makkaa ba’ee, Muslimoota gidduu of darbate. Namni eebbifamaan qajeelfama (hidaayaa) argate kun Abuu Jandal, ilma Suhayl, hogganaa ergamtoota mushrikootaa, ture. Suhayl ilma isaa Abuu Jandal Nabiyyii keenya kabajamaaf agarsiisee: “Waliigaltee amma barreessine kanaan, nama jalqabaa ati naaf deebistu kana!” jedhe.

Nabiyyiin keenya kabajamaan fi Sahaabonni baay’ee gaddan. Hundi deebii Sayyida keenya Ergamaan Rabbii kennu fedhiidhaan eeggachaa ture. Gama tokkoon waliigaltee nagaa, gama biraan Sahaabaa dararaa jala jiru… Sayyidni Aalamootaa Suhayliin: “Nuti waliigaltee nagaa kana ammallee hin mallatteessine!” jedhe. Suhayl mataa jabeeffatee: “Yaa Muhammad! Keewwatoonni waliigaltee kana ilmi koo as utuu hin dhufin dura barreessinee turre. Yoo ati ilma koo naaf hin deebisne, ani waliigaltee nagaa kana gonkumaa hin mallatteessu!” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Anaaf jedhii isa waliigaltee keessaa baasi” jedhe iyyuu, mushrikoonni kana hin fudhanne. Suhayl bin Amr ilma isaa harkisaa utuu deemu, Abuu Jandal: “Yaa Ergamaa Rabbii! Yaa obboloota koo Muslimootaa!… Ani Islaamummaadhaan ulfina argadhee, isin bira baqadhe, mushrikootatti na dabarsitanii kennituu? Guyyaa guyyaan dararaa hin obsamne akka natti raawwatamu fudhattanii? Yaa Ergamaa Rabbii! Akka amantii koo irraa na deebisaniif na deebiftuu?!…” jedhee iyyaa ture.

Kadhannaa onnee dhoohsu kana obsuun baay’ee rakkisaa ture. Sahaabonni onneen isaanii madaa’e booyuu jalqaban. Iji eebbifamaan Nabiyyii keenya jaalatamaa, galaana rahmataa, illee imimmaaniin guutame. Suhayl bira dhaqee isa gaafate: “Kottu, hin godhin! Isa naaf kenni!” Suhayl garuu: “Hin ta’u, ani hin kennu!” jedhee deebise. Sana booda Nabiyyiin keenya jaalatamaan Abuu Jandal akkana jedhee jajjabeesse: “Yaa Abuu Jandal! Obsi xiqqoo dabalataan godhi! Wanta sitti raawwatamu obsi! Mindaa isaa Allaahu ta’aalaa irraa kadhadhu. Allaahu ta’aalaan siif, akkasumas Muslimoota akka kee dadhaboo fi gargaaraa hin qabneef, bal’inaa fi karaa ba’umsaa dhugumatti ni kenna”, jedhee, “Waadaa nuti kenne eeguu dhabuun nu hin malu” jedhe. Abuu Jandal: “Tole, yaa Ergamaa Rabbii,” jedhee, akka obsu beeksise.

Mushrikoonni garee keessa turan illee taatee onnee dhoohsu kana obsuu hin dandeenye: “Yaa Muhammad! Sababa keetiif Abuu Jandal eegumsa keenya jala galchina. Suhayl akka isa dararu hin eeyyamnu!” jedhan.

Sana booda Sayyida keenya Ergamaan Rabbii fi Sahaabonni xiqqoo tasgabbaa’an. (Suhayl bin Amr Injifannoo Makkaa booda Muslima ta’ee Sahaabota keessaa tokko ta’e.) Waliigalteen nagaa kun garagalcha lamaan barreeffamee gareewwan lamaaniin mallatteeffame. Mushrikoonni qubata isaaniitti deebi’an.6 Gareen Qurayshii keewwatoota Muslimootaaf faayidaa hin qabne fakkaatan kanaaf baay’ee gammade. Dhugaadhaan garuu waliigaltee nagaa kun mu’minootaaf injifannoo guddaa ture, keewwatoonni kunis faayidaa Muslimootaa ture. Waan hundaa dura, isaan Muslimoonni mootummaa ta’uu isaanii fudhatan. Yoo mushrikni Makkaa tokko daldalaaf yookaan sababa biraaf Shaam yookaan Masrii deemaa Madiinaa bira darbe, lubbuu fi qabeenyi isaa nageenya keessa ni ta’a ture. Akkasiin mushrikoonni jireenya Muslimootaa dhihoo ilaalanii, haqummaa Islaamaa fi amala gaarii Sahaabonni wal-biratti qaban ilaalanii dinqisiifatanii, Islaamummaa jaallatu turan. Dhuma irratti Muslima ta’anii sararoota Sahaabotaatti makamu turan. Waliigaltee waggaa kudhan turuu qabu kanaan Muslimoonni baay’achuu fi jabaachuu danda’u turan. Islaamummaan bakka hundatti babal’achuuf ture. Haa ta’u malee keewwata “Qurayshoota keessaa namni Muslima ta’ee Madiinaatti baqachuu barbaade ni deebifama” jedhu kanaaf Nabiyyiin keenya kabajamaan gaddee: “Allaahu ta’aalaan isaaniif bal’inaa fi karaa ba’umsaa dhugumatti ni uuma” jedhe. Mushrikoota wajjin hojii hafe hin turre. Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Sahaabotaatiin: “Ka’aa! Qalmaa keessan qalaa. Mataa keessan haxaa’aatii ihraama irraa ba’aa” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan qalma isaa nama hundaa dura qale. Sana booda haxaa’aan isaa Khiraash bin Umayyaa mataa isaa haxaa’e. Sahaabonni rifeensa eebbifamaa sana utuu lafa hin kufin qilleensa keessatti qabanii barakaa argachuuf eegan. Sahaabonni illee qalma isaanii qalanii, gartokkoon rifeensa isaanii haxaa’e, gartokkoon gabaabsise.7

“Yaa Abuu Jandal! Obsi xiqqoo dabalataan godhi! Wanta sitti raawwatamu obsi! Mindaa isaa Allaahu ta’aalaa irraa kadhadhu. Allaahu ta’aalaan siif, akkasumas Muslimoota akka kee dadhaboo fi gargaaraa hin qabneef, bal’inaa fi karaa ba’umsaa dhugumatti ni kenna” Hadiisa shariifa

Hudaybiyyaa keessa guyyaa digdama ta’u turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan Sahaabota isaa wajjin Madiinaatti deebi’uuf ka’e. Karaa irratti Allaahu ta’aalaan Suuraa al-Fath Nabiyyii keenya kabajamaaf wahyii erguudhaan, qananii fi gargaarsa Isaa guutummaan akka kennu oduu gammachiisaa isaaf kenne. Guyyoota Sulxaanni Uumamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) injifannoodhaan Madiinaa nuura qabeettii ulfeesse sanatti, Abuu Basiir, gosa Saqiif Qurayshii irraa, Islaamummaadhaan ulfina argate. Abuu Basiir mushrikoota gidduu jiraachuu akka hin dandeenye hubatee, miilaan Madiinaa dhufe. Haa ta’u malee akkuma Waliigaltee Hudaybiyyaa barbaadetti, Madiinaa ba’ee, qarqara Galaana Diimaa bakka Iis jedhamutti qubate.8

Bakki kun karaa daldalaa mushrikoonni Qurayshii Shaamitti ittiin deeman irra ture. Sana booda Qurayshoonni Muslima ta’an Makkaa dhiisanii, Madiinaatti utuu hin taane Iis, Abuu Basiir bira deeman. Isaan keessaa isa jalqabaa Abuu Jandal ture. Booda addaan kutuun hin turre. Shantama, dhibba, dhibba lama, dhibba sadii ta’an. Gareen daldalaa Qurayshii Shaamitti deemu dirqamaan achiin darbuu qaba ture. Abuu Basiir fi Muslimoonni isa wajjin jiran mushrikoota achiin darban qabanii Muslima akka ta’an isaan gaafatan. Warra Muslima hin taane wajjin lolanii rakkoo keessa isaan galchan. Mushrikoonni Makkaa karaan daldalaa Shaam isaanii cufamuu isaa yommuu argan, garee ergamtootaa Madiinaatti ergan. Keewwatni Waliigaltee Hudaybiyyaa haa haqamu jedhanii kadhatan: “Qurayshoota keessaa namni Muslima ta’ee eegduu isaa hayyama malee Madiinaa deeme ni deebifama!…” Nabiyyiin keenya kabajamaan rahmata godhee kadhannaa isaanii kana fudhate. Akkasiin karaan daldalaa Shaam Qurayshiif deebi’ee banname. Muslimoonni illee, mindaa obsa isaaniitiif, Madiinaatti Nabiyyii keenya kabajamaa bira dhufan.

YAA BAREEDAA BAREEDOOTAA!

Yaa bareedaa bareedootaa, jaalala keessaniin na gubdan!
Ijji koo wanta kamiyyuu hin argu; sammuun koo yeroo hundaa isin abjootuun jiraata!
Isin mootii “Qaaba qawsayn” ti, ani immoo garbicha daangaa darbaa;
Rakkataan dinqisiifate kun ani keessummaa keessan dha jechuuf akkamitti ija jabaata?
Gara laafinaan yeroo tokko ilaaltan, onnee du’aniis jiraachiftan;
Rahmata keessan dhuma hin qabneetti of kennee balbala keessan rukute!
Isin madda gaarummaa ti, galaana qorichaa ti!
Copha tokko tola naaf godhaa: dhukkuba kootiif qoricha hin arganne!
Namni hundi Makkaatti, Ka’abaa, Safaa fi Marwaatti dhufa;
Ani garuu isiniif jedhee tulluuwwanii fi gaaraa darbe!
Halkan kaleessaa abjuu keessatti mataan koo samii tuqe:
Tajaajiltoonni balbala keessanii morma koo irra ejjetan natti fakkaate!
Yaa Jaamii, simbirroo faarfattuu jaalallee koo!
Walaloo keessan keessaa, kutaa walaloo kana filadhee fudhadhe:
“Akka saroota cittoo qaban kan arraba gadi laaffate,
Copha tokko qofa abdachaa, galaana arjummaa keessanitti dhufe.”
Mawlaanaa Khaalid Baghdaadii (quddisa sirruhu)

“Dhugumatti, Nuti injifannoo ifa ta’e siif kenneerra” Fath: 1

Xalayaalee affeerraa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii

Aduun addunyaa hin ibsu ture,
utuu lubbuun sun hin dhufin;
addunyaaf ifa hin kennu ture,
utuu sa’aatiin dhaloota eebbifamaa hin ga’in.
Fuulli isaa wardii fakkaatu kiristaalii fi
gammachuudhaan hin tolfamu ture,
utuu nuurri onnee keessatti calaqqisu
qaama foonii ta’ee hin mul’anne.
Eyyübî