LOLA BANII QURAYZAA
Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Lola Khandaq irraa gara Madiinatul-Munawwaraatti yommuu deebi’u, mana haadha teenya Aa’ishaa seene. Meeshaa waraanaa isaa fi uffata sibiilaa isaa gadi kaa’e. Qaamni isaa eebbifamaan biyyeen guutamee ture. Of dhiqate. Yeruma sanatti fardeessi tokko suura Dihyaatiin, uffata sibiilaa fi meeshaa waraanaa isaa uffatee dhufe. Inni kun Jibriil alayhis-salaam ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan isa bira yommuu ga’u, Jibriil ajaja kana dabarse: “Yaa Rasuula Allaahu ta’aalaa! Janaab-i Haqq amma battaluma ilmaan Qurayzaa irratti akka duultan isin ajaja!” Sulxaanni Uumamaa Bilaal waamsisee, Sahaabota kabajamoo beeksisuuf ajaja kana kenne: “Yaa Sahaabota koo! Ka’aa, fardeen fi gaala keessan yaabbadhaa! Namni ajajamu hundi salaata Asrii biyya ilmaan Qurayzaa keessatti haa salaatu!”
Jaalallee Kabajamaan battaluma uffata sibiilaa isaa uffatee goraadee isaa hidhate. Koofiyyaa sibiilaa mataa isaa eebbifamaa irra kaa’ee, gaachana dugda isaa irra godhatee, eeboo harka isaa qabate. Achiis fardatti yaabbate. Sahaabota isaa bira dhaqee, Aliyyiif alaabaa Islaamaa kennee, garee dursaa godhee masaraa Yahuudota Qurayzaa, kan dirree gama kibba-bahaa Madiinaatti dhihoo jiru keessa ture, irratti erge. Abdullaah bin Ummu Maktuum bakka bu’aa isaa godhee Madiinaa keessa dhiise.1
Sahaabonni kabajamoon Nabiyyii keenya jaalatamaa gidduu isaanii godhatanii, takbiira “Allaahu akbar! Allaahu akbar!” jechaa Madiinaa ba’an. Karaa irratti ilmaan Ghanm waliin wal-argan. Isaan meeshaa waraanaa isaanii hidhatanii Sayyida keenya Ergamaa Rabbii eeggachaa turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan isaan gaafate: “Namni tokko isin bira darbeeraa?” Isaanis: “Yaa Ergamaa Rabbii! Dihyaa Kalbii nu bira darbe. Gaangee adii kan kooraa qabu yaabbatee ture. Gaangee sana irra uwwisni viliveetii saatiinii ture,” jedhan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan isaaniin akkana jedhe:
“Inni Jibriil dha. Masaraawwan Banii Qurayzaa sochoosuuf fi onnee isaanii keessatti sodaa buusuuf isaanitti ergame…” Masaraa Yahuudota Qurayzaa hanga ga’anitti lakkoofsi waraana Islaamaa kuma sadii ga’e. Aliyyi alaabaa Islaamaa fuula masaraa Yahuudota Qurayzaa dura dhaabe. Yahuudonni kana yommuu argan, Nabiyyii keenya kabajamaa irratti dubbii hamaa dubbachuu jalqaban. Aliyyi deebi’ee haala sana Sayyida keenyaaf hime. Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) loltoota kuma sadii wajjin achi erga ga’ee booda, rahmata isaatiin Yahuudota Islaamummaatti affeere. Yahuudonni dhiheessa bareedaa kana didan. Dhiheessa Nabiyyii keenya jaalatamaa: “Yoo akkas ta’e, ajaja Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaatiif ajajamaa, masaraa keessaa gadi bu’aatii of kennaa” jedhu sanas didan.
Sana booda Sayyidni Aalamootaa, ogeessa xiyya darbattootaa Sa’ad bin Abii Waqqaasiin: “Yaa Sa’ad! Fuulduratti ba’iitii xiyyaan isaan rukuti!” jedhe. Sa’ad fi xiyya darbattoonni kaan takbiira jechaa xiyya isaanii kuusaa xiyyaa keessaa baasanii gara masaraa Yahuudotaa darbachuu jalqaban. Yahuudonnis xiyya fi dhagaadhaan deebisanii, akkasiin lolli jalqabe. Gareen Yahuudotaa kun, kan yeroo Muslimoonni dadhaban duubaan isaan rukutee hinaaffaadhaan nabiyyummaa Muhammad alayhis-salaamii hin fudhanne, balbala masaraa banee dirree lolaatti ba’uuf ija jabina hin qabu ture.
“Yaa Sahaabota koo! Ka’aa, fardeen fi gaala keessan yaabbadhaa! Namni ajajamu hundi salaata Asrii biyya ilmaan Qurayzaa keessatti haa salaatu!” Hadiisa shariifa
Lolli bifa marsaatiin itti fufe. Munaafiqoonni, kanneen waraana Islaamaa keessa turan, iccitiidhaan masaraatti oduu erganii: “Gonkumaa of hin kenninaa! Yoo Madiinaa ba’uu isin gaafatan illee hin fudhatinaa! Yoo lola itti fuftan, humna keenya hundaan isin gargaarra; waan keenya tokkollee isin irraa hin dhowwinu. Yoo Madiinaa irraa isin ari’an, nutis isin wajjin ba’annee deemna!…” jedhu turan. Yahuudonni, kanneen oduu kanaan gargaarsa munaafiqootaa eeggachaa turan, kutannoo haaraa fi abdii haaraadhaan of ittisuu itti fufan. Marsaan dheeraate; ji’a tokkotti dhihaatus munaafiqoota irraa gargaarsi hin dhufne. Sodaan onnee isaanii seene, waliigaltee akka barbaadan beeksisan.
Waliigaltee godhuuf Yahuudiin Nabbaash bin Qays jedhamu Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira dhufee: “Yaa Muhammad! Rahmata ilmaan Nadiiriif agarsiiftan nuuf illee agarsiisaa. Qabeenyi keenya fi meeshaan waraanaa keenya kan keessan haa ta’u! Dhiiga keenya qofa hin dhangalaasinaa. Ijoollee fi dubartoota keenya wajjin biyya keenya irraa deemuuf hayyama nuuf kennaa. Maatii hundaaf, meeshaa waraanaa malee, ba’aa gaalaa tokko akka fudhannus nu eeyyamaa!…” jedhe. Sayyidni Aalamootaa: “Lakki! Dhiheessa kana fudhachuu hin danda’u!” jedhe. Nabbaash yeroo kana: “Qabeenya fudhachuu irraa deebine. Dhiiga keenya hin dhangalaasinaa! Dubartoota fi ijoollee keenya fudhachuuf nu eeyyamaa!” jedhe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Lakki! Murtii koo jalatti sharxii fi dhorkaa malee of gadi qabuu, ajajamuu fi of kennuu malee filannoon biraa isin biratti hin jiru!” jedhe. Yahuudiin Nabbaash haala hamaa keessa ta’ee gara masaraatti deebi’ee haasaa sana ibse. Yeroo kana ilmaan Qurayzaa abdii kutannaa fi gadda guddaa keessa kufan.2 Hoggantoota isaanii keessaa Ka’ab bin Asad haqatti deebi’ee, saba isaatiif dhugaa kana himuudhaan dhiheessa kana dhiheesse: “Yaa saba koo! Akkuma argitan, balaan guddaan nu irra ga’eera. Haala kana keessatti gorsa sadii isiniif qaba. Isaan keessaa kan barbaaddan filadhaa, akka isa sanaatti hojjedhaa! Inni jalqabaa: nama kana hordofnee nabiyyummaa isaa haa fudhannu! Wallaahi, inni nabiyyii Rabbiin erge, kan amaloota isaa kitaaba keenya keessatti arginee ta’uu isaa hundi keenya ni beekna. Yoo isatti amannee, dhiigni keenya, ijoolleen keenya, dubartoonni keenya fi qabeenyi keenya ni baraarama. Isa hordofuu dhabuu keenyaaf sababni tokkicha, Arabootatti hinaaffaa qabnu fi inni ilmaan Israa’iil keessaa hin taane ta’uu isaati. Haa ta’u malee, kun hojii Rabbiin qofti beeku dha. Kottaa isa haa hordofnu!…” Yahuudonni hundi tokkummaan mormanii: “Lakki! Nuti kana hin fudhannu; nama keenya malee nama biraa hin hordofnu!” jedhan.
Yeroo kana Ka’ab dhiheessa isaa lammaffaa dhiheesse: “Kottaa hundi keenya ijoollee fi dubartoota keenya ajjeefnee, duuba keenyatti nama nuti yaadda’uuf tokkollee yoo hin hafin, Muslimoota irratti ka’annee hanga duunutti haa lollu!…” Yahuudonni kanas didan.
Dhiheessa sadaffaa isaa keessatti Ka’ab akkana jedhe: “Halkan har’aa halkan Sanbataa (halkan Jimaataa gara Sanbataatti) dha. Muslimoonni nuti halkan kana akka hin lolle waan beekaniif, nagaan jiraachuu fi dagachuu danda’u. Goraadee keenya kuusaa isaa keessaa baasnee, balbala irraa hundi keenya waliin haa baanu. Haleellaa akkasii kanaan tarii injifachuu dandeenya!…”
Yahuudonni: “Nuti dhorkaa hojii guyyaa Sanbataa cabsuu hin dandeenyu!” jechuudhaan dhiheessa kanas didan. Isaan keessaa obboleessonni Asiid fi Sa’labaa, akkasumas ilma adeera isaanii Asad qofti dhiheessa jalqabaa fudhatanii, Muslima ta’uudhaan ulfina argatan. Masaraa keessaa ba’anii Sahaabota kabajamoo gidduu seenan.3 Yahuudonni gidduu isaanii yeroo dheeraadhaaf wal falmanii turan. Dhuma irratti alaabaa of kennuu ol qabanii, Nabiyyii keenya kabajamaa irraa murtii isaan irratti kennuuf nama tokko hakamaa akka muudu isa kadhatan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Sahaabota koo keessaa nama isin barbaaddan hakamaa godhadhaa” jedhe. Isaanis: “Nuti murtii Sa’ad bin Mu’aaz kennu ni fudhanna,” jedhan. Nabiyyiin keenya kabajamaan kana fudhatee, Sa’ad bin Mu’aaz akka fidamu ajaje.
Sa’ad bin Mu’aaz Lola Khandaq keessatti hamma guddaatti madaa’ee ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii dunkaana Masjidun-Nabawii keessa jiru keessatti isa yaalchisaa ture. Hakamaa yommuu filatamu, Sa’ad siree baatamu irra kaa’anii gara masaraa Qurayzaatti geessan. Karaa irratti Sa’ad of isaatti: “Wallaahi, karaa Allaahu ta’aalaa irratti qeeqa nama kamiyyuu hin dhaga’u!” jedha ture. Sayyida keenya Ergamaa Rabbii duratti siree irraa isa buusan. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa Sa’ad! Warri kun murtii kee jalatti of kennuu fudhatan. Kottu, murtii kee isaan irratti naaf himi” jedhe. Sa’ad bin Mu’aaz garuu: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Dhugumatti murtii kennuuf Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaatu caalaatti mala,” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Allaahu ta’aalaan isaan irratti murtii akka kennitu si ajaje” jedhe. Sa’ad Yahuudota irraa murtii isaatti akka of kennan jecha jabaa fudhate. Gareewwan lamaanuu murtii kennamu hawwiidhaan eeggachuu jalqaban. Sana booda Sa’ad murtii guddaa kana, kan guddina isaa agarsiisu, dhaga’uun nama rifachiisu, ulfina isaatiifis malu, beeksise:
“Murtiin koo kana: dhiironni sammuu guutuu qaban fi ga’umsa ga’an hundi mormi isaanii haa muramu! Dubartoonni fi ijoolleen isaanii haa booji’aman, qabeenyi isaanii immoo Muslimoota gidduutti haa qoodamu!…”
Murtii jabaa kanaaf Yahuudonni akka dhagaatti dhaabbatanii hafan. Sababni isaas kitaaba isaanii keessattis adabbiin warra akkasii gara-jabeenya raawwataniif kennamu akkuma kana ture. Achi keessa akkana barreeffame ture: “Magaalaa tokko loluuf yommuu itti dhihaattu, nagaatti isaan affeeri. Yoo kana fudhatanii balbala isaanii bananii, warri keessa jiran hundi gibira siif haa kafalan, si haa tajaajilanis. Yoo lola murteeffatan, isaan marsi. Qananii Allaahu ta’aalaatiin yommuu isaan injiftu, dhiirota isaanii hunda goraadee jalaan darbisi. Dubartoota isaanii, ijoollee isaanii fi qabeenya isaanii boojuu godhadhu!…”
Murtiin Sa’ad bin Mu’aaz kenne murtii Rabbii wajjin waan wal-simateef, Sayyidni Aalamootaa, Nabiyyiin keenya jaalatamaan, isa baga gammadde jedhee, mirkaneessuu isaa ibsuuf: “Ati isaan irratti murtii Allaahu ta’aalaa samii torba gubbaa, Lawh al-Mahfuuz keessa jiruun wal-simu murteessite!” jedhe.
Yahuudonni murtii kitaaba isaanii keessatti ibsame kanaaf mormii dhiheessuu hin dandeenye. Dhiironni sammuu guutuu qaban fi ga’umsa ga’an hundi harki isaanii morma isaanii irratti hidhamee Madiinaatti geeffaman. Guyyaa itti aanu ajaja Ergamaa Rabbiitiin Aliyyi fi Zubayr murtii sana raawwatan. Ijoolleen, dubartoonni fi qabeenyi Sahaabota kabajamoo gidduutti qoodame.4 Akkasiin Madiinaa fi naannoon ishee saba hamaa, gantuu, diigaa kana irraa qulqulleeffame: saba yeroo Muslimoonni rakkoo guddaa keessa turanitti duubaan rukute, waliigaltee hunda diige, Nabiyyii keenya kabajamaa ijoollummaa isaa irraa eegalee balleessuuf yaale sana. Booji’amtoota keessaa dubartiin tokko Muslima ta’uudhaan eebbifamte. Dubartiin Rayhaanaa jedhamtu kun qooda Nabiyyii keenya kabajamaa irra kufte. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii isheen yoo barbaaddu amantii ishee irra turuu, yoo barbaaddellee Muslima ta’uuf bilisa ishee godhe. Rayhaanaan: “Amantii koo irra turuu nan barbaada,” jette. Mana Ummu Munzir geessan. Booda gorsaa fi carraaqqii Sa’labaa bin Sa’yaa irraa kan ka’e onneen ishee Islaamummaatti ho’e. Sana booda Nabiyyiin keenya Rayhaanaatiin: “Ati karaa Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaa hordofuu barbaaddaa? Ani kana gaarii nan ilaala” jedhe. Rayhaanaan: “Eeyyee,” jette. Nabiyyiin keenya jaalatamaan murtii ishee kanaan baay’ee gammadee, isheenis akka gammaduuf Jannata keessattis sadarkaan ishee akka ol’aanaa ta’uuf rahmata godhee bilisa baasee ishee fuudhe. Mahrii ishee kennee ishee nikaaheesse. Cidhi isaanii mana Ummu Munzir keessatti ta’e. Akkasiin Rayhaanaan (radiyallaahu anhaa) haadha Muslimoota hundaa ta’uu ulfina argatte.5
“Lakki! Murtii koo jalatti sharxii fi dhorkaa malee of gadi qabuu, ajajamuu fi of kennuu malee filannoon biraa isin biratti hin jiru!” Hadiisa shariifa
Wareegama Sa’ad bin Mu’aaz
Sa’ad bin Mu’aaz Yahuudota Banii Qurayzaa irratti murtii erga kennee booda, deebisanii dunkaana isaatti geessan. Madaan isaa hammaate, haalli isaas cime. Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) isa bira dhufee, harkaan isa marsee akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii! Sa’ad fedhii Kee argachuuf karaa Kee irratti jihaada godhe. Rasuula Kees mirkaneesse. Isaaf haala mijeessi…” Sa’ad bin Mu’aaz dubbii eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa kana yommuu dhaga’u, ija isaa banee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Isiniif nagaa fi kabaja dhiheessa. Isin nabiyyii Allaahu ta’aalaa ta’uu keessaniif ragaa nan ba’a,” jedhee sagalee gad-aanaadhaan dubbate. Sana booda firoonni Sa’ad bin Mu’aaz dunkaana inni keessa ture irraa gara mana ilmaan Abdulashhal isa geessan. Halkan sana haalli isaa baay’ee hammaate. Jibriil alayhis-salaam Nabiyyii keenya kabajamaa bira dhufee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Halkan kana ummata keessan keessaa kan du’e, du’i isaa maleykota gidduutti oduu gammachiisaa ta’ee labsame eenyu dha?” jedhe. Sulxaanni Uumamaa battaluma haala Sa’ad bin Mu’aaz gaafate. Mana isaatti geeffame jedhan. Nabiyyiin keenya kabajamaan Sahaabota kabajamoo muraasa wajjin Sa’ad bin Mu’aaz bira deeme. Karaa irratti baay’ee saffisaan waan deemaniif, Sahaabonni kabajamoon: “Nuti dadhabne, yaa Ergamaa Rabbii!” jedhan. Nabiyyiin keenya kabajamaan sababa saffisaan deemaniif ibsee: “Akkuma maleykonni janaazaa Hanzalaa irratti nu dura argaman, janaazaa Sa’ad irrattis nu dura ni argamu. Nuti dura isaan irra ga’uu hin dandeenyu.”
Nabiyyiin keenya kabajamaan Sa’ad bin Mu’aaz bira yommuu ga’u, du’ee argate. Mataa isaa bira dhaabatee, Sa’ad bin Mu’aaz kunyaa isaatiin waamee akkana jedhe: “Yaa Abuu Amr! Ati hoggantoota keessaa isa caalaa gaarii turte. Allaahu ta’aalaan gammachuu, barakaa fi mindaa isa caalaa gaarii siif haa kennu! Ati Allaahu ta’aalaaf waadaa galte raawwatte. Allaahu ta’aalaan waan siif waadaa gale siif ni kenna!” Yeroo sanatti haati Sa’ad bin Mu’aaz booyaa walaloo kana dubbiste:6
Haati isaa hiyyeettiin akkamitti obsuu dandeessi, ahaa!
Obsi nama barbaachisa; waan na mudateef ani nan booya!
Aslam bin Haaris akkana jedhee himee ture: “Ergamaan Rabbii mana Sa’ad bin Mu’aaz dhufe. Nuti balbala bira eeggachaa turre. Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) mana seene; tarkaanfii baay’ee bal’aadhaan deemaa ture. Nutis isa duukaa deemne. Ergamaan Rabbii akka dhaabbannu mallattoo yommuu nuuf kennu, dhaabbannee duubatti deebine. Mana keessa janaazaa Sa’ad malee nama tokkollee hin turre. Ergamaan Rabbii mana keessa yeroo muraasa erga ture booda ba’e. Ani beekuu waanan barbaadeef: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Tarkaanfii bal’aadhaan deemuun keessan hikmaan isaa maali?’ jedhee gaafadhe. Sana booda inni: ’Ani walga’ii nama baay’een guutame akkasii keessa taa’ee hin beeku. (Maleykonni guutanii turan.) Maleykota keessaa tokko baallee isaa irra na fudhatee na taa’ise; akkasiin qofa taa’uu danda’e’ jedhe. Sana booda Sa’ad bin Mu’aaz kunyaa isaatiin waamee: ‘Fayyaa siif haa ta’u, yaa Abuu Amr! Fayyaa siif haa ta’u, yaa Abuu Amr! Fayyaa siif haa ta’u, yaa Abuu Amr!’ jedhe.”
Du’i isaa Ergamaa Rabbii fi Sahaabota kabajamoo baay’ee gaddisiise; imimmaan dhangalaasanii boo’an. Sahaabonni kabajamoon hundi janaazaa isaatiif walitti qabaman. Nabiyyiin keenya jaalatamaan salaata janaazaa imaama ta’ee salaachise, janaazaa isaas baate. Sahaabonni kabajamoon janaazaa Sa’ad bin Mu’aaz baatanii deemaa utuu jiranii: “Yaa Ergamaa Rabbii! Nuti janaazaa akkasitti salphaatti baatamu gonkumaa hin argine!” jedhan. Sana booda Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Maleykonni bu’aniiru; isaanuma baatanii deemaa jiru,” jedhe. Janaazaan sun yeroo deemu munaafiqoonni isa tuffachuuf: “Akkam salphaa dha!” yommuu jedhan, Nabiyyiin keenya jaalatamaan akkana jedhe: “Janaazaa Sa’ad irratti maleykonni kuma torbaatamni bu’an. Hanga amma lafa irratti baay’inaan akkasitti hin bu’in turan.”
Abuu Sa’iid Khudriin akaakoon isaa akkana jedhe jedhee dabarse: “Ani qabrii Sa’ad bin Mu’aaz qotan keessaa tokko ture. Qabrii isaaf qotuu yeroo jalqabnu, qabrii keessaa naannoo hundatti urgaan miskii facaafame!” Shurahbiil bin Hasanaa immoo akkana jedhe: “Sa’ad bin Mu’aaz yeroo awwaalamu, namni tokko qabrii isaa irraa biyyee harka tokko guutu fuudhe. Booda mana isaatti yeroo fudhatee deemu, biyyeen sun miskii ta’e. Qaamni isaa qabrii keessatti yeroo gadi buufamu, Nabiyyiin keenya qabrii bira taa’e; iji isaa eebbifamaan imimmaaniin guutamee, areedaa isaa eebbifamaa harka isaatiin qabee baay’ee gadde. Innis: ‘Du’a Sa’ad bin Mu’aaziitiin Arshiin hollate’ jedhe.” Yeroo tokko Nabiyyii keenyaaf uffanni gatii guddaa qabu tokko kennaa godhame. Sahaabonni kabajamoon akka bareedaa ta’e yommuu jedhan: “Mandiilonni Sa’ad bin Mu’aaz Jannata keessa jiran kana caalaa bareedaa dha” jedhe.
Abuu Sufyaan haaloo bahuuf yaaluu
Abuu Sufyaan Lola Khandaq irraa erga deebi’ee booda, guyyaa tokko gosa isaa gidduu taa’ee: “Muhammad irraa haaloo keenya nuuf bahu tokkollee hin jiruu?!” jedhe. Bedawiin tokko dubbii kana dhaga’ee, Abuu Sufyaan bira dhufe. Innis: “Yoo ati waan na barbaachisu naaf guutte, ani hojii kana nan hojjedha. Karaa illee gaarii beeka. Billaa gabaabduu qara qabu illee qaba. Nama kamirraayyuu hin sodaadhu,” jedhe. Abuu Sufyaan waan isa barbaachisu guutee, hawwii isaas raawwate. Gaala tokko bitee isaaf kennee, dhimma kana akka dhoksu itti hime. Bedawiin halkan Makkaa ba’ee yeroo gabaabaa keessatti Madiinaa ga’e. Nabiyyiin alayhis-salaam gosa Banii Abdulashhal biratti akka jiru bare. Gaala isaa iddoo tokkotti hidhee, miilaan achi deeme. Nabiyyiin alayhis-salaam masjiida gosa sanaa keessatti gorsa kennaa ture. Bedawicha fagoo yommuu arge, akkana jedhe: “Namni kun dhufu yaada hamaa qaba. Haa ta’u malee, tola fi qananii Allaahu ta’aalaa anaa fi isa gidduutti golgaa ta’a.”
Bedawichi gara Ergamaa Rabbii deeme. Yeroo sanatti Usayd bin Hudayr isa qabee duubatti harkise. “Ergamaa Rabbii irraa fagaadhu, yaa abaarsamaa!” jedhee, harka isaa gara sabbata isaatti geesse. Billaa sabbata isaa keessa jiru arge. Yaada hamaa akka qabu hubate. Bedawichi miila Usayd jalatti of darbatee: “Lubbuu koo hin tuqin!” jedhee iyyate. Usayd isa fuudhee Ergamaa Rabbii bira dhufe. Nabiyyiin alayhis-salaam: “Yaa bedawii, dhugaa dubbadhu: ati eenyu? Dhugaa malee waan biraan si hin fayyadu. Yoo sobde, Allaahu ta’aalaan yaada kee naaf ibseera” jedhe. Bedawichi nageenya kadhatee haala sana hime. Ajaja Ergamaa Rabbii alayhis-salaamiitiin mana hidhaatti isa galchan.
Guyyaa itti aanu isa fidsiisee akkana jedhe: “Ani nageenya siif kenneera; yoo barbaadde bakka feete deemi. Haa ta’u malee, kana caalaa wanti si fayyadu siif haan dhiheessu.” Bedawichi: “Maali?” jedhe. Nabiyyiin alayhis-salaam: “Tokkummaa Rabbii fi ergamummaa koo akka ragaa baatu barbaada” jedhe. Bedawichi battaluma Kalima-i shahaadaa jedhee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ani nama kamirraayyuu sodaadhee hin beeku. Isin yommuu argu, sammuun koo na dhiisee deeme. Waan onnee koo keessa ture beektan. Anaa fi Abuu Sufyaan malee namni biraa hin beeku ture. Isin Ergamaa Rabbii ta’uu keessanii fi eegumsa Isaa jala akka jirtan hubadhe; yaadni Abuu Sufyaan yaada sheyxaanaa dha,” jedhe.
“Yaa Rabbii! Sa’ad fedhii Kee argachuuf karaa Kee irratti jihaada godhe. Rasuula Kees mirkaneesse. Isaaf haala mijeessi” Hadiisa shariifa
Abuu Sufyaan irraa hamminni akkasii yommuu ba’u, Barsiisaan Uumamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) Amr bin Umayyaa fi Damraa bin Aslam Makkaa dhaqanii yoo carraa argatan Abuu Sufyaan akka ajjeesan ajaje. Sahaabonni lamaan kun Haram ga’anii xawaafa yommuu godhan, garbittiin tokko isaan beekte. Isheen: “Yaa Makkaanota, hin dagatinaa! Isaan kun Amr bin Umayyaa fi Damraa bin Aslam dha!” jettee iyyite. Sabni isaan yommuu beeke, lamaan kun addaan baqan. Amr tulluu Makkaa keessaa holqa tokko seenee dhokate. Ibn Aslam immoo Madiinaa deeme. Guyyoota muraasa booda Amr illee holqa sana keessaa ba’e. Basaasonni Abuu Sufyaan lama fuuldura isaa dhufan. Isaan keessaa tokko xiyyaan rukutee ajjeese; inni kaan baqate. Sana booda Amr nagaan Madiinaa ga’e. Abuu Sufyaan kana yommuu dhaga’u baay’ee sodaate.
Taateewwan barbaachisoo muraasa bara shanaffaa Hijraa
Rasuula Kabajamaan ji’a Zul-Qa’daa keessa Zaynab bint Jahsh fuudhe.7 Bara kana aayatoonni hijaabaa buufamanii, dubartoonni Muslimaa akka of haguugan ajajaman.8 Gosti Muzaynaa, Madiinatul-Munawwaraa bira jiraatu, ergamtoota erguudhaan Muslima ta’ee Muhaajiroota keessatti lakkaa’ame.9 Bara kana akkasumas sochii lafaa fi dukkana ji’aa ta’e. Kana malees, hajjiin bara kana farda taasifame. Erga Lola Khandaq booda gosoota naannoo jiran keessaa gartokkoon humna Mootummaa Islaamaa fudhatan. Amma Muslimoota wajjin michummaadhaan jiraachuun, akkasumas Muslima ta’uun illee karaa isa sirrii ta’uu yaaduu jalqaban. Tokko tokko isaanii Nabiyyii keenya kabajamaa bira dhufanii Muslima ta’uudhaan ulfina argatan.
Sayyidni Aalamootaa (sallallaahu alayhi wa sallam) amantii Islaamaa babal’isuuf Sahaabota isaa keessaa garee ijaaree, gosoota naannoo jiran Islaamummaatti affeeruuf erge. Gosoota tokko tokkotti ofii isaa deeme. Gosoonni akka ummata Duumat al-Jandal gorsa isaaniif kenname fudhatanii Muslima ta’an. Gosoonni akka Ghaxafaan fi ilmaan Lihyaan waraana Islaamaa wajjin wal-argu sodaatanii baqatan. Akkasiin gosoota naannoo jiraniif sodaan kenname.
Duula Banii Lihyaan
Mushrikoonni taatee Rajii’ keessatti Aasim bin Saabit, Khubayb bin Adiyy fi hiriyyoota isaanii (radiyallaahu anhum ajma’iin) wareegsisanii turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan kanaan baay’ee gadduu fi dhiphachuu keessa ture. Banii Lihyaan irraa hojii isaanii kanaaf gaaffii gaafachuuf yeroo mijataa eeggachaa ture, sababni isaas isaan gantummaa raawwatanii turan. Yeroo haalli mijatu, humna namoota dhibba lamaatiin Banii Lihyaan irratti duulan. Madiinaa keessatti Abdullaah bin Ummu Maktuum bakka bu’aa godhee dhiise. Diina gowwoomsuuf Shaam deemuu fakkaatanii, bishaan Rajii’, bakka mu’minoonni sun wareegaman bira ga’an. Achitti Aasim fi hiriyyoota isaatiif Janaab-i Haqq irraa dhiifama kadhatan. Ummanni Banii Lihyaan waraana Islaamaa dhufuu yommuu dhaga’e, gara tulluuwwanii baqate.
Achitti guyyaa tokko turan. Naannoo hundatti loltoonni ergaman, garuu qorannoo hundaan isaan argachuun hin danda’amne. Haa ta’u malee, sodaan sun isaanitti ga’aa ture. Sana booda Usfaan ga’an. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) Abuu Bakriin (radiyallaahu anhu): “Humna namoota kudhaniin hanga Ghaniim naannoo sakatta’aatii deebi’aa” jedhe. Kaafiroonni sagalee waraana Islaamaa dhaga’anii, onnee isaanii sodaan seene. Tulluuwwan keessatti dhabaman. Nama tokkollee hin arganne. Haa ta’u malee, duulli kun mushrikoota naannoo jiraniif akka waraqaa mirkaneessaa bulchiinsa Muslimootaa ta’e. Sana booda Madiinaatti deebi’an. Duulli kun guyyaa kudha afur ture.
Duula al-Ghaabaa
Kunis Duula Zuu Qarad jedhamees waamama. Ergamaan Rabbii gaala jabbii qaban digdama qaba ture. Ilmi Abuu Zarr (radiyallaahu anhu) lafa banaa irratti isaan tiksaa ture. Namni gosa Fazaaraa irraa Uyayna bin Hisn jedhamu, halkan Roobii (halkan Kibxataa gara Roobiitti) fardeessota afurtamaan dhufanii, ilma Abuu Zarr wareegsisan. Gaala illee ari’anii deeman.
Oduun kun Ergamaa Rabbii yommuu ga’u, Abdullaah bin Ummu Maktuum bakka bu’aa godhee Madiinaa keessa dhiisee, ofii isaa fardeessota dhibba shaniin karaa qabate. Alaabaa Miqdaad bin Aswadiif (radiyallaahu anhu) kennee, Sahaabota keessaa gartokkoo wajjin garee dursaa godhee erge. Salamaa bin Akwa’ (radiyallaahu anhu) illee kaafiroota irratti erge. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) iddoo Zuu Qarad jedhamu keessatti qubate.
Gareen dursaa kutaa duubaa diinaa qaqqabe. Abuu Qataadaa (radiyallaahu anhu) kaafira Mas’adaa Fazaarii ajjeese. Ukkaashaa (radiyallaahu anhu) kaafira Ibbaan bin Amr jedhamu ajjeese. Muslimoota keessaa namni tokko shahiida ta’e. Salamaa bin Akwa’ (radiyallaahu anhu) kaafiroota duukaa ba’e. Xiyya darbataa baay’ee gaarii ture. Abaarsamtoota irraa namoota baay’ee ajjeese, baay’ee isaaniis madeesse. Meeshaa isaanii baay’ee akka dhiisan isaan dirqisiise. Gaala kudhan harka kaafiroota irraa fudhate. Abuu Qataadaa (radiyallaahu anhu) yeroo qubata ga’u, Ergamaan Rabbii isaaf du’aa kana godhe: “Yaa Rabbii! Abuu Qataadaaf fayyaa kenni, hanga dhuma jireenya isaatti jabaatee, humna qabeessa taasisii jiraachisi!” Ergamaan Rabbii fardaa fi meeshaa waraanaa Mas’adaa Fazaarii Abuu Qataadaaf kenne. Abuu Qataadaa booda Salamaa bin Akwa’ illee dhufe. Isa wajjin fardeen lama mushrikoonni dhiisan turan. Nabiyyiin keenya isa illee simatee baga gammadde erga jedheen booda akkana jedhe: “Har’a fardeessota keenya keessaa isa caalaa gaarii Abuu Qataadaa dha, miila deemtootaa keenya keessaa isa caalaa gaarii immoo Salamaa bin Akwa’ dha.”
Duulli kun mushrikoota ija jabina guddaadhaan qabeenya Nabiyyii irratti harka diriirsaniif, akkasumas gosoota kaaniif, barnoota dagatamuu hin dandeenye ta’e. Zuu Qarad keessatti halkan tokko fi guyyaa tokko turan. Sana booda Madiinaatti deebi’an. Duulli kun guyyaa shan ture.
“Mandiilonni Sa’ad bin Mu’aaz Jannata keessa jiran kana caalaa bareedaa dha” Hadiisa shariifa
Dhufaatiin keessan rahmata, gammachuu fi nagaa dha, yaa Ergamaa Rabbii,
Mul’achuun keessan dhukkuba jaalalleeyyootaaf yaala dha, yaa Ergamaa Rabbii.
Aadam utuu bishaan fi suphee gidduu jiruu illee nabiyyii turtan,
Imaama nabiyyootaa ta’uun keessan mijataa dha, yaa Ergamaa Rabbii.
Warri guutoon nuura keessaniin guutummaa argatan,
Jiraachuun keessan mul’ata guutuu Rabbii dha, yaa Ergamaa Rabbii.
Karaa keessaniin gara Isaa fi gammachuu hafuuraa gosa hundaa ga’an,
Hojiin keessan warra rakkataniif kennaa dha, yaa Ergamaa Rabbii.
Hüdâyîf shafaa’aa godhaa, mul’atus dhokatus:
Inni kadhataa balbala keessanitti of hidhe dha, yaa Ergamaa Rabbii!
Aziz Mahmûd Hüdâyî