DUULA BADR XIQQAA
Duulli kun Badr al-Maw’id fi Badr as-Sughraa jedhamees waamama. Abuu Sufyaan Uhud irraa yommuu deebi’u: “Waggaa dhufu Badr irratti deebi’annee haa wal lollu,” jedhee ture; Faaruuq-i a’zam (radiyallaahu anhu) mallattoo Jaalallee Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) argee: “Haa ta’u,” jedhee deebisee ture. Abuu Sufyaan loltoota walitti qabee Quraysh lola fi waraanaaf kakaasaa ture; garuu garaadhaan hin barbaadu ture. Haa ta’u malee, namoonni: “Dubbii isaa hin eegne,” akka hin jenneef, ummata dura deemaa ture. Yeroo sanatti Nu’aym bin Mas’uud Ashja’ii Makkaa dhufee ture. Inni loltoonni Islaamaa lolaaf qophaa’uu isaanii, humna fi ulfina isaanii ibse. Abuu Sufyaan: “Yoo Madiinaa dhaqxee Muhammad fi Sahaabota isaa lola ba’uu irraa deebisuu dandeesse, gaala waggaa sadii digdama sii kenna. Suhayl bin Amr waadaa koo kanaaf wabii haa ta’u,” jedhe. Nu’aym ni fudhate. Madiinaa dhaqee loltoonni kaafirootaa baay’ee ta’uu isaanii beeksise. Sahaabota keessaa tokko tokko shakkii keessa galan. Haa ta’u malee Abuu Bakr fi Umar (radiyallaahu anhumaa) Ergamaa Rabbii bira dhaqanii, Madiinaa keessaa ba’uuf yaada dhiheessan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii baay’ee gammade; akkana jedhe: “Rabbii, Isa lubbuun koo harka humna Isaa keessa jirtuun kakadha: dhugumaan lola nan ba’a!” Abdullaah bin Rawaahaa Madiinaa keessatti bakka isaa bu’aa godhee dhiisee, alaabaa Aliyyiif kenne.
Yeroo sanatti mushrikoonni Makkaa, babal’achuu Islaamaa dhorkuuf, loltoota kuma lama wajjin Abuu Sufyaan ajajaa ta’ee Badr itti qajeelan. Sayyidni Aalamootaa Sahaabota isaa gootota kuma tokko fi dhibba shan wajjin, isaan dura Badr ga’e. Mushrikoonni mujaahidoonni isaan dura Badr akka ga’an yommuu dhaga’an, onnee isaanii keessa sodaan seene. Hanga Marr az-Zahraanitti qofa ga’uu danda’an. Loltoota Islaamaa gootota wajjin wal arguuf ija jabaachuu hin dandeenye. Onnee isaanii keessa sodaan seenee, beela waggaa sanaa illee sababii godhatanii, gara Makkaatti deebi’an. Ummanni Makkaa isaan tuffatee isaan qoose.
Muslimoonni fardeen lama qofa qabu turan; garuu meeshaan daldalaa isaanii baay’ee ture. Badr irratti maallaqa baay’eedhaan gurguran. Walakkaa ji’a Zul-Qa’daa ture. Bu’aa guddaa argatan. Rasuula Kabajamaan Sahaabota isaa ulfina qabeeyyii wajjin mushrikoota guyyaa saddeet Badr irratti eegan. Booda gammachuu fi ulfina wajjin gara Madiinaatti deebi’an.
Duula Zaat ar-Riqaa’
Duulli kun ji’a Muharram keessa ture. Namni Madiinaatti hoolota gurguruuf dhufe tokko Muslimootaaf akka Banii Anmaar fi Banii Salamaa Muslimoota irratti loltoota walitti qabataa jiran beeksise. Oduun kun Nabiyyii (sallallaahu alayhi wa sallam) ga’e. Usmaan bakka isaa bu’aa godhee Madiinaa keessa dhiisee, loltoota dhibba afur yookaan oduu tokko keessatti dhibba torba ta’an wajjin, halkan Dilbataa (halkan Sanbataa gara Dilbataatti) guyyaa kudhaffaa ji’a sanaa Madiinaa keessaa ba’e. Iddoo mushrikoonni jiran ga’an; garuu dubartoota malee nama biraa achi hin arganne. Dhiironni mushrikootaa gara tulluuwwanii baqatanii turan. Mushrikoonni riphanii akka isaan hin haleelleef, iddoon sun saamamee, gosoonni mushrikootaa naannoo sanaa jiran of jalatti bitaman.1 Guyyaa kudha shan duula keessa turanii, Madiinaatti deebi’an.
“Rabbii, Isa lubbuun koo harka humna Isaa keessa jirtuun kakadha: dhugumaan lola nan ba’a!” Hadiisa shariifa
Lola Muraysii’
Duula Duumat al-Jandal
Sayyida keenya Ergamaan Rabbii gosoota Duumat al-Jandal keessa jiraatan, kanneen imaltoota Shaam deemanii dhufan rakkisanii Madiinatul-Munawwaraa immoo yaaddessan irratti, loltoota kuma tokkoon duula baase. Kun gara dhuma ji’a Rabii’ul-Awwal, guyyaa Wiixataa ture. Sibaa’ bin Urtufa bakka isaa bu’aa godhee Madiinaa keessa dhiise. Gosoonni diinaa loltoonni Islaamaa dhufuu isaanii yommuu dhaga’an baqatan. Achi guyyoota muraasa erga turanii booda, gara guyyaa 20ffaa ji’a Rabii’ul-Aakhiritti Madiinaatti deebi’an.2
Lola Muraysii’
Duulli kun Duula Banii Musxaliq jedhamees waamama. Muraysii’ maqaa boollaawwan bishaanii gosa Khuzaa’aa kan Qudayd keessa jiranii fi dallaa boolla sana eeguuf ijaarame ti. Iddoon kun akkasumas eegumsa fuulduraa gosa Banii Khuzaa’aa ture.
Bara shanaffaa Hijraa keessa, hogganaan ilmaan Musxaliq Haaris bin Abii Diraar, Nabiyyii keenya kabajamaa wajjin wal loluuf namoota baay’ee walitti qabee ture. Isaan hidhachiisee Madiinaa irratti duula godhuuf ture. Oduun kun Nabiyyii keenya jaalatamaa yommuu ga’u, battaluma loltoota dhibba torba wajjin ilmaan Musxaliq irratti duulaaf ba’an. Boolla Muraysii’ biratti qubata ijaaran. Jalqaba ilmaan Musxaliq gara Islaamummaatti waamaman. Isaan fudhachuu didanii, xiyya darbatanii lola jalqaban. Sahaabonni kabajamoon ajaja Sayyida keenya Ergamaa Rabbii: “Hundi keessan tokkummaan tasa haleelaa!” jedhu raawwatanii, ilmaan Musxaliq keessaa kudhan ajjeesan. Hogganaan gosaa baqatee lubbuu isaa baraare; garuu intalli isaa Barraa fi gosa isaa keessaa namoonni 600 booji’aman. Boojuun qoodame. Barraan Nabiyyii keenya kabajamaa bira dhufee: “Abbaa qabiyyee koo, nama ani qooda isaa keessa kufe, wajjin warqii sagaliif bilisa akkan ba’u waliigalleera. Na gargaaraa!” jette. Nabiyyiin keenya kabajamaan rahmata godhee, fedhii ishee raawwatee ishee bite. Booda bilisa baasee bilisummaa ishee deebisee kenne. Sababa Nabiyyiin keenya jaalatamaan Islaamummaa isheetti lallabeef, Muslimtuu taate. Sayyidni Aalamootaa Muslimtuu ta’uu ishee irratti baay’ee gammadee, badhaasa gochuuf nikaahaan ishee kabaje. Sahaabonni kana arganii hundi isaanii: “Nuti firoota haadha keenyaa, ishee maatii Ergamaa Rabbii taate, tajaajiltoota godhannee itti fayyadamuu irraa ni saalfanna,” jedhanii, booji’amtoota isaanii bilisa baasan. Nikaahni kun booji’amtoota dhibbaan lakkaa’aman bilisa ba’uuf sababa ta’e.
Nabiyyiin keenya jaalatamaan maqaa haadha manaa isaa eebbifamtuu Barraa, Juwayriyaa jedhee jijjiire. Haadha teenya Juwayriyaaf haati teenya Aa’ishaan: “Ani dubartii Juwayriyaa caalaa gaarii fi barakaa qabduu hin arganne,” jetti turte.3
Loltoonni Islaamaa injifannoodhaan karaa Madiinaa nuura qabeettii yommuu qabatan, gosoonni mushrikootaa naannoo sanaa jiran baay’ee sodaatan; Muslimoota irratti haleeluuf ija jabaachuun akka sodaachisaa ta’e hubatan.
Taateewwan tokko tokko bara shanaffaa Hijraa
Lola Muraysii’ (Banii Musxaliq) irraa deebi’anii yeroo deemanitti bubbeen cimaan bubbise. Sahaabonni diinni Madiinaa dhufee saamuu barbaada jedhanii yaadan. Ergamaan Rabbii: “Hin sodaatinaa. Madiinaan iddoo nagaa ti; golee ishee hundumaa keessa maleykota eegdotatu jira. Garuu har’a munaafiqni tokko du’eera. Inni Zayd bin Furaa’aa, michuu Ubayy Saluul ture,” jedhe.
“Ani dubartii Juwayriyaa caalaa gaarii fi barakaa qabduu hin arganne” Aa’ishaa (radiyallaahu anhaa)
Duula kanatti haadholiin mu’minootaa Aa’ishaa fi Ummu Salamaa illee hirmaatan. Munaafiqoonni haadha teenya Aa’ishaa irratti sobaan balaaleffatan. Muslimoota tokko tokkos sobni kun gowwoomse. Aayatoonni kabajamoon buufamanii, sobni munaafiqootaa ifa ba’e; Aa’ishaan jajamte.4 Ergamaan Rabbii: “Bishaaraa siif haa ta’u yaa Aa’ishaa! Haqq ta’aalaan si qulqulleessee ibse. Qulqullummaa keetiif ragaa ba’e,” jedhe. Nabiyyiin alayhis-salaam Sahaabota masjiida keessatti walitti qabe. Khuxbaa dubbatee aayatoota ulfina qabeeyyii buufaman dubbise. Barakaa aayatoota kabajamoo kanaatiin shakkiin onnee mu’minootaa keessaa ka’e. Warri balaaleffachuuf ija jabaatanis adabbii argatan. Duula kana irraa deebi’anii yeroo deemanitti aayanni tayammumaa buufame.5
Iddoo Salsala jedhamu, kan Madiinaatti dhihoo jirutti, calleen Aa’ishaa (radiyallaahu anhaa) ammas bade. Hanga calleen argamutti achi turan. Iddoo sanatti bishaan hin turre; Sahaabota biratti illee bishaan hin turre. Ergamaan Rabbii alayhis-salaam jilba Aa’ishaa as-Siddiiqaa irratti rafaa ture. Sahaabonni kabajamoon rakkoo bishaanii Abuu Bakriif ibsan. Innis Ergamaa Rabbii bira dhaqe; Ergamaan Rabbii alayhis-salaam dammaqe. Allaahu ta’aalaan aayata tayammumaa buuse. Sahaabonni tayammuma godhanii salaata Subhii salaatan. Booda Aa’ishaa (radiyallaahu anhaa) gaala irra kaa’an. Gaalli yeroo ka’u calleen argame.
Har’a isin nuura aalamaa, akkasumas mahbuuba Rabbii ti;
Jaallattoota keessan yeroo xiqqoo illee balbala keessan irraa hin fageessinaa.
Maqaan keessan ulfaatoon arraba koo irraa yeroo kamiyyuu hin ba’in:
Inni qalbii koo dhukkubsate qoricha dha; lubbuun isa irraa gammachuu argatti.
Maqaan keessan tokkoon tokkoon addaa addaan naaf shafaa’aa haa godhu jedhee abdadha:
Ahmad fi Mahmuud, Abul-Qaasim, Muhammad Musxafaa.
Kan “Wash-shams” fi “Wad-duhaa” jedhame waan ta’eef,
Fuula fi adda isaa aduu fi ji’aan wal fakkeessuun koo maal dogoggora?
Kanûnî Sultân Süleymân (Muhibbî)