DUULA BANII NADIIR
Amr bin Umayyaa (radiyallaahu anhu) utuu Ma’uunaatti booji’amee jiruu hidhaa isaa irraa bilisa ba’ee, gara Madiinaatti deebi’aa utuu jiruu karaa irratti Banii Aamir keessaa mushrikoota lama qunname. Kaafiroota lamaan kana ajjeese. Isaan lamaan eegumsa Ergamaa Rabbii jala galanii turan; Amr garuu kana hin beeku ture. Madiinaa ga’ee dhimma sana Ergamaa Rabbiitti dhiheesse. Nabiyyiin keenya kabajamaan akka Amr dogoggore beeksisee, gumaa (diyaa) isaanii dhaaltota isaaniitiif akka kennu ajaje.
Gosoota Banii Aamir fi Banii Nadiir gidduu hiriyyummaan ture. Banii Nadiir mirga ollummaas ni eegu turan. Kanaafuu gumaa kanaaf jiddu-galeessummaan gosa Banii Nadiir barbaachise.
Lola Uhud booda, bara afraffaa Hijraa, ji’a Rabii’ul-Awwal keessa, Ergamaan Rabbii Sahaabota keessaa Abuu Bakr, Umar, Aliyyi, Zubayr, Xalhaa, Sa’ad bin Mu’aaz fi Usayd bin Hudayr (radiyallaahu anhum) fudhatee Banii Nadiir bira dhaqe. Dhimma sana isaanitti himan. Banii Nadiir gumaa kaafiroota lamaanii sanaatiif gargaaruuf qophaa’oo ta’uu isaanii beeksisanii: “Xiqqoo eegaa, nyaata haa qopheessinu” jedhan. Yeroo sana Rasuula alayhis-salaam dugda isaa keenyan mana isaan keessa turan sanaa irratti hirkatee taa’aa ture; Sahaabonnis naannoo isaa walitti qabamanii taa’anii turan. Yeroo kana Huyayy bin Akhxab: “Yaa Yahuudotaa! Akkasitti Muhammad kophaa isaa argachuuf carraan gonkumaa isinitti hin dhufu. Isin keessaa tokko bantii mana kanaa irra ba’ee achii dhagaa mataa isaa irratti haa darbatu; isa jalaa ni baraaramna” jedhe. Amr bin Jahhaash: “Ani nan godha” jedhe. Sallaam bin Mishkam hammam isaan dhowwuu yaalus hin fayyadne. Inni: “Kana irraa of qusadhaa! Isaan kana isatti himu. Kun waliigalteen keenya akka cabuuf sababa ta’a; kana irraa wanti baay’ee hamaan dhufuu danda’a” jedhe. Yahuudonni Banii Nadiir isa hin dhaggeeffanne. Yeroo sana Jibriil alayhis-salaam dhufee haala kana Ergamaa Rabbiitti hime. Nabiyyiin keenya kabajamaan Sahaabotatti homaa utuu hin jedhin, akka nama hojii tokkoof deemuutti walga’ii sana irraa ka’ee Madiinaa dhaqe. Yaadni ajjeechaa dhoksaa sun bu’aa malee hafe.
Kana irratti Sayyidni Aalamootaa gosa Yahuudii waliigaltee cabse kanatti Muhammad bin Maslamaa erge; akkanas jedhe: “Yahuudota ilmaan Nadiir bira dhaqi! Akkana jedhiin: ‘Ergamaan Rabbii ajaja kana isinitti himuuf ana isinitti erge: Biyya koo keessaa ba’aa deemaa! As ana wajjin hin jiraatinaa! Isin karoora ajjeechaa dhoksaa natti baaftaniittu. Guyyaa kudhan isiniif kenna. Yeroo kana booda isin keessaa namni as argame morma isaa ni kutama.’”
Muhammad bin Maslamaan ajaja kana yommuu isaanitti himu, sodaa isaaniitiin qophii karaa jalqaban. Garuu hogganaan munaafiqootaa Abdullaah bin Ubayy: “Gonkumaa masaraa keessanii hin ba’inaa. Qabeenya keessanii fi biyya keessan dhiiftanii hin deeminaa. Namoota koo kuma lamaan isin gargaaruuf dhufna” jedhee isaanitti ergate.
Sulxaanni Uumamaa kana yommuu dhaga’u, Sahaabota wajjin gara masaraa ilmaan Nadiir, kan Masjidun-Nabawii irraa kiiloo meetira afur fagaatuutti duule. Madiinaatti Ibn Ummu Maktuum bakka bu’aa godhamee hafe. Alaabaa Aliyyitu baata ture. Masaraan marfamee marsaan jalqabe. Yahuudonni, kanneen duraan Sahaabota morkachaa turan, masaraa keessaa ba’uuf ija hin jabaanne. Gargaarsi munaafiqootaas hin dhufne.
Sahaabonni masaraa to’annoo jala galchanii simbirroo illee akka darbitu hin hayyamne. Marsaan guyyaa digdamaa ol erga fudhatee booda, Yahuudonni harka kennan. Meeshaa waraanaa, warqee fi meetii isaanii hunda Muslimootaaf dhiisanii, gariin gara Shaam, gariin immoo gara Khaybar ari’aman. Akkasiin naannoo Madiinaa keessatti Yahuudota keessaa ilmaan Qurayzaa qofatu hafe.1
“Yahuudonni na ajjeesuuf karoorfatan! Jibriil yommuu kana natti himu, ka’e!” Hadiisa shariifa
Taateewwan barbaachisoo bara afraffaa Hijraa
Bara kana keessa aayanni kabajamaan dhugaatii machiisaa dhuguu haraama godhe bu’e.2 Haadhota manaa eebbifamoo Rasuula Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) keessaa tokko, Zaynab bint Khuzaymaa, ji’a Rabii’ul-Aakhir bara afraffaa Hijraa keessa, umurii waggaa soddomaatti, Ergamaa Rabbii wajjin erga fuudhamtee gara ji’a saddeet booda boqotte.3 Ammas bara kana keessa Husayn, mucaan lammaffaa Aliyyii fi Faaximaa, dhalate.4 Abbaan manaa Ummu Salamaa, kan Lola Uhud irratti madaa’ee booda boqote, ijoollee muraasa dhiisee ture. Haati teenya Ummu Salamaa, dulloomuu isheetiin, haala rakkisaa keessa turte. Nabiyyiin keenya jaalatamaan baay’ee isheef gara laafee, rahmataan ishee fuudhuudhaan kabaje.5
Boqochuu Faaximaa bint Asad
Faaximaa bint Asad, haati Aliyyis bara kana keessa boqotte.6 Nabiyyiin keenya jaalatamaan kanatti baay’ee gaddee: “Har’a haati koo boqotte!” jedhe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan erga akaakoon isaa Abdulmuxxalib boqotee booda ishee bira guddate. Yeroo inni nabiyyummaa isaa beeksise, isheen battaluma Muslima ta’uudhaan kabajamte. Kanaafuu Sulxaanni Uumamaa ishee akka haadhaatti ilaalee kabaja guddaa isheef godha ture. Gara laafina isheef qabuun qamiisa isaa eebbifamaa uffatee ture baafatee, kafana godhanii akka ishee haguugan ajaje. Erga salaata janaazaa salaachisee booda, maleykonni kuma torbaatamni salaata sana irratti akka argaman beeksise. Hanga qabriitti deemee keessa bu’e. Jireenyi qabrii akka isheef mijataa fi gammachiisaa ta’uuf, qabricha gara goleewwaniitti akka waan bal’isuutti mallattoo erga godhee booda qabrii keessa ciise.
Qabrii keessaa yommuu ba’u, iji isaa eebbifamaan imimmaaniin guutamee, imimmaan isaa eebbifamaan qabrii irratti dhangala’ee ture. Yaa Rabbii koo! Kun rahmata akkamii ture?… Kun immoo giiftii akkam carraa qabeessa turte?… Umar illee of qabachuu dadhabee: “Lubbuun koo isiniif wareegamtu haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii! Waan nama tokkoof illee hin goone dubartii kanaaf gootan!” jedhee yommuu gaafatu, Nabiyyiin keenya jaalatamaan, warra waadaa eegan keessaa isa caalaatti waadaa eegu, akkana jedhe: “Abuu Xaalib booda namni akka dubartii gaarii kanaa gaarummaa natti godhe hin jiru. Isheen haadha koo turte. Utuu ijoolleen ishee beela’anii jiranii, jalqaba ana quubsiti turte. Utuu ijoolleen ishee awwaaraa fi biyyeedhaan faalamanii jiranii, isheen jalqaba rifeensa koo filtee zayita wardiitiin dibdi turte. Isheen haadha koo turte! Uffata Jannataatiin akka uffifamtuuf, qamiisa koo kafana godhee isheef uffise. Jireenyi qabrii isheef akka laafaa fi salphaa ta’uuf, qabrii keessatti cinaa ishee ciise. Jibriil Allaahu ta’aalaa biraa: ‘Dubartiin kun warra Jannataa keessaa ti’ jedhee oduu natti fide.” Achiis haadha teenya Faaximaa bint Asadiif akkana jedhee du’aa godhe: “Allaahu ta’aalaan si haa araaramu, dhiifama siif haa godhu, mindaas siif haa kennu. Yaa haadha koo! Allaahu ta’aalaan rahmata siif haa godhu. Ofii keetii beela’aa utuu jirtuu ana quubsite. Ofii keetii utuu hin uffatin ana uffifte; utuu hin nyaatin ana nyaachifte. Kan jiraachisuu fi kan ajjeesu Allaahu ta’aalaa dha. Inni yeroo hunda jiraataa dha. Inni hin du’u. Yaa Rabbii! Haadha koo Faaximaa bint Asadiif dhiifama godhi, araarami! Deebii ishee isheetti beeksisi. Qabrii ishee bal’isi. Yaa Rabbii, Isa warra rahmata godhan hunda caalaa rahmata qabu! Haqa Nabiyyii Keetiitiin, jechuunis haqa kootiin, haqa nabiyyoota darbaniitiinis du’aa koo kana fudhadhu.”
Taateewwan barbaachisoo biroo bara afraffaa Hijraa
Abdullaah, ilmi Usmaan kan Ruqayyaa irraa dhalate, umurii waggaa jahaatti boqote. Sayyidni Aalamootaa salaata janaazaa ilma intala isaatiif salaachisee, ofii isaatii qabrii keessa kaa’e. Baay’ee gadde; imimmaan isaa eebbifamaan qabrii irratti dhangala’e. Harka isaa eebbifamaatiin dhagaa awwaalaa dhaabee: “Allaahu ta’aalaan garboota Isaa keessaa warra rahmata qabanii fi onnee laafaa qabaniif rahmata godha” jedhe.7
Isin sulxaana rasuulotaa, mootii ulfina qabeessa, yaa Sayyida koo.
Warra gargaarsa hin qabneef isin badhaadhina bara baraa ti, yaa Sayyida koo.
Gumii Rabbii keessatti isin isa dursaa, yaa Sayyida koo.
Labsii “La’amruka” jedhuun mirkanaa’aniittu, yaa Sayyida koo.
Isin Ahmad, Mahmuud fi Muhammad, yaa Sayyida koo,
Haqq irraa Sulxaana nuuf mirkanaa’e, yaa Sayyida koo.
Uumamni keessan lubbuuwwan qaama hin qabne ifsiisa;
Biyyeen balbala keessanii bakka maleykonni maddii isaanii itti kaa’an.
Ilaalchi keessan daawwitii mul’ata tajallii Rabbii ti;
Abuu Bakr, Umar, Usmaan fi Aliyyi michoota keessan.
Isin Ahmad, Mahmuud fi Muhammad, yaa Sayyida koo,
Haqq irraa Sulxaana nuuf mirkanaa’e, yaa Sayyida koo.
Khuxbaan keessan minbara biyya bara baraa irratti ni dubbifama.
Murtiin keessan mana murtii guyyaa mindaa irratti ni hordofama.
Iyyi gammachuu dhufaatii keessanii Arshii Rabbii irratti ni dhaga’ama.
Maqaawwan keessan ulfaatoon dachii fi samii irratti ni yaadatamu.
Isin Ahmad, Mahmuud fi Muhammad, yaa Sayyida koo,
Haqq irraa Sulxaana nuuf mirkanaa’e, yaa Sayyida koo.
Şeyh Galib
“Abuu Xaalib booda namni akka dubartii gaarii kanaa (Faaximaa bint Asad) gaarummaa natti godhe hin jiru. Isheen haadha koo turte” Hadiisa shariifa
Duula Badr Xiqqaa