DUULOTA (GHAZWAA) FI SARIYYOOTA

Imala waraanaa, duula fi sariyyaa

Nageenya Madiinaa eeguu fi haala diinotaa to’achuuf, Boonsi Uumamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) sariyyoota (garee weerartootaa, kutaalee loltootaa), jechuunis gareewwan waraanaa xixiqqoo qindeesse. Lakkoofsi warra sariyyoota kana, kanneen Ergamaan Rabbii ofii isaatii utuu hin hirmaatin kaafiroota irratti erge, keessatti hirmaatanii shanii hanga dhibba afuriitti garaagara ture. Lolli Nabiyyiin keenya kabajamaan keessatti hirmaatee ofii isaatii hogganes duula (ghazwaa) jedhama. Loltoonni gara lolaa deemuun imala waraanaa, haalli lolaa immoo qophii waraanaa jedhama.

Weerara tasaa diinaa ittisuuf, Nabiyyiin keenya jaalatamaan Madiinaatti seera eegumsaa dhaabee, gareewwan naannoo eegan baasee, tarkaanfiiwwan nageenyaa barbaachisan fudhate.

Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) duula digdamii torba duule. Isaanis: Abwaa’ (Waddaan), Buwaax, Badr isa jalqabaa (Safwaan), Zul-Ushayraa, Badr (Badr al-Kubraa), Qarqarat al-Kudr, Banii Qaynuqaa’, Sawiiq, Ghaxafaan (Anmaar, Zii Amr), Bahraan (Banii Sulaym, Najraan), Uhud, Hamraa al-Asad, Banii Nadiir, Badr Xiqqaa (Badr as-Sughraa), Zaat ar-Riqaa’, Duumat al-Jandal, Muraysii’ (Banii Musxaliq), Khandaq (Ahzaab), Banii Qurayzaa, Banii Lihyaan, Ghaabaa (Zii Qarad), Khaybar, Waadil-Quraa, Injifannoo Makkaa, Hunayn, Xaa’if fi Tabuuk.

Duulota kana keessaa sagal qofa keessatti walitti bu’iinsi uumame. Isaanis: Badr (Badr al-Kubraa), Uhud, Muraysii’ (Banii Musxaliq), Khandaq (Ahzaab), Banii Qurayzaa, Khaybar, Waadil-Quraa, Hunayn fi Xaa’if. Makkaan utuu hin lolamin injifatamte; ummanni ishee hundi Muslima ta’e.

Duulota biroo keessatti walitti bu’iinsi tokkollee hin uumamne: tokko tokko keessatti waliigalteen godhame, kaan keessatti diinni harka kenne; kaafiroota keessaa gareen tokko loltoota Islaamaa wajjin wal arguuf ija jabina dhabe; baay’een kaafirootaa immoo akkuma dhufaatii loltoota Islaamaa dhaga’aniin gara tulluuwwaniitti baqatanii badan.

Mammaaksa kanaan mootummoonni hundi milkii fi badhaadhina argatu:
“Yoo nagaa fi araara barbaadde, lolaaf qophaa’ii jiraadhu.”
Abdülhak Molla

“Warra isin loluuf ka’an, isinis karaa Allaahu ta’aalaa irratti isaan lolaa. Garuu daangaa hin darbinaa, hin baay’isinaas” Baqaraa: 190

Sariyyoota Sayyida keenya Ergamaan Rabbii erge

Sariyyoota jalqabaa – garee Hamzaa

Mushrikoota karaa daldalaa fi diinagdeetiin dadhabsiisuu fi karaatti deebisuun barbaachisaa ture. Kanaaf karaawwan daldalaa Sooriyaa kutuun dirqama ture. Yeroo kanatti qaafilaan mushrikootaa tokko naannoo Madiinaa darbaa akka jiru dhaga’ame. Bara jalqabaa Hijraa, ji’a torbaffaa, jalqaba Ramadaanii, Nabiyyiin keenya jaalatamaan battaluma qophiin imala waraanaa akka godhamu ajajee, Hamzaa loltoota fardaa soddoma irratti ajajaa godhee muude. Allaahu ta’aalaa sodaachuu fi warra ajaja isaa jala jiraniif gaarii ta’uu erga isa gorsee booda: “Karaa Allaahu ta’aalaa irratti, maqaa Allaahu ta’aalaa yaadachaa duulaaf ba’aa! Warra Allaahu ta’aalaa hin beekne lolaa…” jedhe. Hamzaaf alaabaa adii kennee geggeesse.

Hamzaan loltoota fardaa ajaja isaa jala jiran wajjin gara qaafilaa mushrikootaa, kan loltoonni fardaa dhibba sadii eegan, ka’e. Qaafilaan Shaam irraa gara Makkaa deemaa utuu jiruu, bakka Siif al-Bahr jedhamu yommuu ga’u, mujaahidoota wajjin wal qunname. Sahaabonni ulfina qabeeyyiin battaluma sirna lolaatti galanii lolaaf qophaa’an. Yeroo sana Majdii bin Amr Juhanii, inni achi ture, dhufee gidduu seene. Majdii bin Amr Juhanii michuu gama lamaanii ture. Muslimoonni lakkoofsaan baay’ee xiqqaa, mushrikoonni immoo baay’ee baay’ee ta’uu isaanii argee, Muslimoonni injifatamuu danda’u jedhee yaade. Mootummaan Muslimootaa bara baraan akka itti fufu abdachuudhaan gidduu galee, gama lamaan loluu irraa deebise. Achiis Hamzaa fi hiriyyoonni isaa gara Madiinaatti deebi’an. Hojiin Majdii yommuu Nabiyyii keenya kabajamaaf dhihaatu, gammachuu isaa ibsee: “Hojii eebbifamaa, gaarii fi sirrii hojjeteera” jedhe.1

Garee Ubaydaa bin Haaris

Kana booda sariyyoonni addaan hin cinne. Ubaydaa bin Haaris mujaahidoota gara jaatamaa yookaan saddeetamaa ajaja isaa jala godhatee gara Raabighitti ergame. Akkuma loltoonni lamaan wal fuulduratti dhufaniin, gamni lamaanuu xiyya darbachuu jalqaban. Loltoota Islaamaa keessaa namni xiyya jalqabaa darbate Sa’ad bin Abii Waqqaas ture. Mushrikoonni dhibba lamaan, kanneen Abuu Sufyaan jala turan, loltoonni Islaamaa baay’een isaanii riphanii jiru jedhanii yaadanii, Muslimoota sodaatanii baqachuu keessatti nagaa argatan.2

Karaa Rabbii irratti haa lollu, ulfina haa argannu, ulfina…
Qur’aana keessatti Yazdaan injifannoo nuuf waadaa gala.

“Karaa Allaahu ta’aalaa irratti, maqaa Allaahu ta’aalaa yaadachaa duulaaf ba’aa! Warra Allaahu ta’aalaa hin beekne lolaa” Hadiisa shariifa

Duulota Sayyida keenya Ergamaa Rabbii

Duulota jalqabaa – duula gara Waddaan

Kun duula gara Abwaa’ jedhamees ni beekama. Duula Ergamaa Rabbii isa jalqabaa ti. Ji’a kudha lammaffaa Hijraa keessa raawwate. Madiinaatti Sa’ad bin Ubaadaa bakka bu’aa ta’ee hafe. Namoota jaatamaan Quraysh fi gosa Banii Damraa irratti duulame. Alaabaa Hamzaatu baatee ture. Warri Makkaa hin argamne. Bakka Waddaan jedhamu ga’an. Gosa Banii Damraa wajjin waliigalteen barreeffamaa godhame. Akka waliigaltee kanaatti

1- ilmaan Damraa gonkumaa diina hin gargaaran,

2- lubbuu fi qabeenyi ilmaan Damraa eegumsa Muslimootaa jala ta’a,

3- kanaaf deebii immoo, yeroo Nabiyyiin keenya kabajamaan ilmaan Damraa lolaaf waamu, battaluma gargaaruuf fiigu.

Duula gara Buwaax

Duulli kun duula Ergamaa Rabbii isa lammaffaa ti. Bara lammaffaa Hijraa, ji’a Rabii’ul-Awwal ture. Madiinaatti Saa’ib bin Usmaan bin Maz’uun bakka bu’aa ta’ee hafe. Qaafilaan mushrikootaa namoota dhibba tokkoo, kan Abuu Sufyaan hogganu, gaala kuma lamaa fi dhibba shan wajjin gara Shaam deemaa akka jiru yommuu dhaga’amu, namoota dhibba lamaan qaafilaa Quraysh irratti duulame. Hanga tulluu Buwaaxitti naannoon hundi tarkaanfii tarkaanfiidhaan barbaadamus, mushrikoonni hin qabamne.

Duula gara Zul-Ushayraa

Jalqaba ji’a kudha jahaffaa Hijraa keessa raawwate. Qaafilaan daldalaa guddaan mushrikoota Makkaa, kan Abuu Sufyaan ajaju, gara Shaam deemaa akka jiru oduun dhaga’ame. Ergamaan Rabbii Abuu Salamaa bin Abdulasad bakka isaa bakka bu’aa godhee dhiise. Alaabaa Hamzaaf (radiyallaahu anhu) kenne. Gaala soddoma qabu turan; walitti aananii yaabbatu turan. Mujaahidoota gara dhibba tokkoo fi shantamaa yookaan dhibba lamaa wajjin bakka Ushayraa jedhamu ga’anii guyyoota muraasa eegan. Qaafilaa qabachuun hin danda’amne. Ilmaan Mudlij wajjin araara buusanii gara Madiinaatti deebi’an.

Duula Badr isa jalqabaa

Kun duula gara Safwaan jedhamees ni beekama. Duula Buwaax irraa deebi’anii guyyoonni muraasa qofa darbanii turan, yommuu namni Quraysh tokko, Kurz bin Jaabir Fihrii jedhamu, namoota isaa wajjin tulluu Jammaa’ irratti weerara tasaa raawwatee, loonii fi gaala achitti dheedaa turan oofee fudhachuu isaa oduun dhaga’ame.

Nabiyyiin keenya kabajamaan Zayd bin Haarisaa bakka isaa bakka bu’aa godhee dhiisee, Sahaabota muraasa wajjin gara bakka taateen itti raawwatameetti ka’e. Yeroo kana alaabaa Aliyyiif kenne.

Mujaahidoonni bakka taatee yommuu ga’an, Kurz fi warri kaan horii dhiisanii faana isaanii balleessan. Hanga sulula Safwaan kan Badr bira jirutti dhagaa hundumaa jala ilaalamus, hin argamne.

Garee Abdullaah bin Jahsh (sariyyaa Baxn Nakhlaa)

Guyyaa tokko Nabiyyiin keenya kabajamaan mushrikoota Quraysh too’achuuf gara Nakhlaatti sariyyaa qindeessuu barbaade. Loltoota ergamaniif Abuu Ubaydaa bin Jarraah ajajaa godhuu barbaade. Abuu Ubaydaa bin Jarraah ajaja kana yommuu fudhatu, gadda Nabiyyii keenya irraa fagaachuutiin booyuu jalqabe.

“Warra karaa hajjii irratti du’anii fi warra karaa Rabbii irratti duulaniif oduu gammachiisaa haa ta’u!” Hadiisa shariifa

Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) bakka isaa Abdullaah bin Jahsh ajajaa godhee muude.3

Abdullaah bin Jahsh warra Islaamummaa hawwii guddaadhaan jiraatan keessaa tokko ture. Yeroo Muslima ta’e, kaafiroonni dararaa sammuutti hin dhufne isa irraan ga’an illee, humna iimaanaatiin isaan morkatee, rakkinaa fi dararaa isaanii jabinaan dandamate. Kanaafuu Nabiyyiin keenya kabajamaan waa’ee isaa Sahaabota isaatiin: “Inni isin keessaa isa beelaa fi dheebuu caalaatti dandamatuu fi obsu dha” jedhee ture. Abdullaah bin Jahsh oduu gammachiisaa Sayyida keenya Ergamaan Rabbii shahiidotaaf kenne dhaga’ee, yeroo hunda shahiida ta’uuf hawwaa ture. Lola keessatti sarara fuulduraa irratti akka gootaatti lola ture.

Abdullaah bin Jahsh akkana jedha: “Guyyaa sana Rasuula alayhis-salaam salaata Ishaa’ii erga salaate booda bira isaatti na waamee: ‘Boru ganama barii bira koo kottu. Meeshaan waraanaa kees si bira haa jiraatu. Gara tokkotti si erga’ jedhe.

Yommuu ganama ta’u masjiida dhaqe. Goraadeen koo, iddaan koo, xiyyii fi korojoon koo na irra, gaachanni koos na bira ture. Rasuula alayhis-salaam erga salaata Subhii salaachisee booda gara mana isaatti deebi’e. Ani dursee waanan dhufeef balbala duratti eeggachaa ture. Muhaajiroota keessaa namoota muraasa kanneen na wajjin deeman argate. ‘Namoota kana irratti ajajaa si godheera’ jedhee xalayaa naaf kenne. ‘Deemi! Erga halkan lama imaltee booda xalayaa bani. Akka waan isa keessatti ajajameetti hojjedhu’ jedhe. ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Gama kamitti haan deemu?’ jedheen gaafadhe. ‘Karaa Najdiyyaa qabadhu. Gara Rakiyyaatti, gara eelaatti qajeeli!’ jedhe.”

Abdullaah bin Jahsh yeroo imala Nakhlaatiif ajajame, maqaan Amiir al-Mu’miniin jalqaba isaaf kenname. Islaamummaa keessatti ajajaa maqaa kanaan jalqaba waamame isa ture. Garee namoota saddeet yookaan kudha lama qabuun, guyyaa lama booda bakka Malal jedhamu yommuu ga’an, xalayaa bane keessatti akkana jedhee barreeffamee ture:

“Bismillaahir-rahmaanir-rahiim. Yommuu xalayaa kana ilaaltee dubbiftu, hanga sulula Nakhlaa kan Makkaa fi Xaa’if gidduu jiru geessutti, maqaa fi barakaa Allaahu ta’aalaatiin imali. Hiriyyoota kee keessaa tokkollee si wajjin akka deemu hin dirqisiisin! Warra Quraysh sulula Nakhlaa keessa jiranii fi qaafilaa isaanii too’adhu, hordofii qoradhu. Oduu isaanii nutti beeksisi.”

Amiir al-Mu’miniin Abdullaah bin Jahsh erga xalayaa dubbisee booda: “Nuti garboota Allaahu ta’aalaa ti; hundi keenya gara Isaatti deebina. Dhaga’eera, ajajameera. Ajaja Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaa jaalatamaa nan raawwadha” jedhee, xalayaa dhungatee mataa isaa irra kaa’e. Achiis gara hiriyyoota isaatti garagalee: “Isin keessaa namni shahiida ta’uuf hawwu na wajjin haa dhufu. Namni dhufuu hin barbaanne deebi’ee deemuu danda’a. Isin keessaa nama tokkollee hin dirqisiisu. Yoo hin dhufne, ani qophaa koo deemee ajaja Rasuula alayhis-salaam nan raawwadha” jedhe. Hiriyyoonni isaa hundi isaanii yeruma tokkotti: “Nuti ajaja Nabiyyii keenya kabajamaa dhageenyeerra. Allaahu ta’aalaaf, Ergamaa Rabbiif (sallallaahu alayhi wa sallam) fi siif ajajamoo dha. Bakka barbaadde, barakaa Allaahu ta’aalaa irra imali” jedhanii deebisan.

Waraanni xiqqaan kun, kan Sa’ad bin Abii Waqqaas illee keessa ture, gara Hijaazitti imalee Nakhlaa ga’e. Bakka tokkotti dhokatanii warra Quraysh achi darban too’achuu jalqaban. Yeroo kanatti qaafilaan Quraysh tokko darbe. Gaalli isaanii fe’amee ture. Mujaahidoonni qaafilaatti dhihaatanii gara Islaamummaatti isaan waaman; yommuu hin fudhatin, lola jalqaban. Isaan keessaa tokko ajjeesanii lama boojii qabatan; inni tokko farda waan yaabbatuuf isa hin geenye. Qabeenyi kaafirootaa hundi mujaahidootaaf hafe. Abdullaah bin Jahsh boojuu kana keessaa harka shan keessaa tokko Sayyida keenya Ergamaa Rabbiif adda baase. Kun boojuu Muslimoonni jalqaba argatan ture.4

Nabiyyiin keenya kabajamaan boojiiwwaniif Islaamummaa ibsee akka amanan isaanitti dhiheesse. Hakam bin Kaysaan Muslima ta’e. Usmaan bin Kaysaan Islaamummaa didee gara Makkaatti deeme.

Masjid Qiblatayn

Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) gara Madiinatul-Munawwaraatti erga godaanee ji’a kudha torba darbee ture. Hanga yeroo sanaatti yeroo hunda gara Baytul-Maqdis kan Quds ulfaattuu keessa jiruutti garagalee salaata salaata ture. Guyyoota kanatti Yahuudonni: “Kun dhimma dinqisiisaa dha! Amantiin isaa kan keenya irraa adda, qiblaan isaa garuu akka kan keenyaa ti!” jedhanii dubbachuun isaanii Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira ga’e. Haasaan kun onnee isaa eebbifamaa miidhe.

Guyyaa tokko, yeroo Jibriil alayhis-salaam dhufe, akkana jedheen: “Yaa Jibriil! Allaahu ta’aalaan fuula koo qiblaa Yahuudotaa irraa gara Ka’abaatti akka naaf garagalchu nan hawwa.”

Jibriil alayhis-salaam: “Ani garbicha qofa. Kana Allaahu ta’aalaa kadhadhaa!” jedhee deebise.

Kana booda aayanni kabajamaan 144ffaan Suuraa al-Baqaraa bu’e. Keessatti akkana jedhame: “(Yaa Habiiba Koo! Wahyiin akka dhufuuf) fuulli kee gara samiitti yeroo yeroodhaan garagaluu isaa dhugumaan ni arginaa. Kanaafuu qiblaa ati itti gammaddutti si garagalchina. Amma fuula kee gara Masjidul-Haraamitti (Ka’abaatti) garagalchi. (Yaa mu’minoota!) Isinis bakka kamitti iyyuu yoo jiraattan, salaata keessatti fuula keessan gara sanatti garagalchaa. Shakkii malee, warri kitaabni kennameef garagalchuun qiblaa kun Rabbii isaanii irraa dhugaa ta’uu isaa dhugumaan ni beeku. Allaahu ta’aalaan immoo waan isaan hojjetan irraa dagataa miti.”

Aayanni kabajamaan kun guyyaa Kibxataa, walakkaa ji’a Sha’baan yommuu bu’u, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Masjiida Banii Salimaa keessatti salaata Zuhrii yookaan Asrii Sahaabota isaatiif salaachisaa ture. Yeroo rak’aa sadaffaa salaataa keessa turan, gara Ka’abaatti garagaluun ajajame. Akkuma wahyii fudhateen gara Ka’abaa Mu’azzamaatti garagale. Sahaabonnis Jaalallee Kabajamaa hordofanii gara sanatti garagalan. Kana booda masjiidni kun “Masjid Qiblatayn”, jechuunis “masjiida qiblaa lama qabu” jedhamee moggaafame.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Qubaas dhaqee, mihraaba masjiida achitti jalqaba ijaarame harka isaa eebbifamaadhaan irra deebi’ee ijaare; dallaa masjiidaas haaromse.5

“Yaa Jibriil! Allaahu ta’aalaan fuula koo qiblaa Yahuudotaa irraa gara Ka’abaatti akka naaf garagalchu nan hawwa” Hadiisa shariifa

Qiblaan Muslimootaa inni jalqabaa Masjidul-Aqsaa, kan gara kaabaa-lixaa jiru ture. Kun qiblaa Yahuudotaas ture. Muslimoonni gara qiblaa keenyaatti garagalu jedhanii, Yahuudonni Sahaabotatti qoosaa turan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Janaab-i Haqqiitti du’aa godhee qiblaan keenya Ka’abaa Mu’azzamaa akka ta’u kadhate. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii masjiida kana keessatti salaata Zuhrii [riwaayaa biraa keessatti salaata Asrii] salaachisaa utuu jiruu, aayanni kabajamaan hiikni isaa “Gara Ka’abaatti garagalaa” ta’e yommuu bu’u, gara Ka’abaa Mu’azzamaa, kan gara kibbaa-bahaa jiruutti garagale. Kanaafuu masjiidni kun Masjid Qiblatayn jedhama; hiikni isaa “masjiida qiblaa lama qabu” jechuu dha.