Muslima ta’uu Salmaan Faarisii
Guyyaa guyyaan nuurri Islaamummaa babal’achaa, maqaan eebbifamaan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii yommuu dhaga’amu onnee keessatti iddoo qabachuu jalqabe. Warri beekumsaa, kanneen dhufaatii isaa hawwiidhaan eeggachaa turan, barbaacha keessa ta’anii fi raafamaan gara Madiinaatti fiiganii iimaana fudhachuudhaan kabajamaa turan. Isaan keessaa tokko Salmaan Faarisii ture. Inni Muslima ta’uu isaa akkana jedhee hime: “Ani Faaris (Iraan) keessaa, ganda Jayy kan magaalaa Isfahaan irraa ti. Abbaan koo ganda sana keessaa isa caalaatti duresaa ture; lafti fi qabeenyi keenya baay’ee ture. Ani mucaa mana keessaa tokkicha fi jaalallee abbaa koo tokkicha ture. Kanaafuu akka intalaatti na guddisa ture. Akkan mana keessaa ba’u naaf hin hayyamu ture. Inni Majuusii (ibidda gabbaraa) waan tureef, amantii Majuusii akka fedhetti utuu waa tokkollee hin hambisin na barsiise. Mana keessa yeroo hunda ibiddi bobba’a ture; nutis isa gabbarree isaaf gad jenna turre.
Abbaan koo qabeenyaa fi lafa baay’ee waan qabuuf, yeroo tokko ala na baasee: ‘Yaa mucaa koo! Yommuu ani du’u, qabeenya kanaaf abbaa ati taata; kanaafuu deemii qabeenyaa fi lafa kee beeki’ jedhe. Anis: ‘Tole’ jedheen oyiruuwwan keenya naanna’e.
Guyyaa tokko maasii ilaaluuf utuun deemuu, bataskaana tokko qunname. Sagalee Kiristaanotaa dhaga’ee, yommuu bira isaanii dhaqu, keessatti ibaadaa godhaa akka jiran arge. Ani duraan waan akkasii waanan hin argineef dinqifadhe. Sababni isaas ibaadaan keenya ibidda qabsiisanii isaaf gad jechuu malee waan biraa hin turre. Isaan garuu Rabbii hin mul’anne gabbaru turan. Ofii kootiin: ‘Wallaahi, amantiin isaanii dhugaa dha; kan keenya immoo soba’ jedhe. Hanga galgalaatti hawwiidhaan isaan ilaale. Utuu maasii keenya hin ga’in dukkanaa’uu jalqabe. ‘Hundeen amantii kanaa eessa jira?’ yommuun jedhu: ‘Shaam keessa’ jedhan. Achiis: ‘Yoo Shaam deeme ana illee ni fudhatuu?’ jedhee yommuun gaafadhu: ‘Eeyyee, ni fudhatu’ jedhanii deebisan. ‘Isin keessaa warri dhihootti Shaam deeman ni jiruu?’ jedhee yommuun gaafadhu, yeroo muraasa booda qaafilaan tokko akka deemu natti himan. Namoonni ani wajjin dubbadhe muraasa turan; Shaam irraa Isfahaanitti dhufanii turan. Isaan wajjin utuun qabamee jiruu, mana galuu nan tureesse. Abbaan koo akkan hin deebi’in yommuu argu, na barbaaduu jalqabee namoota ergee ture.
Barbaadanii na dhaban. Utuu isaan raafamaa jiranii mana gale. Abbaan koo: ‘Hanga ammaatti eessa turte? Bakki si hin barbaanne hin hafne’ jedhe. Anis: ‘Abbaa! Ani har’a maasii naanna’uuf ba’ee ture. Garuu karaa irratti bataskaana Kiristaanaa tokko qunname. Ol seene. Isaan Rabbii hin argine, kan waan hunda irratti abbaa aangoo fi danda’aa ta’etti akka amanan arge. Ibaadaa isaaniitti dinqifadhe. Hanga galgalaatti isaan ilaale. Amantiin isaanii dhugaa akka ta’e hubadhe’ jedhe. Abbaan koo kana yommuu dhaga’u: ‘Yaa ilma koo! Dogoggoraan yaadaa jirta; amantiin abbootii fi akaakilee keetii amantii isaanii caalaa sirrii dha. Amantiin isaanii badaa dha. Hin gowwoomin; itti hin amanin!’ jedhe. Anis: ‘Lakki, amantiin isaanii kan keenya caalaa gaarii dha; kan isaanii dhugaa, kan keenya soba’ jedhe. Abbaan koo kanatti baay’ee aaree harkaa fi miila koo hidhee mana keessatti na cufe.
Haala kana keessa utuun jiruu, yeroo hunda oduu qaafilaa Shaam deemuuf jiruu eeggachaa ture. Dhuma irratti qeesonni Kiristaanaa qaafilaa qopheessaa akka jiran beeke.
Funyoo koo hiikadhee baqadhee bataskaana qaafilaan itti argamu dhaqe. Naannoo kanatti turuu akka hin dandeenye itti himee, qaafilaatti makamee karaa Shaam qabadhe. Damaasqootti hayyuu amantii Kiristaanaa isa caalaatti guddaa gaafadhe. Nama tokko natti agarsiisan; bira isaa dhaqee haala koo itti hime. Isa bira turuu fi isa tajaajiluu akkan barbaadu itti himee, Kiristaanummaa akka na barsiisu, Allaahu ta’aalaa akka natti beeksisu isa kadhadhe. Inni ni fudhate. Kana booda isa tajaajiluu, hojii bataskaanaa hojjechuu jalqabe. Innis Kiristaanummaa na barsiisaa ture.
“Waan ana irraa dhageessan obboloota keessan amantiittis himaa! Wal dhageessisaa!” Hadiisa shariifa
Garuu booda inni nama hamaa akka ta’e hubadhe. Sababni isaas sadaqaa, warqee fi meetii Kiristaanonni hiyyeeyyiif kennuuf fidan dhoksee, warra rakkataniif hin kennu ture. Okkotee torba warqee fi meetiin guutaman kuufatee ture. Kana ana malee namni beeku hin turre. Yeroo muraasa booda du’e.
Kiristaanonni isa awwaaluuf walitti qabaman. Isaaniin: ‘Maaliif isaaf kabaja akkanaa kennitu? Inni nama kabaja sana malu miti!’ jedhe. ‘Kana eessaa fidde?’ jedhanii natti hin amanne. Anis bakka warqee inni kuufate isaanitti agarsiise. Okkotee torba warqee fi meetii baasanii booda: ‘Kun nama qophaa’ee awwaalamuu malu miti’ jedhanii bakka tokkotti darbatanii irra isaa dhagaan haguugan. Bakka isaa namni biraa bu’e.1
Namni kun dhugumaan hayyuu fi zaahida (nama addunyaa tuffatu) ture; addunyaaf gatii tokkollee hin kennu ture. Aakhiraa barbaada; yeroo hunda Aakhiraaf hojjeta; halkanii guyyaa ibaadaa irra ture. Baay’ee isa jaalladhe; yeroo dheeraaf bira isaa ture. Jaalalaan isa tajaajila ture. Waliin ibaadaa goona turre.
Guyyaa tokko: ‘Yaa abbaa koo! Yeroo dheeraadhaa kaasee bira keessan jira; baay’ees isin jaalladheera; sababni isaas ajaja Allaahu ta’aalaatiif ajajamtanii waan Inni dhorke irraa fagaattu. Yeroo isin boqottan maal haan godhu? Maal na gorsitu?’ jedhee gaafadhe. Innis deebii kennee: ‘Yaa ilma koo, Shaam keessatti namni ilmaan namaa sirreessu tokkollee hin hafne. Nama ati bira deemtu kamiyyuu si balleessa. Garuu Muusil keessa nama tokkotu jira; akka ati isa barbaaddu sin gorsa’ jedhe.
Erga inni boqotee booda Muusil dhaqe; nama inni natti ibse argadhee waan na irra ga’e itti hime. Tajaajila isaatiif na fudhate. Innis akkuma isa kaanii nama baay’ee gatii qabeessa, addunyaatti hin hidhamne fi yeroo hunda ibaadaa irra jiru ture. Isas yeroo dheeraaf tajaajile. Garuu guyyaa tokko dhukkubsate. Yeroo boqonnaan isaa ga’e, gaaffiiwwan sana isas gaafadhe. Nusaybiin keessa nama tokko natti akeeke. Erga boqotee booda battaluma Nusaybiin dhaqe. Nama inni jedhe argadhee bira isaa turuu akkan barbaadu itti hime. Ni fudhate; yeroo muraasaaf tajaajila isaa keessa ture. Yommuu dhukkubsatu, nama biraatti akka na ergu itti hime. Yeroo kana nama biraa, kan magaalaa Ruum Amuuriyaa jedhamtu keessa jiraatu, natti ibse. Erga boqotee booda karaa Amuuriyaa qabadhe. Nama inni jedhe kanas argadhee tajaajila isaa seenee yeroo dheeraaf ture.
Booda boqonnaan isaas dhihaate. Akka nama biraatti na dabarsu yommuun kadhadhu: ‘Wallaahi, amma nama akkasii hin beeku. Garuu dhufaatiin Nabiyyii dhuma zamanaa dhihaateera’ jedhee mallattoolee isaa lakkoofse: ’Inni Araboota keessaa ka’a; biyya isaa irraa godaanee, magaalaa dhagaa gidduu jirtuu fi timirri ishee baay’ee ta’e keessa qubata.
Kennaa ni fudhata, sadaqaa hin fudhatu. Gatiittii isaa lamaan gidduu chaappaa nabiyyummaatu jira.’ Innis erga boqotee booda, dubbii isaa hordofee biyya Arabaa deemuuf murteesse. Amuuriyaatti hojjedhee qotiyyoota muraasaa fi hoolota tokko tokko qabaadhee ture. Qaafilaan gosa Banii Kalb irraa gara biyya Arabaa deemuuf ture. Isaaniin: ‘Sangoonnii fi hoolonni kun kan keessan haa ta’an; biyya Arabaa na geessaa!’ yommuun jedhu, yaada koo fudhatanii na fudhatan. Garuu bakka Waadil-Quraa jedhamu yommuu geenyu, na ganan; garba jedhanii Yahuudii tokkotti na gurguran. Bakka Yahuudichi jiraatu oyiruuwwan timiraa arge. ‘Bakki Nabiyyiin dhuma zamanaa itti godaanu asuma ta’uu hin oolu’ jedheen yaade. Garuu karaa tokkoonuu natti hin tolle. Yahuudii kana yeroo muraasaaf tajaajile. Achiis ilma adeera isaatti na gurgure. Innis na bitee Madiinaa na fide. Madiinaa yommuun ga’u, akka waanan duraan argeetti natti tolte. Amma guyyoonni koo Madiinaatti darbaa turan; iddoo wayinii fi oyiruu Yahuudii na bite sanaa keessa hojjechaa isa tajaajila ture. Gama biraatiin kaayyoo koo isa dhugaa ga’uuf obsa dhabeen eeggachaa ture.
Guyyaa tokko muka timiraa tokko ol ba’ee hojjechaa ture. Namni na bitate muka tokko jala nama tokko wajjin haasa’aa ture. Yeroo tokko: ‘Gosoonni Aws fi Khazraj haa badan! Namni tokko Makkaa irraa Qubaa dhufeera. Nabiyyii ta’uu isaa dubbata. Gosoonni kunis isa fudhatanii amantii isaa seenaa jiru…’ jedhanii haasa’an. Ani dubbii kana yommuun dhaga’u, of irraanfachuu ga’e. Battaluma gad bu’ee nama sanaan: ‘Maal jettaa?’ jedhe. Namni na bitate: ‘Maal si dhibe, maaliif gaafatta? Hojii kee hojjedhu!’ jedhee kabalee na dhahe. Guyyaa sana yommuu galgala ta’u, timira muraasa fudhadhee battaluma Qubaa dhaqe. Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) bira seenee: ‘Isin nama gaarii (saalih) dha; bira keessanis hiyyeeyyiitu jira. Timira kana sadaqaa godhee fide’ jedhe.
Ergamaan Rabbii Sahaabota bira isaa jiraniin: ‘Kottaa timira nyaadhaa’ jedhe. Isaan nyaatan. Ofii isaa garuu gonkumaa hin nyaanne. Ofii kootiin: ‘Kunoo mallattoolee keessaa tokko kana. Sadaqaa hin fudhatu’ jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii erga Madiinaa kabajee booda, ammas timira muraasa fudhadhee Ergamaa Rabbiif fide. ‘Kun kennaa dha’ jedhe. Yeroo kana Sahaabota bira isaa jiran wajjin nyaate. ‘Kunoo mallattoon lammaffaanis mul’ate’ jedhe. Timirri ani fide gara digdamii shanii ture. Garuu lafeen timira nyaatamee gara kumaa ture. Mu’jizaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitiin timirri baay’atee ture. Ofii kootiin: ‘Mallattoo biraas arge’ jedhe. Ammas Ergamaa Rabbii bira dhaqe. Janaazaa awwaalaa turan. Chaappaa nabiyyummaa arguu waanan hawweef baay’ee itti dhihaadhe. Fedhii koo hubatee qamiisa isaa ol fudhate. Dugdi isaa eebbifamaan yommuu saaxilamu, chaappaa nabiyyummaa arge; battaluma dhungadhee booye. Yeruma sana Kalima-i shahaadaa jedhee Muslima ta’e.
Achiis waan na irra ga’e tokko tokkoon Ergamaa Rabbiitti hime. Isa gammachiise. Kanas Sahaabotattis akkan himu na ajaje. Sahaabonni walitti qabaman; anis waan na irra ga’e hanga xiqqoo isaatti hime…”2
Salmaan Faarisiin yommuu amanu, afaan Arabaa waan hin beekneef afaan hiikaa barbaade. Afaan hiikaan Yahuudii dhufe, faaruu inni Nabiyyii keenya jaalatamaaf godhe faallaatti hiikaa ture. Yeroo sana Jibriil alayhis-salaam dhufee dubbii Salmaan sirriitti Ergamaa Rabbiitti beeksise. Yahuudichi haala kana yommuu hubatu, Kalima-i shahaadaa jedhee Muslima ta’e.
Salmaan Faarisii erga Muslima ta’ee booda yeroo muraasaaf garbummaa itti fufe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Yaa Salmaan, garbummaa jalaa of baasi!” yommuu jedhuun, nama isa qabu dhaqee bilisa ba’uu akka barbaadu itti hime. Yahuudichi dirqiin walii gale: biqiltuu timiraa dhibba sadii dhaabee guddisee hanga firii godhatanitti ga’uu fi dirhama warqee kuma tokkoo fi dhibba jaha (akka odeessa tokkootti dirhama meetii gara kuma afurii) kennuu ulaagaa godhe.
Kana Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti hime. Nabiyyiin keenya Sahaabota isaatiin: “Obboleessa keessan gargaaraa” jedhe. Isaaf biqiltuu timiraa dhibba sadii walitti qaban. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Boolla isaanii qopheessiitii, yommuu xumuramu natti himi” jedhe. Boolla qopheessee yommuu itti himu, dhufee biqiltuuwwan harka isaa eebbifamaan dhaabe. Tokko immoo Umar dhaabee ture. Isa Umar dhaabe malee, hundi isaanii hayyama Allaahu ta’aalaatiin waggaa sana firii godhatan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii isa tokko sanas buqqisee harka isaa eebbifamaan irra deebi’ee dhaabe; yeruma dhaabeen firii godhate.
“Dhufaatiin Nabiyyii dhuma zamanaa dhihaateera. Inni Araboota keessaa ka’a; biyya isaa irraa godaanee, magaalaa dhagaa gidduu jirtuu fi timirri ishee baay’ee ta’e keessa qubata. Kennaa ni fudhata, sadaqaa hin fudhatu. Gatiittii isaa lamaan gidduu chaappaa nabiyyummaatu jira” Qeesii Amuuriyaa
Salmaan Faarisii akkana jedhee hime: “Guyyaa tokko namni tokko na barbaadaa: ‘Salmaan Faarisii, mukaatabni hiyyeessi (garbicha bilisummaa isaa argachuuf nama isa qabu wajjin maallaqa murtaa’e irratti walii gale) eessa jira?’ jedhee gaafachaa ture. Na argatee warqee guddina hanqaaquu qabu kan harka isaa jiru naaf kenne. Isa fudhadhee Nabiyyii keenya bira dhaqee haala sana itti hime.
Ergamaan Rabbii warqee sana deebisee naaf kennee: ‘Warqee kana fudhadhuu idaa kee kaffali!’ jedhe. ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Warqeen kun ulfaatina Yahuudichi barbaadu hin qabu’ yommuun jedhu, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii warqee sana fudhatee arraba isaa eebbifamaa irratti dibe. ‘Fudhu! Allaahu ta’aalaan kanaan idaa kee siif baasa’ jedhe. Rabbiin nan kakadha, warqee sana nan madaale; hamma barbaadame ture. Sanas geessee kenne. Akkasiin garbummaa jalaa ba’e.”3
Guyyaa sanaa kaasee Salmaan Faarisiin Ashaab-i Suffaatti makame.
Maleykonni dhaggeeffachuuf dhufu turan
Nabiyyiin keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) Qur’aana Kabajamaa akkas bareedaa, akkas mi’aawaa fi akkas nama tuquun dubbisa ture, kanaafuu warri Muslima hin taane illee kanneen isa dhaggeeffatan ni dinqisiifatu turan. Warri isa dhaggeeffachuudhaan Muslima ta’an baay’ee turan.
Baraa’ bin Aazib akkana jedhee hime: “Salaata Ishaa’ii tokko booda Sayyida keenya Ergamaa Rabbii utuu Suuraa at-Tiin dubbisuu dhaggeeffadheen ture. Akkas bareedinaan dubbisaa ture; nama sagaleen fi dubbisni isaa isa caalaa guutuu ta’e tokkollee hin dhageenye.”
Sahaabota keessa warri sagalee baay’ee bareedaa qaban, yommuu Qur’aana Kabajamaa dubbisan booyanii nama boochisan baay’ee turan. Isaan keessaa tokko Usayd bin Hudayr ture. Halkan tokko farda isaa cinaa isaatti hidhee Suuraa al-Baqaraa dubbisuu jalqabe. Utuu dubbisuu fardi tasa rifate. Usayd callise; fardi tasgabbaa’e. Dubbisuu jalqabe; fardi ammas rifate. Yommuu callisu tasgabbaa’e. Ammas dubbisuu yommuu jalqabu, ammas rifate. Ilmi Usayd bin Hudayr Yahyaan bakka farda bira jiru ciisaa ture. Fardi mucaa akka hin miineef sodaatee dubbisuu dhiise.
Gara samii yommuu ilaalu, hurrii gaaddisa duumessa adii fakkaatu keessatti wantoota akka qindiilaa calaqqisan arge. Yommuu dubbisuu dhaabu, wantoonni calaqqisan sun gara samiitti ol ka’anii deemuu isaanii arge.
Yommuu ganama ta’u, Nabiyyii keenya jaalatamaa bira dhaqee waan isa irra ga’e itti hime.
Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Isaan maal akka ta’an ni beektaa?” jedhee yommuu gaafatu, Usayd: “Haati koo fi abbaan koo aarsaa isinii haa ta’an, yaa Ergamaa Rabbii! Hin beeku” jedhee deebise.
Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe: “Isaan maleykota turan. Sagalee keetti dhihaatanii turan. Utuu dubbisuu itti fuftee, hanga ganamaatti si dhaggeeffatu turan; namoonnis isaan arganii daawwatu turan. Isaan ija namootaa irraa hin dhokatan ture.”
Warra Qur’aana Kabajamaa baay’ee nama tuquun dubbisan keessaa tokko Abuu Bakr as-Siddiiq ture. Yommuu salaata keessatti dubbisuu jalqabu of qabachuu hin danda’u ture; imimmaan ija isaa eebbifamaa keessaa ni dhangala’a ture. Warri isa argan haala isaa kanatti ni dinqisiifatu turan. Guyyaa tokko mushrikoonni walitti qabamanii: “Namni kun waan nabiyyichi fide nama tuquun dubbisee booya. Ijoolleen keenyaa fi dubartoonni keenya haala isaa kanaan hawwatamanii akka Muslima hin taane sodaanna” jedhan.
Muslima ta’uu Abdullaah bin Salaam
Warra fuula eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa arganii isa jaallatan, dubbii isaa eebbifamaa fi Qur’aana Kabajamaa inni dubbisu dhaga’anii dinqisiifatanii Muslima ta’an keessaa tokko Abdullaah bin Salaam ture.
Abdullaah bin Salaam, inni Tawraataa fi Injiila sirriitti beeku, utuu hin amanin dura hayyuu Yahuudii ture. Ofii isaatii Muslima ta’uu isaa akkana jedhee hima: “Ani Tawraataa fi ibsa isaa abbaa koo biraa dubbisee baradhe. Guyyaa tokko abbaan koo amaloota, mallattoolee fi hojiiwwan nabiyyii dhuma zamanaa dhufuuf jiruu natti himee: ‘Yoo inni sanyii Haaruun irraa dhufe, isa nan hordofa; yoo kana hin taane hin hordofu!’ jedhe; abbaan koo immoo utuu Ergamaan Rabbii Madiinaa hin dhufin du’e.
Yeroo Ergamaan Rabbii Makkaatti nabiyyummaa isaa labsuu isaa dhaga’e, amaloota isaa, maqaa isaa fi yeroo inni dhufu nan beeka ture. Kanaafuu isa eeggachaan ture. Hanga Ergamaan Rabbii Qubaa, bakka Madiinaa bira jiru, keessatti mana ilmaan Amr bin Awf keessummaa ta’uu isaa nama tokko irraa dhaga’utti, haala koo kana Yahuudota irraa dhoksee callise.
Guyyaa tokko oyiruu koo keessatti muka timiraa irraa timira jiidhaa utuun guuruu, ilmaan Nadiir keessaa tokko: ‘Har’a namni Arabootaa dhufeera!’ jedhee iyye. Raafamni na qabe. Battaluma: ‘Allaahu akbar’ jedhee takbiira jedhe. Yeroo sana adaadaan koo Khaalidaa bint Haaris muka jala taa’aa turte. Dubartii baay’ee jaartii turte. Takbiira koo yommuu dhageessu: ‘Rabbiin harka kee duwwaa haa hambisu; waan abdattu si hin ga’siisin! Wallaahi, utuu Muusaa bin Imraan4 dhufuu dhageessee, kana caalaa hin gammaddu ture!’ jettee natti dheekkamte. Anis: ‘Yaa adaadaa! Wallaahi, inni obboleessa Muusaa bin Imraan, akkasumas nabiyyii akka isaa ti. Karaa isaa irra jira; tawhiidaa inni ittiin ergameen ergameera’ jedheen.
Kana irratti: ‘Yaa ilma obboleessa koo! Inni nabiyyii Qiyaamaatti dhihaatee akka ergamu nutti beeksifame sanaa?’ jette. ‘Eeyyee’ jedheen; ‘Egaa dhugaa qabda’ jette.5
Yeroo Ergamaan Rabbii gara Madiinaatti godaane, isa arguuf battaluma ummata gidduu seene. Akkuma fuula isaa eebbifamaa, fuula isaa nuuraan ifu arge: ‘Fuulli isaa fuula nama sobduu ta’uu hin danda’u!’ jedhe. Ergamaan Rabbii namoota walitti qabamanitti Islaamummaa ibsee gorsa kennaa ture. Hadiisni shariifni jalqabaa ani achitti Ergamaa Rabbii irraa dhaga’e kana ture: ‘Gidduu keessanitti salaama babal’isaa, beela’oota nyaachisaa, firoomaa kunuunsaa (firoota dhihoo daawwadhaa), yeroo namoonni rafanitti salaata salaataa. Akkasiin nagaadhaan Jannata seentu.’
Boonsi Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) nuura nabiyyummaatiin na beekee: ‘Ati hayyuu Madiinaa, Ibn Salaam mitii?’ jedhe. Anis: ‘Eeyyee’ yommuun jedhu, Nabiyyiin keenya jaalatamaan: ‘Dhihaadhu’ jedhee gaaffii kana na gaafate: ‘Yaa Abdullaah! Allaahu ta’aalaaf jettee natti himi! Tawraata keessatti amaloota koo dubbiftee hin baranne?’ Anis: ‘Amaloonni Allaahu ta’aalaa maal fa’a akka ta’an natti himuu ni dandeessanii?’ jedhe.
Gaaffii kanaaf Ergamaan Rabbii xiqqoo eege; Jibriil alayhis-salaam Suuraa al-Ikhlaas buuse. Suuraa Sayyida keenya Ergamaan Rabbii dubbise kana yommuun dhaga’u, battaluma Nabiyyii keenyaan: ‘Eeyyee, yaa Ergamaa Rabbii! Dhugaa dubbattu. Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan dhugaa akka hin jirre, isin garbicha fi Rasuula Isaa akka taatan nan ragaa ba’a’ jedhee Kalima-i shahaadaa jedhee Muslima ta’e. Achiis: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Yahuudonni saba cunqursaa, hamma nama dinqisiisutti soba dubbatu, sobaan nama himatanii maqaa nama balleessanii dha. Utuu isin amala fi haala koo hunda isaan irraa gaafattanii hin beekin dura, Muslima ta’uu koo yoo dhaga’an, dhugumaan bira keessanitti waan sammuutti hin dhufne natti maxxansu. Dursaa isaan waa’ee koo gaafadhaa!’ jedhee golee mana keessaa tokkotti dhokadhe. Na booda bebbeekamoota Yahuudotaa keessaa gareen tokko ol seene. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Yahuudota: ‘Abdullaah bin Salaam, inni isin gidduu jiru, nama akkamii ti?’ jedhee gaafate. Yahuudonni: ‘Inni hayyuu keenya isa ol’aanaa, ilma hayyuu keenya isa guddaa ti! Ibn Salaam isa keenya caalaatti gaarii, ilma isa keenya caalaatti gaarii ti!’ jedhan. Kana irratti Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Yahuudota: ‘Yoo inni Muslima ta’e, isin maal jettu?’ jedhee gaafate.
“Allaahu ta’aalaan nama afur akka jaallatu natti beeksise. Afran kana akkan jaalladhu na ajaje. Isaanis Aliyyi, Abuu Zarr, Miqdaad fi Salmaan” Hadiisa shariifa
Yahuudonni: ‘Rabbiin isa waan akkanaa irraa haa eegu!’ jedhanii deebisan.
Yeroo sana bakka itti dhokadhe keessaa ba’ee akkana jedhee isa dhugoomse: ‘Yaa garee Yahuudotaa! Allaahu ta’aalaa sodaadhaa! Waan isinitti dhufe fudhadhaa. Allaahu ta’aalaan kakadha, isinis ni beektu: inni kun rasuula Allaahu ta’aalaa, isa maqaa fi amaloota isaa Tawraata harka keessan jiru keessatti barreeffamee argitanii dha. Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan dhugaa akka hin jirre nan ragaa ba’a. Ammas Muhammad alayhis-salaam garbicha fi rasuula Isaa ta’uu isaa nan ragaa ba’a.’ Kana irratti Yahuudonni: ‘Inni isa keenya keessaa hamaa, ilma isa keenya keessaa hamaa ti!’ jedhanii, hir’ina adda addaa fi sobaan na himatanii na hamatan. Anis: ‘Wanti ani sodaadhe isuma kana ture. Yaa Ergamaa Rabbii! Isaan saba miidhaa raawwatu, sobduu, hamaa irraa of hin qusanne fi sobaan nama himatu ta’uu isaanii isinitti hin himneenii? Kunoo hundi isaa ifatti ba’e!’ jedhe. Ergamaan Rabbii Yahuudotaan: ‘Ragaan keessan inni jalqabaa nuuf ga’aa dha; inni lammaffaan immoo hin barbaachisu’ jedhe. Kana irratti battaluma gara mana kootti deebi’e.
Maatii fi firoota koo gara Islaamummaatti waame. Adaadaan koos dabalatee hundi isaanii Muslima ta’an.
Iimaana fudhachuun koo Yahuudota baay’ee aarse. Kanaafuu na dhiibuu jalqaban. Hayyoota Yahuudii keessaa tokko tokko illee: ‘Araboota keessaa nabiyyiin hin ba’u; namni kee mootii dha’ jedhanii Islaamummaa irraa na deebisuu yaalan, garuu hin milkoofne.”
Isa wajjin Sa’labaa bin Sa’yaa, Usayd bin Sa’yaa, Asad bin Ubayd fi Yahuudota tokko tokko onnee qulqulluudhaan Muslima ta’an. Garuu hayyoota Yahuudii keessaa tokko tokko: “Muhammaditti kan amanan warra keenya keessaa hamoota qofa. Utuu isaan warra keenya gaarii keessaa ta’anii, amantii abbootii isaanii hin dhiisan ture” jedhan. Kana irratti Allaahu ta’aalaan deebii isaaniif aayata kabajamaa buusee akkana jedhe, hiikaan: “Isaan (Ahlul-Kitaabaa) hundi isaanii tokko miti. Ahlul-Kitaabaa keessa jamaa’aan ibaadaa fi ajajamuu irra jiru tokkotu jira; isaan yeroo halkanii sujuudaaf gad kufanii aayatoota Allaahu ta’aalaa dubbisu.”6
Guyyaa guyyaan haalli koo baay’ee hammaataa jira, yaa Ergamaa Rabbii!
Amma hojiin koo haa sirraa’u – gargaarsa, yaa Ergamaa Rabbii!
Nafsiin koo gadaanaan kun daangaa darbee sheyxaana na hordofsiise;
Diddaa akkanaa baay’ee wajjin maal danda’ama? Baqannaa, yaa Ergamaa Rabbii!
Fedhii nafsii fi sheyxaana jalaa ba’uun ni danda’amaa laata,
Yoo hidaayaan isin irraa na hin geenye, yaa Ergamaa Rabbii?
Yommuu kennaa fi tolli keessan nama cubbamaa tokkoof yeroo xiqqoo illee dhufu,
Karaan isaa addunyaa lamaan keessatti nagaa dha, yaa Ergamaa Rabbii!
Ajajaa fi dhowwaa nan kabaje; haraamaan halaala hin jenne.
Dhumni cubbuu hundaa gaabbii ta’e, yaa Ergamaa Rabbii!
Yaa Rasuula namaa fi jinnii, namoota hundaa keessaa isa ol’aanaa,
Ikhlaasa kootiif jettanii shafaa’aa naaf godhaa, yaa Ergamaa Rabbii!
“Gidduu keessanitti salaama babal’isaa, beela’oota nyaachisaa, firoomaa kunuunsaa, yeroo namoonni rafanitti salaata salaataa. Akkasiin nagaadhaan Jannata seentu” Hadiisa shariifa
Mul’ata durii Madiinatul-Munawwaraa (1890)
Wantoota bara jalqabaa Hijraa keessa raawwataman tokko tokko
Bara jalqabaa Hijraa keessa, Ansaar keessaa As’ad bin Zuraaraa, Baraa’ bin Ma’ruur fi Kulsuum bin Hidm, Muhaajiroota keessaa immoo Usmaan bin Maz’uun boqotan. Kana malees Abuu Bakr fi Bilaal Habashii (radiyallaahu anhumaa), qilleensaa fi bishaan Madiinaa dandamachuu dadhabanii, dhukkuba busaatiin qabaman. Kana irratti Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam): “Yaa Rabbii koo! Akkuma Makkaa nu jaallachiifte, Madiinaas nu jaallachiisi; asittis barakaa fi rizqii baay’ee nuuf kenni” jedhee du’aa godhe. Janaab-i Haqq du’aa isaa fudhatee Madiinaa Muhaajirootatti jaallachiise.
Waliigaltee barreeffamaa isa jalqabaa
Hijraa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii dura, Abdullaah bin Ubayy, hogganaan gosa Khazraj kan Madiinaa keessa jiru, mootii Madiinaa ta’ee filatamuuf ture. Garuu Waliigalteewwan Aqabaa, booda immoo taatee Hijraatiin, gosoota Aws fi Khazraj keessaa baay’een isaanii yommuu Muslima ta’an, mootummaan Abdullaah bin Ubayy hin raawwatamne. Kanaafuu Abdullaah bin Ubayy jalqaba Nabiyyii keenya kabajamaa fi Sahaabota Muhaajiroota ta’an, achiis Sahaabota Madiinaa irratti jibba keessa isaatti qabatee ture; garuu diinummaa isaa ifatti agarsiisuu hin dandeenye. Namoota muraasa akka isaa ta’an wajjin garee munaafiqootaa ijaare. Isaan Muslimoota duratti amantii Islaamaa seenuu isaanii dubbatu, duuba isaaniitti garuu isaanitti qoosu turan. Dhoksaadhaan sanyii nifaaqaa facaasuu fi fitnaa kaasuu jalqaban. Kana keessatti hamma dubbii eebbifamaa Boonsa Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) faallaatti dabarsuu fi jijjiiruu yaalanitti fagaatan.
Yeroo kanatti mushrikoonni Makkaas callisanii hin teenye; waan Makkaatti Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irratti gochuu dadhaban Madiinaatti gochuu yaalaa turan. Akkuma mushrikoota Madiinaatiif xalayaa doorsisaa ergan, gosoota Yahuudii Madiinaa keessa jiraniifis xalayaa fi oduu doorsisaan guutame ergaa turan. Doorsisni isaanii kun Yahuudonni Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti akka dhihaatan sababa ta’e.
Yeroo kanatti Yahuudonni Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira dhufanii: “Isin wajjin nagaa buusuuf dhufne. Akka walii hin miidhneef waliigaltee haa goonu” jedhan. Nabiyyiin keenyas isaan wajjin waliigaltee qabxii shantamii shanii qabu raawwate. Murtiiwwan achitti fudhataman keessaa tokko tokko kanneen armaan gadii ti:
1. Waliigalteen kun sanada Ergamaa Rabbii Muhammad alayhis-salaam irraa Muslimoota Makkaa fi Madiinaa, warra isaan hordofan, warra booda itti makaman fi warra isaan wajjin lolan gidduutti barreeffame dha.
2. Shakkii malee, isaan namoota biroo irraa jamaa’aa adda ta’e tokko dha.
3. Gosti hundi maallaqa furii boojiiwwan isaa (akka haqa Muslimoota gidduu jiruutti) waliin kaffala.
4. Muslimoonni nama gidduu isaaniitti jeequmsa kaasu, ilma isaanii illee yoo ta’e, ni morkatu.
5. Yahuudota keessaa warri Muslimoota hordofan, miidhaa tokkollee hin argatan; kana malees ni gargaaramu.
6. Yahuudonni Muslimoota wajjin garee tokko ta’u; namni hundi waan amantiin isaa barbaadu raawwata.
7. Yahuudota keessaa namni tokkollee hayyama Muhammad alayhis-salaam malee duula waraanaatti hin ba’u.
8. Namni tokkollee nama inni waliin waliigale irratti hamaa hin hojjetu; namni miidhame dhugumaan ni gargaarama.
9. Sululli Madiinaa warra waliigaltee kana raawwataniif iddoo tuqamuu hin qabne, haraama dha.
10. Mushrikoonni Makkaa fi warri isaan gargaaran karaa kamiinuu eegumsa hin argatan.
11. Warra Madiinaa weeraran irratti Muslimoonnii fi Yahuudonni wal gargaaru.
Yahuudonni waliigaltee kanaan (mul’atatti) Muslimoota wajjin michooma qabaachuu, isaanitti jibba qabachuu fi diinummaa agarsiisuu dhiisuuf turan.7
Yaa Habiiba Koo! Hin gaddin
Yahuudonni, warri diinummaa isaanii keessa isaaniitti dhoksan, erga waliigaltee armaan olii mallatteessanii booda, garee gareedhaan Nabiyyii keenya kabajamaa bira dhufan. Gaaffiiwwan akka yaada isaaniitti baay’ee jajjaboo ta’an gaafatan. Deebii argatan irraa inni nabiyyii dhugaa ta’uu isaa hubatan. Garuu mataa jabinaa fi hinaaffaa isaaniitiin hin amanne. Kana irratti Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Utuu hayyoota Yahuudii keessaa namni kudhan natti amananii, Yahuudonni hundi ni amanu turan” jedhe. Gadda Sayyida keenya Ergamaa Rabbii kana Allaahu ta’aalaan aayata kabajamaa kanaan jajjabeesse: “(Yaa Habiiba Koo!) Yaa Rasuula ulfina qabeessa! Warri kufrii keessa fiigan – warra onnee isaaniitiin utuu hin amanin afaan isaaniitiin: ‘Amanne’ jedhan (munaafiqoota) keessaa fi Yahuudota keessaa – (haalli isaanii) si hin gaddisiisin. Isaan warra yeroo hunda soba dhaggeeffatan, ummata biraa (Yahuudota Khaybar) kan bira kee hin dhufneef (ilmaan Qurayzaa keessaa) basaasaa ta’anii dha. Isaan dubbii fi dhugaa dhaga’an bakka isaa irraa jijjiiru; haala dhugaa irraa fageessuun himu. Akkasumas: ’Yoo kun (fatwaan kun) isiniif kenname fudhadhaa; yoo hin kennamin of eeggadhaa’ jedhu. Allaahu ta’aalaan nama fitnaatti kufuu isaa fedhe, ati fedhii Allaahu ta’aalaa dhowwuuf karaa kamiinuu hin dandeessu. Isaan warra Allaahu ta’aalaan onnee isaanii qulqulleessuu hin fedhinii dha. Isaaniif addunyaa keessatti salphinaa fi dhiphina, Aakhiraa keessattis adabbii baay’ee guddaatu jira.”8
Waliigaltee raawwatameen kan ka’e, Sahaabota keessaa tokko tokko Yahuudota ollaa isaanii ta’an wajjin michooma uumanii turan. Allaahu ta’aalaan kana illee isaan dhowwee akkana jedhe: “Yaa warra amantan! Obboloota keessan amantii malee (kaafirootaa fi munaafiqoota) michuu dhihoo hin godhatinaa. Isaan isin miidhuu fi balaa kaasuu irraa duubatti hin jedhan; rakkoo keessa seenuu keessanis ni hawwu. Jibbii fi diinummaan isaan isinitti qaban afaan isaanii keessaa ba’eera. Diinummaan onnee isaanii keessatti dhoksan immoo isa caalaa guddaa dha. Yoo yaaddanii hubattan, aayatoota waa’ee diinummaa isaanii isiniif ibsineerra (waan isin of eeggachuu qabdan baay’ee ifatti isinitti agarsiifneerra).”9
Mushrikoonni Makkaa mushrikoota, munaafiqoota fi Yahuudota Madiinaa, akkasumas gosoota naannoo Madiinaa jiran utuu hin dhaabin kakaasuu fi doorsisuu itti fufan. Nuura Islaamummaa dafanii dhaamsuu yaalaa, qaama eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa gidduudhaa balleessuuf karaa barbaadaa turan.
“Utuu hayyoota Yahuudii keessaa namni kudhan natti amananii, Yahuudonni hundi ni amanu turan” Hadiisa shariifa
Hojii munaafiqootaa fi mushrikootaa akkanaa irratti Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yeroo hunda karaa nagaa filachaa ture. Sahaabota keessaa tokko tokko amma diina morkachuun akka barbaachisu amananii akkana jedhanii du’aa godhan: “Yaa Rabbii koo! Nuuf karaa Kee irratti mushrikoota kana wajjin falmachuu caalaa wanti gatii qabu hin jiru. Mushrikoonni Quraysh kun nabiyyummaa Habiiba Keetii sobsiisanii, Makkaa irraa akka ba’u isa dirqisiisan. Yaa Rabbii! Isaan wajjin akka lolluuf dhugumaan nuuf ni hayyamta!..” Sayyida keenya Ergamaan Rabbii garuu dhimma kana keessatti ajaja Allaahu ta’aalaa eeggachaa, waan ajajame akkasitti hojjechaa ture. Amma yeroon isaa ga’ee ture. Wahyii Jibriil alayhis-salaam fide keessatti akkana jedhame: “Warra isin loluuf ka’an, isinis karaa Allaahu ta’aalaa irratti isaan lolaa. Garuu daangaa hin darbinaa, hin baay’isinaas. Dhugumaan Allaahu ta’aalaan warra daangaa darban hin jaallatu. Isaan (kaafiroota) bakka itti argattan ajjeesaa. Akkuma isaan isin (Makkaa irraa) baasan, isinis isaan baasaa. Fitnaan shirkii isaanii nama ajjeesuu caalaa hamaa dha. Hanga isaan Masjidul-Haraam keessatti isin hin loliniitti, isinis achitti isaan hin lolinaa. Garuu yoo isaan achitti isin ajjeesan, isinis achitti isaan ajjeesaa. Adabbiin kaafirootaa akkas. Yoo isaan Allaahu ta’aalaa waakkachuu fi lola irraa dhaabatan, (isinis dhiisaa. Sababni isaas) dhugumaan Allaahu ta’aalaan baay’ee araaramaa fi baay’ee rahmata godhaa dha.”10
Aayata kabajamaa booda ergame tokko keessattis akkana jedhame: “Hanga fitnaan shirkii mallattoo tokkollee hin hambifnetti, amantiinis kan Allaahu ta’aalaa qofaa ta’utti (Allaahu ta’aalaa qofaatu gabbaramutti) mushrikoota sana lolaa. Yoo (shirkii irraa) dhaabatan, (isaan irratti miidhaan hin jiru.) Diinummaan (adabbiin) warra miidhaa raawwatan qofa irratti ta’a.”11
Maa madahtu Muhammadan bi maqaalaatii,
Laakin madahtu maqaalaatii bi Muhammadin.
(Muhammad alayhis-salaam faarsuu hin danda’u;
Isaatiin barreeffamoota koo gatii qabeessa godha.)
Imaam Rabbaanii (rahmatullaahi alayhi)