SAHAABOTA GUDDISUU

Masjidun-Nabawii

Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) yeroo Madiinaa dhufuu isaatiin kabaje, hojii jalqabaa godhee masjiida itti Sahaabota isaa guddisu fi itti jamaa’aan salaatan ijaaruu hawwe. Yeroo sana Jibriil alayhis-salaam dhufee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaan dhagaa fi xuubii irraa mana (masjiida) Isaaf akka ijaartan isin ajaja” jedhe. Jaalalleen Kabajamaan bakka gaalli isaa Qaswaan yeroo Madiinaa ga’an jilbeenfatte battaluma abbootii isaa irraa bitachuu barbaade. Abbootiin isaa: “Yaa Ergamaa Rabbii! Nuti gatii isaa Janaab-i Haqq qofa irraa eegna. Bakka sana jaallannaa Rabbiitiif kennaa isiniif goona” jedhanii kennuu baay’ee hawwan. Kana hundumaa wajjin Sayyidni keenya kennaa hin fudhanne; gatii isaa dabalataan kaffaleef.1

Gama tokkoon lafti wal qixxeeffamee sirraa’aa utuu jiruu, gama biraatiin xuubiin hojjetamaa, dhagaan harkifamaa ture. Dhuma irratti qophiin hundi erga godhamee booda, bu’uura kaa’uuf walitti qabaman. Dhagaa bu’uuraa isa jalqabaa Muhammad Musxafaa (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) harka isaa eebbifamaan kaa’e. Achiis tartiibaan: “Abuu Bakr dhagaa isaa dhagaa koo cinaa haa kaa’u! Umar dhagaa isaa dhagaa Abuu Bakr cinaa haa kaa’u! Usmaan dhagaa isaa dhagaa Umar cinaa haa kaa’u! Aliyyi dhagaa isaa dhagaa Usmaan cinaa haa kaa’u!” jedhe. Ajajni isaa erga raawwatamee booda, Sahaabota achi jiraniin: “Isinis dhagaa keessan kaa’aa” jedhe. Isaanis kaa’uu jalqaban.

Ijaarsa masjiidaa keessatti, Nabiyyii keenya jaalatamaa irraa jalqabee, Sahaabonni hundi utuu hin dhaabbatin, utuu hin boqotin hojjetan. Dugda isaanii eebbifamaa irratti dhagaa fi xuubii baatan. Dhagaadhaan bu’uura meetira tokkoo fi walakkaa ol kaasanii, isa irratti xuubiidhaan ijaaran. Guyyaa tokko Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) xuubii baatee deemaa ture. Sahaabota isaa keessaa tokko fuuldura isaa dhufee, naamusa addaatiin: “Yaa Ergamaa Rabbii! Xuubii kana akkan baadhuuf naaf ni hayyamtuu?” jedhe. Xumurri Nabiyyootaa, gara laafina caalaatiin, ofii isaatii mindaa (sawaaba) argachuuf caalaatti akka barbaachisu itti himee xuubii isaaf hin kennine. Isas deemee dhagaa akka fidu gorse.

Ijaarsa Masjidun-Nabawii keessatti warra caalaatti hojjetan keessaa tokko Sayyida keenya Ergamaa Rabbii ture. Dhagaawwan hunda caalaa ulfaatan baatee, lapheen isaa eebbifamaan hafuura baafachuu dadhabaa, ogeeyyii ijaarsaa bira geessa ture. Dhagaa fi xuubii kana baachaa, gatii hojii hojjetamu fi qananii argamuuf jiru oduu gammachiisaan himee Sahaabota isaa kakaasa ture.

Muslimoonni carraaqqii Sayyida keenyaa kana arganii jaalala guddaadhaan hojjetu turan. Utuu namni hundi xuubii tokko tokko baatuu, Ammaar bin Yaasir tokko Nabiyyii keenya kabajamaaf, tokko immoo ofii isaatiif jedhee xuubii lama baata ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii haala kana yommuu argu bira isaa dhaqe. Harka isaa eebbifamaan dugda Ammaar haxaawee: “Yaa ilma Sumayyaa! Ati mindaa lama qabda; warri kaan tokko!” jedhe.

Dallaan masjiidaa yeroo gabaabaatti xumuramee irri isaa haguugame. Kutaaleen, akka aadaa Arabaatti, damee timiraa irraa ijaaramanii irri isaanii immoo feelxii rifeensa irraa hojjetameen haguugame ture. Balbala isaanii irra golgaa qofatu fannifame ture. Kutaaleen gama kibba-bahaa fi kaaba masjiidaa turan. Baay’een isaanii balbala gara masjiidaatti banamu qabu ture. Dheerinni baaxii isaanii dheerina nama giddu-galeessaa irra taakkaa tokkoon ol ture. Kutaa Faaximaa fi kutaa Aa’ishaa gidduu balbalatu ture. Kana malees Sayyida keenya Ergamaa Rabbiif masjiidatti maxxanee kutaaleen lama xuubii irraa ijaaraman. Isaanis jirma fi damee timiraatiin haguugaman. Kutaaleen kun yeroo booda hanga sagaliitti baay’atan. Ijaarsi masjiidaa erga xumuramee booda, Nabiyyiin keenya kabajamaan mana Khaalid bin Zayd irraa gara mana isaaf ijaarameetti godaane.2

“Mu’minoonni obboloota qofa” Hujuraat: 10

YAA ERGAMAA RABBII!
Wanti jaalalleewwan yeroo hunda hawwiidhaan maraachisu,
– fuula keessan, yaa Ergamaa Rabbii.
Wanti ganamaa fi galgala gaddaan isaan aahisu,
– hawwii keessanii ti, yaa Ergamaa Rabbii!
Wanti halkanii guyyaa booyicha hojii koo godhu,
Wanti onnee koo ibidda hawwiitiin gubu,
Wanti ija koo yeroo hunda boochisu,
– addaan ba’uu keessan, yaa Ergamaa Rabbii!
Tola Rabbii kan asfiyaan argan,3
Gammachuu fi qulqullina kan awliyaan dhandhamatan,4
Ol’aantummaa nabiyyoonni argatan, yaa mootii,
– ulfinaa fi guddina keessan, yaa Ergamaa Rabbii!
Ana isa alagaa, isa jooraa, rahmata naaf godhaa;
Ani yakkamaa dha: fuula kana gurraachaa’eef garaa laafaa;
Nama gargaaraa hin qabnee fi humna hin qabneef garaa laafuun
– aadaa keessan, yaa Ergamaa Rabbii!
Yaa shafaa’aa cubbamootaa, nuura Isa Tokkichaa,
Nasûhî garbicha keessan; isa hin ari’inaa.
Arjummaa godhaa, balbala tola keessanii irraa hin deebisinaa:
Inni ummata keessan keessaa ti, yaa Ergamaa Rabbii!
Nasûhî Üsküdârî

Boohicha jirma timiraa

Masjidun-Nabawii keessa jirmi timiraa tokko dhaabatee ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan guyyoota Jimaataa utubaa masjiidaa kan Hannaanaa jedhamu kanatti hirkatee khuxbaa godha ture.

Booda minbara sadarkaa sadii qabu hojjechiise. Guyyaa Jimaataa tokko Sayyida keenya Ergamaan Rabbii fi Sahaabonni Masjidun-Nabawii keessatti walitti qabamanii turan. Sayyidni keenya khuxbaaf minbara haaraa irra yommuu ba’u, jirmi timiraa gogaan kan duraan itti hirkatu, hamma namni hundi dhaga’utti, sagalee booyicha gaala ulfaa’aa fakkaatuun booyuu fi aaduu jalqabe. Sahaabonni hundi dinqisiifachaa sagalee kana dhaggeeffatan. Garuu sagaleen karaa tokkoonuu hin dhaabbanne. Kana irratti Sayyidni Aalamootaa minbara irraa bu’ee harka isaa eebbifamaan jirmicha haxaawe. Yeruma sana booyichi fi aadichi dhaabbate. Sahaabonni jaalalaa fi hawwii jirmi timiraa gogaan kun Nabiyyii keenyaaf qabu arganii imimmaan isaanii qabachuu hin dandeenye.

Mudannoo kana ilaalchisee Anas bin Maalik: “Masjiidni illee sagalee isaatiin raafame”, Ibn Abii Wadaa’aan immoo: “Jirmi timiraa dhoo’ee bakka isaa irraa sochoo’e. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii dhufee harka isaa eebbifamaa irra kaa’ee booda callise” jedhan.

“Allaahu ta’aalaa, Isa lubbuun koo harka humna Isaa keessa jirtuun nan kakadha: utuu ani isa hin haxaawin, hawwii fi gadda ana irraa addaan ba’uu irraa kan ka’e hanga Qiyaamaatti akkasitti booya ture” jedhe Nabiyyiin keenya kabajamaan. Odeessa biraa keessatti akkana jedhame: Rasuula alayhis-salaam gara jirma timiraa gogaa sanaatti garagalee: “Yoo barbaadde, gara oyiruu ati keessa turte sanaatti si deebisa. Ammas damee fi baala baasii akkuma duraanii taata. Yoo barbaadde, Jannata keessa si dhaaba; akka michoonni Allaahu ta’aalaa firii kee irraa nyaataniif” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii gurra itti kennee akkana jedhu dhaga’e: “Jannata keessa na dhaabi; michoonni Allaahu ta’aalaa na irraa haa nyaatan; bakka itti hin moofaane, hin tortorre keessa haan jiraadhu.” Dubbii muka kanaa warri Nabiyyii keenya kabajamaa bira turanis dhaga’an. Kana irratti Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Waan barbaadde nan godha” jedheen. Achiis gara Sahaabota isaatti garagalee: “Daarul-baqaa (mana bara baraa) daarul-fanaa (mana badu, jechuunis addunyaa kana) irra filate” jedhe.5 Achiis ajaja Ergamaa Rabbiitiin jirmi timiraa sun awwaalame.

Dhufaatii maatii gara Madiinaatti

Hogganaan Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) fi Abuu Bakr yeroo godaanan ijoollee isaanii Makkaatti dhiisanii turan. Hadiisa shariifa Imaam Bukhaarii odeesse keessatti, Aa’ishaan akkana jette: Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akkana naan jedhe: “Yaa Aa’ishaa! Abjuu koo keessatti si’a lama natti agarsiifamte. Akka waan fakkii kee kutaa huccuu harii magariisaa irratti arge fakkaata; achiis: ‘Isheen fakkii kana irra jirtu haadha manaa kee kan dhufuuf jirtu dha’ naan jedhame.” Abjuu kana booda (erga haati teenya Khadiijaan boqottee waggaa tokko booda) Nabiyyiin keenya kabajamaan fi haati teenya Aa’ishaan utuu Makkaa jiranii kaadhimaman. Garuu cidhi ammallee hin godhamne ture. Haati teenya Aa’ishaan kana akkana jettee himte: “Yeroo Ergamaan Rabbii gara Madiinaatti godaane, nuu fi intaloota isaa Makkaatti dhiisee ture. Madiinaa erga kabajee booda, garbicha isaa bilisa ba’e Zayd bin Haarisaa fi Abuu Raafi’, gaala lamaa fi waan barbaachisu bitachuuf dirhama 500 qarshii karaa godhee kennee, gara keenyatti erge.

Abbaan koos Abdullaah bin Urayqix gaala lama yookaan sadii wajjin isaan bira dabalee, obboleessa koo Abdullaahitti xalayaa barreessee haadha koo, ana fi obboleettii koo Asmaa’ gaala irra yaabbachiisee akka nu ergu ajaje. Ani, haati koo Ummu Ruumaan, intaloota Ergamaa Rabbii Faaximat az-Zahraa fi Ummu Kulsuum, haati manaa isaa Sawdaa, akkasumas Ummu Ayman fi Usaamaa hundi waliin karaa qabanne. Yeroo bakka Qudayd geenyu, Zayd dirhama 500 sanaan gaala sadii dabalee bite. Xalhaa bin Ubaydullaahis qaafilaatti makame. Minaa irraa bakka Bayd jedhamu yeroo geenyu, gaalli koo baqatee fiige. Ani mahmila (teessoo gaala irratti hidhamu) keessa ture. Haati koos na bira turte. Haati koo: ‘Wayyoo intala koo xiqqoo, wayyoo misirroo koo xiqqoo!’ jettee raafamte. Allaahu ta’aalaan gaala keenya tasgabbeessee nu baraare. Dhuma irratti Madiinaa geenye. Ani maatii abbaa koo wajjin bu’e. Maatiin Sayyida keenya Ergamaa Rabbii immoo kutaalee isaa dura bu’e.”

“Utuu ani isa (Hannaanaa) hin hammatin, hanga Qiyaamaatti addaan ba’uu kootiif ni booya ture” Hadiisa shariifa

Haati teenya Aa’ishaan yeroo muraasaaf mana abbaa ishee Abuu Bakr jiraatte. Cidhi isaanii Lola Badr booda godhame.

Namni dubbisni isaa Qur’aana ta’e
Akkam carraa qabeessa!
Yommuu azaanaa fi iqaamaa dhaga’u,
Onneen isaa iimaanaan kan guutame!

Azaana Muhammadii

Erga Masjidun-Nabawii ijaaramee booda, yeroo salaataa akka yeroon ga’e beeksisuu fi Muslimoota gara masjiidaatti waamuuf malli tokkollee hin turre. “As-salaatu jaami’aa (Kottaa gara salaataa)” jedhamuu qofatu ture.

Guyyaa tokko Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Sahaabota isaa wajjin mari’atee, yeroo salaataa mu’minoonni akkamitti gara masjiidaatti waamamuu akka qaban gaafate. Gariin, akka Nasaaraatti, yeroo salaataa beeksisuuf naaquusa, jechuunis bilbila haa rukunnu jedhan; gariin immoo akka Yahuudotaatti gaanfi haa afuufamu jedhan. Gariin immoo: “Yeroo salaataa ibidda qabsiisnee ol haa qabannu” jedhanii yaada isaanii dhiheessan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii isaan keessaa tokkollee hin fudhanne.6

Abdullaah bin Zayd bin Sa’labaa fi Umar abjuu keessatti azaanni akka dubbifamu argan. Abdullaah Nabiyyii keenya jaalatamaa bira dhufee abjuu isaa akkana jedhee hime: “Nama shaashii magariisaa fi uffata mudhii hidhatee, bilbila harkatti qabate tokko arge. ‘Bilbila harka kee jiru ni gurgurtaa?’ jedheen gaafadhe. ‘Maal itti gochuuf?’ naan jedhe. ‘Yeroo salaataa beeksisuuf nan rukuta’ yommuun jedhu, namichi: ‘Waan sana caalu sin barsiisa’ jedhee, gara qiblaa garagalee sagalee ol’aanaadhaan: ‘Allaahu akbar, Allaahu akbar…’ jedhee dubbisuu jalqabe. Erga xumuree booda: ‘Yommuu salaataaf kaatus’ jedhee azaana irra deebi’ee, gara dhumaatti jecha ‘Qad qaamatis-salaah’ jedhu itti dabale.”

Kana irratti Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Abjuun dhugaa dha. Jechoota sana Bilaalitti barsiisi; haa dubbisu!” jedhe. Kanaaf maqaan azaana jedhu kenname.7

Bilaal baaxii ol’aanaa masjiida eebbifamaa bira jiru tokko irra ba’ee, jechoota barsiifameen azaana jalqabaa dubbise.

Umar sagalee azaanaa yommuu dhaga’u, fiigaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira dhufe. Jechoota Bilaal jedhe sana akkuma jiranitti abjuu isaa keessatti akka arge itti hime. Halkan sana Sahaabota keessaa gariinis abjuuma sana argan. Yeruma kana aayanni kabajamaan 9ffaa Suuraa al-Jumu’aa bu’ee, wahyiidhaanis beeksifame.

Guyyaa tokko Bilaal Habashiin yeroo salaata Subhii balbala Nabiyyii keenya jaalatamaa dura: “As-salaatu khayrun minan-nawm”8 jedhee si’a lama iyye. Kun Nabiyyii keenya kabajamaa gammachiise. “Yaa Bilaal, kun jecha akkam bareedaa dha! Yommuu azaana Subhii dubbiftu kanas jedhi” jedhe. Akkasiin azaana Subhii keessatti jechi kunis jedhamuu jalqabe.

Bilaal Habashiin, inni hanga Nabiyyiin keenya addunyaa kana irraa boqotutti mu’azzina ture, sagalee cimaa, baay’ee bareedaa fi baay’ee nama tuqu qaba ture. Yommuu azaana dubbisuu jalqabu, namni hundi jaalalaa fi hawwii guddaadhaan dhaggeeffatee of irraanfata ture. Yommuu azaana dubbisu nama hunda boochisa ture.

Sahaabonni yeroo salaataa Azaana Muhammadiitiin gara masjiidaatti wal waamuun isaanii mushrikoota fi Yahuudota Madiinaatti baay’ee dinqisiise. Yommuu azaanni dubbifamu itti qoosanii taphaaf godhatu turan. Qoosaa isaanii kana irratti Allaahu ta’aalaan Qur’aana Kabajamaa keessatti hiikaan akkana jedhe: “Yeroo isin azaanaan gara salaataa waamtan, isaan qoosaa fi taphaaf godhatu. Kunis sababa isaan saba hin hubanne ta’aniif.”9

Mu’azzinichi iyye, dhaabatee iqaamaa godhe,
Fuula isaa gara Ka’abaa garagalchee niyyaa godhe.
Warri iimaanaa dhaga’anii kabajaan dhaggeeffatan,
Achiis salaataaf dhaabatanii Rabbii isaaniitiif gabrummaa raawwatan.

Ashaab-i Suffaa

Nabiyyiin keenya kabajamaan dallaa kaabaa Masjidun-Nabawiitti damee timiraatiin gaaddisa tokko hojjechiise. Sahaabonni hin fuudhin, kanneen Makkaa irraa godaananii qabeenyaa fi lafa hin qabne, achi akka ciisanii ka’an ajaje.10 Sahaabonni hin fuudhin kun, hiyyeeyyii Ansaarii fi Muhaajirootaa wajjin, gaaddisa guddaa Masjidun-Nabawii cinaa jiru kan Suffaa jedhamu jala jiraachaa, beekumsa barachuu fi barsiisuun qabamu turan. Baay’inni isaanii kudhanii fi afurdhibba gidduutti jijjiirama ture. Yeroo baay’ee nama torbaatama turan. Sahaabonni kun Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira gonkumaa hin addaanan; suhbaa isaa tokkollee irraa hin hafan ture. Halkanii guyyaa Qur’aana Kabajamaa dubbisu, beekumsa baratu, hadiisota shariifa qalbiitti qabatu turan. Guyyoota isaanii baay’ee soomanaan dabarsu; ibaadaa fi ajajamuu irraa yeroo xiqqoof illee hin addaanan ture. Warri achitti guddatan gosoota haaraa Muslima ta’anitti ergamanii Qur’aana Kabajamaa fi sunnaa shariifaa, jechuunis amantii Islaamaa isaan barsiisu turan. Sahaabonni eebbifamoon kun, kanneen ol’aantummaa baay’ee qaban, waraana irfaanaa (beekumsaa) guddaa turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan baay’ee isaan jaallata, isaan wajjin taa’ee haasa’a, isaan wajjin nyaata ture. Warri achi jiraatan Ashaab-i Suffaa jedhamu turan. Guyyaa tokko Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Ashaab-i Suffaa ilaalee akka isaan baay’ee hiyyeeyyii ta’an yaade. Haala kana keessa jiranii illee tasgabbii fi ifa qalbiitiin ibaadaa godhaa turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan garaa laafeefii: “Yaa warra Suffaa! Oduun gammachiisaa isiniif haa ta’u. Yoo ummata koo keessaa namni haala rakkisaa isin keessa jirtan kanatti gammadu tokko hafe, inni dhugumaan michoota koo keessaa ti” jedheen.

“Yeroo isin azaanaan gara salaataa waamtan, isaan qoosaa fi taphaaf godhatu. Kunis sababa isaan saba hin hubanne ta’aniif” Maa’idaa: 58

Jaalalleen Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) waan hunda dura wanta Sahaabonni isaa filatamoon kun barbaadan guuta, achiis kan Ahlul-Bayt isaa guutuuf carraaqa ture. Abuu Hurayraan akkana jedhee hime: “Allaahu ta’aalaa, Isa malee gabbaramaan hin jirreen nan kakadha: ani yeroo tokko tokko beela irraa kan ka’e garaa koo lafatti nan cuqqisa ture; yeroo tokko tokko immoo dhagaa lafa irraa fudhadhee garaa kootti nan qaba ture. Ammas haala akkasii keessa ture. Guyyaa sana karaa Ergamaan Rabbii gara masjiidaatti itti darbu irra taa’ee ture. Yeroo sana bareedinni aalamota lamaanii, inni aalamaaf rahmata ta’ee ergame, nuura facaasaa gara koo dhufe. Haala koo hubatee seeqee: ‘Yaa Abuu Hurayraa!’ jedhe. ‘Lubbuun koo aarsaa isinii haa ta’u, ajajaa yaa Ergamaa Rabbii!’ yommuun jedhu: ‘Na wajjin kottu’ jedhe. Battaluma isa duukaa deeme. Mana isaa sa’aadaa seene. Mana keessa xuuxoo aannanii tokkotu ture. ‘Kottu, warra Suffaa bira deemi. Isaan naaf waami’ jedhe. Isaan waamuuf utuun deemuu ofii kootiin: ‘Xuuxoon aannanii tokko warra Suffaa hundaaf akkamitti ga’a? Anaaf illee copha tokkotu hafaa laata?..’ jedheen yaada ture. Isaan waame; mana sa’aadaa dhufne; hayyama gaafannee ol seenne. Erga bakka mijatu taa’anii booda, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: ‘Yaa Abuu Hurayraa! Xuuxoo aannanii kana fudhadhuu isaaniif kenni!’ jedhe. Anis xuuxoo fudhadhee tartiibaan hiriyyoota kootiif kennaa ture. Tokkoon tokkoon isaanii xuuxoo fudhee hanga quufutti dhugee anatti deebisa ture. Yeroo hunda yommuun irraa fudhadhu, xuuxoon gonkumaa akka hin hir’anne, akkuma jirutti aannaniin guutamaa akka jiru argaa ture. Haala kanaan hiriyyoota koo dhufan hundaaf dhiheesse. Hundi dhuganii quufan. Achiis Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) xuuxoo fudhatee natti seeqee: ‘Yaa Abuu Hurayraa! Kan aannan hin dhugin ana fi si qofatu hafe. Kottu, atis taa’ii dhugi!’ jedhe. Taa’ee dhuge. ‘Ammas dhugi!’ jedhe; nan dhuge. Sayyidni keenya si’a muraasa ‘Dhugi’ jedhe. Anis yeroo hunda nan dhuge. Dhuma irratti: ‘Haati koo fi abbaan koo aarsaa isinii haa ta’an, yaa Ergamaa Rabbii! Kana booda dhuguu hin danda’u. Allaahu ta’aalaa, Isa amantii dhugaatiin isin ergeen nan kakadha: sirriitti quufeera’ jedheen. ‘Egaa xuuxoo naaf kenni’ jedhe. Nan kenneef. Allaahu ta’aalaa faarsee jajee, Bismillaah jedhee aannan dhuge.”

Sahaabonni Madiinaa Sahaabota filatamoo kana, kanneen masjiida keessatti suhbaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii tokkollee utuu hin dhabin beekumsa barataa turan, jaalala fakkaataa hin qabneen jaallatu turan. Galgala tokko Sahaabaan Suffaa tokko, kan beela irraa kan ka’e humni isaa dhume, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii bira dhufee haala isaa itti hime. Nabiyyiin keenya kabajamaan mana isaa sa’aadaatti nyaanni jiraachuu isaa gaafachiise. “Amma mana keessa bishaan malee wanti nyaatamu hin jiru” deebii jedhu yommuu argatu, Sahaabota achi jiraniin: “Eenyutu beela’aa kana keessummeessa?” jedhe. Sahaabota Madiinaa keessaa tokko nama hunda dursee: “Haati koo fi abbaan koo aarsaa isinii haa ta’an, yaa Ergamaa Rabbii! Ani isa nan keessummeessa” jedhe. Keessummaa isaa wajjin mana isaa dhaqee haadha manaa isaatiin: “Keessummaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii keessummeessuuf waan tokko qopheessi” jedhe. Haati manaa isaa: “Amma mana keenya keessa nyaata ijoollee malee wanti tokkollee hin jiru” jettee deebifte. Sahaabichi: “Dursi ijoollee rafsiisi. Achiis nyaata sana fidi” jedhee, nyaata nama tokkoof qofa ga’u fudhatee kutaa keessummaa seene. Maaddii kaa’ee akka nyaatu affeere. Erga waliin nyaachuu jalqabanii booda ka’ee, akka waan ibsaa sirreessu fakkeessee dhaamse. Ammas dukkana keessa maaddii bira taa’e. Akka waan nyaatu fakkeessee hanga keessummaan quufutti eege. Keessummaan erga quufee booda maaddii ol fudhate. Halkan sana innii fi ijoolleen isaa beela’anii bulan. Ganama yommuu Nabiyyii keenya kabajamaa bira dhaqan: “Allaahu ta’aalaan waan isin halkan kana gootanitti gammade” jedhe. Kana irratti Allaahu ta’aalaan aayata kabajamaa 9ffaa Suuraa al-Hashr buusee hiikaan akkana jedhe: “Isaan (Ansaar) utuu ofii isaaniitii hiyyummaa fi rakkoo keessa jiraatanii illee, (Muhaajiroota) lubbuu isaanii caalchisu.”

Sarara walaloo:

Maal iyyuu yoo ta’e, waa’ee jaalallee dubbachuu caalaatti mi’aawa!

Suhbaa Sulxaana Onneewwanii

Boonsi Uumamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) Sahaabota isaa guddisuu fi guutuu gochuuf Masjidun-Nabawii keessatti suhbaa fakkaataa hin qabne godhee, faydii fi barakaa Allaahu ta’aalaan isaaf kenne onnee isaaniitti yaasa ture. Warri suhbaa Nabiyyii keenya kabajamaa irratti argamuuf kabajaman, suhbaa jalqabaa irratti illee onnee isaanii keessatti jijjiirama guddaa itti dhaga’amee, ma’rifaa Rabbii baay’ee ol’aanaa ga’u turan. Barakaa suhbaawwan kanaatiin Sahaabonni, Nabiyyii keenya jaalatamaa irraa jalqabanii, hiriyyoota isaanii Sahaabota hunda lubbuu isaanii caalaa jaallatu turan. Allaahu ta’aalaan aayatoota kabajamoodhaan isaan faarseera. Isaan fuuldura Sayyida keenya Ergamaa Rabbii, akka waan simbirroon mataa isaanii irra qubattee yoo sochoo’an balliftuutti, baay’ee naamusaa fi xiyyeeffannaadhaan taa’u turan. Akkasiin Sahaabonni nabiyyootaa fi maleykota gurguddoo booda uumamtoota hunda keessaa warra caalaatti filatamoo fi ol’aanoo ta’an. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii ajajaa fi dhorkaa amantii keenyaa Sahaabota isaatti bal’inaan ibsee barsiisa ture: ulaagaalee iimaanaa fi Islaamummaa; murtiiwwan salaataa, soomanaa, hajjii fi zakaa hunda; tafsiira aayatoota kabajamoo; nyaataa fi uffata haraamaa fi halaala; kakuu, waadaa (nazrii)11 fi kaffaaraa; beekumsa bittaa fi gurgurtaa; naamusa nyaataa fi dhugaatii, uffannaa, wal argaa fi haasaa, nagaa wal gaafachuu; walitti dhufeenya ollaa, firaa fi michuu; murtiiwwan fuudhaa fi heerumaa, nafaqaa (baasii maatii) fi dhaalaa; falmii, adabbii, waliigaltee fi hirmaannaa; beekumsa fayyaa; diina wajjin loluu fi seera waraanaa… kan kana fakkaatan, beekumsa amantii Islaamaa kan Aakhiraa fi addunyaa hunda jalqabaa hanga dhumaatti haala namni hundi hubatuun ibsa ture; dhimma barbaachisaa jedhee ilaale si’a sadii irra deebi’a ture.12 Beekumsa dubartoota ilaallatu immoo karaa haadhota manaa isaa eebbifamoo barsiisa ture.

Hadiisa Jibriil

Imaamni gootaa Muslimootaa, Sahaabota keessaa warra ol’aanoo keessaa tokko, yeroo hunda dhugaa dubbachuun beekamaa, guddaan keenya jaallatamaa Umar bin Khaxxaab radiyallaahu anhu akkana jedha:

– Guyyaa akkasii ture: Sahaabota keessaa muraasni keenya fuuldura fi tajaajila Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) jirra turre. Guyyaan sun, sa’aatiin sun, guyyaa akkas kabajamaa, akkas gatii qabeessa, kan lammata hin argamne ture. Guyyaa sana suhbaa Ergamaa Rabbii keessatti bira isaa jiraachuudhaan kabajamuu, fuula isaa bareedaa, kan lubbuuwwaniif soorata ta’ee qalbiiwwaniif gammachuu kennu, arguun nuuf kenname. (Kabajaa fi gatii guyyaa kanaa ibsuuf: “Guyyaa akkasii ture…” jedhe. Jibriil alayhis-salaam bifa namaatiin arguu, sagalee isaa dhaga’uu, beekumsa garboonni barbaadan afaan eebbifamaa Ergamaa Rabbii irraa baay’ee bareedinaa fi ifinaan dhaga’uun guyyaa kenname tokko caalaa yeroon kabajamaa fi gatii qabeessa ta’e ni argamaa?)

“Yaa warra Suffaa! Oduun gammachiisaa isiniif haa ta’u. Yoo ummata koo keessaa namni haala rakkisaa isin keessa jirtan kanatti gammadu tokko hafe, inni dhugumaan michoota koo keessaa ti” Hadiisa shariifa

Yeroo sana namni tokko akka ji’a baatuu nu bira dhufe. Uffanni isaa baay’ee adii, rifeensi isaa baay’ee gurraacha ture. Isa irratti mallattoon imalaa kan akka awwaaraa, biyyee fi dafqaa hin mul’atu ture. Nu Sahaabota Ergamaa Rabbii keessaa namni tokkollee isa hin beeku ture. Jechuunis nama nuti arginee beeknu keessaa hin turre. Fuuldura Ergamaa Rabbii taa’e. Jilba isaa jilba eebbifamaa isaatti maxxanse. (Inni dhufe Jibriil ture. Bifa namaa uffatee ture. Jibriil alayhis-salaam akkasitti taa’uun isaa waan barbaachisaa tokko beeksisuuf ture. Jechuunis beekumsa amantii barachuuf qaana’uun sirrii akka hin taane, barsiisaa duratti boonuu fi of tuuluun akka hin malle agarsiisa. Namni hundi waan amantii keessaa barachuu barbaadu barsiisota bilisaan, utuu hin saalfatin gaafachuu akka qabu, Jibriil alayhis-salaam haala isaa kanaan Sahaabotatti hima ture. Sababni isaas amantii barachuu keessatti qaana’uu, mirga Allaahu ta’aalaa kaffaluu, barsiisuu fi barachuu keessatti saalfachuun sirrii miti.)

Namni ulfaataan sun harka isaa jilba eebbifamaa Rasuula Kabajamaa irra kaa’ee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Islaamummaa, Muslima ta’uun maal akka ta’e natti himaa” jedhe.

Rasuula Kabajamaan akkana jedhe: “Ulaagaalee Islaamummaa keessaa inni jalqabaa Kalima-i shahaadaa jechuu dha. (Kalima-i shahaadaa jechuun ‘Ash-hadu an laa ilaaha illallaah wa ash-hadu anna Muhammadan abduhuu wa rasuuluh’ jechuu dha. Jechuunis namni sammuu qabu, ga’eessa ta’ee dubbachuu danda’u: ’Dachii fi samii keessatti Isa malee wanti yookaan namni gabbaramuu fi ibaadaan godhamuufii malu tokkollee hin jiru.

Gabbaramaan (ma’buudni) dhugaa Allaahu ta’aalaa qofa. Inni waajib al-wujuud (kan jiraachuun Isaa dirqama ta’e) dha. Guutummaan hundi Isa keessa jira. Isa keessa hir’inni tokkollee hin jiru. Maqaan Isaa Allaah dha’ jechuu fi kanatti onneedhaan cimsee amanuu dha. Ammas: ‘Inni, kan fuulli isaa bifa wardii, adii fi diimaa, ifaa fi namatti tolu qabu, qaraaba gurraacha fi ija gurraacha qabu, adda eebbifamaa banaa, amala gaarii qabu, kan gaaddisni isaa lafa hin buune, dubbii mi’aawaa qabu, kan Ardii Arabaa keessatti Makkaatti waan dhalateef Arabaa jedhamu, sanyii Haashim keessaa ilmi Abdullaah, Muhammad jedhamu sun, garbicha fi rasuula, jechuunis nabiyyii Allaahu ta’aalaa ti’ jechuu dha.)

Itti aansee yeroon isaa yommuu ga’u salaata salaatuu dha. Zakaa qabeenyaa kennuu dha. Ji’a eebbifamaa Ramadaan keessa guyyaa guyyaan soomuu dha. Namni danda’u umurii isaa keessatti si’a tokko hajjii gochuu dha.”

Namni sun deebiiwwan kana Ergamaa Rabbii irraa yommuu dhaga’u: “Dhugaa dubbattan, yaa Ergamaa Rabbii!” jedhe. Nuti dhaggeeffattoonni dubbii isaa kanatti dinqisiifannee: “Ni gaafata, ni mirkaneessas!” jenne.

Namni kun ammas: “Yaa Ergamaa Rabbii! Iimaanni maal akka ta’es natti himaa” jedhe. (Hadiisa shariifa kana keessatti hiika afaanii iimaanaa yaaduu hin qabnu. Sababni isaas hiikni afaanii isaa dhugoomsuu fi amanuu waan ta’eef, wallaaltota Arabaa keessaa illee namni hiika kana hin beekne hin turre. Kanaafuu Sahaabonni (radiyallaahu ta’aalaa anhum ajma’iin) akkamitti hin beekan? Jibriil alayhis-salaam hiika iimaanaa Sahaabota barsiisuu barbaada ture. Asitti Islaamummaa keessatti iimaanni maal akka jedhamu gaafatamaa jira.) Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) iimaanni wantoota murtaa’oo jaha amanuu akka ta’e akkana jedhee beeksise: “Jalqaba Allaahu ta’aalaatti, maleykota Isaatti, Kitaabota Isaatti, Rasuulota Isaatti, Guyyaa Aakhiraatti, Qadaritti (murtii Rabbiitti), akkasumas gaariin fi hamaan Allaahu ta’aalaa biraa ta’uu isaanitti amanuu dha.” Namni sun ammas: “Dhugaa dubbattan” jedhee mirkaneesse.

Achiis ammas: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ihsaanni maal akka ta’es natti himaa” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Allaahu ta’aalaa akka waan Isa argituutti gabbaruu kee ti. Sababni isaas yoo ati Isa hin argine illee, Inni dhugumaan si arga” jedhe. Namni sun ammas: “Yaa Ergamaa Rabbii! Waa’ee Qiyaamaa natti himaa!” jedhe. Rasuula alayhis-salaam: “Dhimma kana keessatti inni gaafatame isa gaafate caalaa hin beeku” jedhe. Namichi ammas: “Egaa mallattoolee ishee natti himaa” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Garbittoonni abbootii isaan dhuunfatanii dhaluu, tiksitoonni miila qullaa, qullaa fi hiyyeeyyii ta’an (sooromanii) gamoo dhedheeraa ijaaruu irratti wal dorgomuu isaanii arguu kee ti” jedhe. Kana booda garagalee deeme. Ergamaan Rabbii gara koo garagalee: “Yaa Umar! Namni gaafate sun eenyu akka ta’e ni beektaa?” jedhee gaafate. “Allaahu ta’aalaa fi Rasuulli Isaa caalaatti beeku” jedheen. Ergamaan Rabbii: “Inni Jibriil ture. Amantii keessan isin barsiisuuf dhufe” jedhe.13 Nabiyyiin keenya kabajamaan Sahaabota isaatti akka sadarkaa isaanii amantii keessatti qabaniitti, haala isaan hubachuu danda’aniin ibsa ture.

Guyyaa tokko Umar, Sahaabota keessaa warra ol’aanoo keessaa tokko, gara masjiidaa deemaa utuu jiruu, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Abuu Bakr as-Siddiiqitti waan tokko ibsaa akka jiru arge. Bira isaanii dhaqee dhaggeeffate. Warri biroos kana argan, garuu dhufanii dhaggeeffachuu sodaatan. Guyyaa itti aanu Umar yommuu argan: “Yaa Umar! Kaleessa Ergamaan Rabbii waan tokko isinitti himaa ture. Nuttis himi, nutis haa barannu” jedhaniin. Sababni isaas Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yeroo hunda: “Waan ana irraa dhageessan obboloota keessan amantiittis himaa! Wal dhageessisaa!” jedha ture. Umar: “Kaleessa Abuu Bakr hiika aayata kabajamaa Qur’aana Kabajamaa kan hubachuu dadhabe tokko gaafatee, Ergamaan Rabbii isatti ibsaa ture. Sa’aatii tokko dhaggeeffadhe; waan tokkollee hin hubanne” jedhe. Sababni isaas akka sadarkaa ol’aanaa Abuu Bakritti ibsaa ture. Umar hamma kana ol’aanaa waan tureef, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akkana jedhe: “Ani nabiyyoota keessaa isa dhumaa dha. Ana booda nabiyyiin hin dhufu. Utuu ana booda nabiyyiin dhufee, Umar nabiyyii ta’a ture.” Inni hamma kana ol’aanaa fi afaan haadha isaa Arabaa sirriitti beekaa utuu jiruu, tafsiira Qur’aana Kabajamaa kan Abuu Bakritti ibsame hubachuu hin dandeenye. Sadarkaan Abuu Bakr kan isaa caalaa baay’ee ol’aanaa ture. Abuu Bakr, hamma Jibriil alayhis-salaam illee, hiikaa fi iccitiiwwan Qur’aana Kabajamaa Ergamaa Rabbii gaafatu turan. Ergamaan Rabbii tafsiira Qur’aana Kabajamaa guutuu Sahaabota isaatti beeksiseera.

Akkuma Nabiyyiin keenya jaalatamaan Sahaabota isaa amantii barsiisu, falmiiwwan ilaalee, ragaawwan dhaggeeffatee waldhabdee isa caalaatti cimaa illee murteessee furaa ture; Islaamummaa beeksisuu fi babal’isuuf, nama tokko illee dabalataan ibidda Jahannam jalaa baasuuf carraaqqii guddaa godhaa ture; amalaa fi hojii isaatiin namootaaf fakkeenya ta’aa ture; mu’minoota hamaa mushrikootaa irraa eeguufis tarkaanfiiwwan barbaachisoon akka fudhataman godhaa ture.

“Yaa Umar! Namni gaafate sun eenyu akka ta’e ni beektaa? Inni Jibriil ture. Amantii keessan isin barsiisuuf dhufe” Hadiisa shariifa

Yaa bareedina, ifa ija awliyaa,
Na gargaaraa, yaa madda nuura Rabbii!
Biyyeen miilla keessanii kuula ija asfiyaa ti,
Na gargaaraa, yaa madda nuura Rabbii!
Isin malee namni tokkollee Haqqa hin ga’u;
Kennaa tola keessaniitiin namni fudhatama argata;
Isin “rahmata aalamaaf” taatan, yaa Rasuula,
Na gargaaraa, yaa madda nuura Rabbii!
Yakkaa fi dogoggora lakkoofsa malee raawwadhe,
Warra fedhii lubbuu hordofaniif hiriyyaa ta’e;
Diddaa kootiif shafaa’aa godhaa, yaa Arjaa,
Na gargaaraa, yaa madda nuura Rabbii!
Yaa albuuda arjummaa, Rasuula Isa Guddaa,
Selîmîn kun, garbicha keessan xiqqaan, dogoggoraan guutame,
Balbala keessanitti baqatee kennaa kadhata:
Na gargaaraa, yaa madda nuura Rabbii!
Yavuz Sultan Selim (Selîmî)