BARA MADIINATUL-MUNAWWARAA
Hijraa Nabiyyii keenya jaalatamaa kan waggaa kudha sadaffaa bi’sataa, guyyaa 12 Rabii’ul-Awwal, bara 622 A.L.A. gara Madiinaatti godhameen, barri Madiinaa kan waggaa kudhan turu jalqabe. Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo mana Khaalid bin Zayd Abuu Ayyuub Ansaarii dhufuu isaatiin kabaje, darbii jalaa irra jiraachuu filatee achitti qubate.1 Akkasiin Sayyida Uumamaa keessummeessuu fi mana isaa keessa qabaachuun nama eebbifamaa kanaaf carraa ta’e.
Khaalid akkana jedhee hime: “Yeroo Ergamaan Rabbii mana koo kabaje, darbii jalaa irra jiraachuu filate. Nuti immoo darbii olii irra jiraanne; kun baay’ee nu gaddisiisa ture. Guyyaa tokko: ‘Haati koo fi abbaan koo aarsaa isinii haa ta’an, yaa Ergamaa Rabbii! Ani ol jiraachuun, isin immoo gad jiraachuun onnee kootti hin tolu; sirrii natti hin fakkaatu. Kun baay’ee natti ulfaata. Maaloo, dhuunfaan keessan ol’aanaan olii, nuti immoo gadii akka jiraannu nuuf hayyamaa’ jedhe. Kana irratti: ‘Yaa Abuu Ayyuub! Darbii manaa isa jalaa irra jiraachuun nuuf caalaatti mijataa fi tolaa dha’ jedhe. Daawwattoota dhufan wajjin salphaatti wal arguuf yaadee jala turuu filate. Nuti immoo darbii manaa isa olii irra turre.
Guyyaa tokko gomboon bishaanii keenya cabe. Bishaan dhangala’e Ergamaa Rabbii irratti coccobee akka isa hin rakkisneef sodaannee, ani fi haati manaa koo battaluma haguuggii viliveetii keenya tokkicha, kan ittiin haguuggannu, bishaan irratti cuqqisne.”
Abuu Ayyuub Ansaarii darbii olii irra jiraachuun baay’ee itti cimee ture. Dhuma irratti ofii isaa gad bu’ee, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii gara olii baase. Abuu Ayyuub akkana jedhe: “Sayyida keenya Ergamaa Rabbiif yeroo hunda irbaata qopheessinee ergaa turre. Yommuu inni hambaa nuuf deebisu, ani fi haati manaa koo Ummu Ayyuub bakka harki Ergamaa Rabbii tuqe barbaannee achi irraa nyaannee, ittiin barakaa argachaa turre. Ammas halkan tokko nyaata qullubbii diimaa yookaan qullubbii adii qabu kan qopheessinee ergine Ergamaan Rabbii deebise. Mallattoo harka isaa itti arguu yommuun dhabu, iyyaa bira isaa dhaqeen: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Haati koo fi abbaan koo aarsaa isinii haa ta’an! Isin irbaata deebiftan. Garuu mallattoo harka keessan eebbifamaa itti hin argine. Ani fi Ummu Ayyuub nyaata isin deebiftan keessatti bakka harki keessan tuqe barbaannee ittiin barakaa argachaa turre’ jedhe. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) akkana jedhe: ‘Kudraa kana keessatti urgaa tokko natti dhaga’ame. Kanaafuu isa irraa hin nyaanne. Ani nama maleykaa wajjin haasa’u dha.’ ‘Nyaanni sun haraamaa?’ jedheen gaafadhe. ‘Lakki! Garuu urgaa isaatiin hin jaallanne’ yommuu jedhu: ‘Waan isin hin jaallanne anis hin jaalladhu!’ jedhe. Nabiyyiin keenya: ‘Isin isa nyaadhaa’ jedhe. Kana irratti nuti isa irraa nyaanne; lammata kudraa sana Ergamaa Rabbiif nyaata itti hin qopheessine.
Ammas yeroo tokko nyaata Sayyida keenya Ergamaa Rabbii fi Abuu Bakriif ga’u qopheessee fuuldura isaanii geesse. Ergamaan Rabbii: ‘Yaa Abuu Ayyuub! Bebbeekamoota Ansaar keessaa nama soddoma affeeri’ jedhe. Ani xiqqaachuu nyaataa fi tarii Rasuula Kabajamaan nyaata kana baay’ee itti fakkaate jedhee yaadaa utuun jiruu, ammas: ‘Yaa Abuu Ayyuub! Bebbeekamoota Ansaar keessaa nama soddoma affeeri’ jedhe. Yaada kumaatamaa keessa utuun jiruu Ansaar irraa nama soddoma affeere; ni dhufan. Nyaata sana irraa nyaatanii quufan. Mu’jizaa ta’uu isaa hubatanii, iimaanni warra dhufanii jabaate; ammas waadaa bay’aa godhan. Achiis deeman. Sahaabonni filatamoon kun erga deemanii booda, yeroo kana immoo: ‘Nama jaatama affeeri’ jedhe. Ani akka mu’jizaatti nyaanni akka hin hir’anne waanan argeef, caalaatti gammadee nama jaatama gara Ergamaa Rabbiitti affeere.
“Karaa gaalattii banaa! Bakki itti jilbeenfattu isheef ajajameera” Hadiisa shariifa
Madiinatul-Munawwaraa fi naannoo ishee
Ni dhufan; nyaata sana irraa nyaatan. Hundi isaanii mu’jizaa Ergamaa Rabbii dhugoomsanii deebi’an. Achiis: ‘Ansaar irraa nama sagaltama waami’ jedhe. Nan waame; ni dhufan. Ajaja Ergamaa Rabbiitiin kudhan kudhaniin maaddiitti taa’anii nyaatan; hundi isaanii mu’jizaa guddaa kana arganii deeman. Akkasiin namoonni dhibbaa fi saddeettama nyaata sana nyaatan. Nyaanni garuu hamma ani fide sana ture; akka waan harki tokkollee hin tuqiniitti dhaabata ture.”2
Obbolummaa Ansaarii fi Muhaajirootaa
Nabiyyiin keenya kabajamaan, Madiinatul-Munawwaraatti walitti hidhamiinsa caalaatti cimaa uumuuf, Muhaajiroota godaanan fi Ansaar mana isaaniitti isaan qubachiisan walitti obboloota godhe. Aliyyi yommuu dhuma irratti hafu, akka irraanfatame yaadee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ana irraanfattanii?” jedhee gaafate. Yeroo sana Sayyidni Aalamootaa: “Ati addunyaa fi Aakhiraatti obboleessa koo ti” jedhe. Obbolummaan kun gargaarsa waliif gochuu kan qaamaa fi kan hafuuraa irratti hundaa’e. Akkasiin gaddi biyya, mana fi firoota irraa addaan ba’uu, xiqqoo illee yoo ta’e, ni salphata ture. Dhugumaan Muslimoonni Madiinaa obboloota isaanii Muhaajiroota, kanneen amantii Allaahu ta’aalaa irratti jiraachuu fi isa babal’isuuf jecha biyya isaanii dhiisan, harka bal’ifatanii simatanii, mana isaaniitti galchanii, karaa hundaan isaan gargaaruuf lubbuu fi qalbiidhaan carraaqaa turan. Obbolummaa kanaan caalaatti walitti hidhaman. Sayyida keenya Ergamaa Rabbii Muhaajira hunda nama Ansaar kan amala isaa wajjin walsimu wajjin obbolaa godhee ture. Obbolummaan kun hamma qabeenya abbootii isaanii irraa dhaalan walii qooddachuu ga’a ture.3
Namni Madiinaa hundi lafa isaa, iddoo wayinii isaa, oyiruu isaa, mana isaa, qabeenya isaa… waan qabu hunda bakka lamatti qoodee, walakkaa isaa jaalalaan obboleessa isaa Muhaajiraaf kenna ture. Muhaajiroota keessaa Abdurrahmaan bin Awf akkana jedhee hime: “Yeroo nuti Madiinatul-Munawwaraatti godaanne, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii Sa’ad bin Rabii’ wajjin obbolaa na godhe. Kana irratti obboleessi koo Sa’ad akkana naan jedhe: ‘Yaa obboleessa koo Abdurrahmaan! Ani karaa qabeenyaatiin Muslimoota Madiinaa keessaa isa caalaatti duresaa dha. Qabeenya koo bakka lamatti qoodeera; walakkaan isaa kan kee ti.’ Anis: ‘Allaahu ta’aalaan qabeenya kee siif eebbifamaa fi gaarii haa godhu. Ani qabeenya hin barbaadu. Gabaa isin itti daldaltan qofa na geessi; ga’aa dha’ jedheen.”
Aarsaan akkanaa obbolummaa Islaamummaatiin qofa danda’ama ture. Aadam alayhis-salaam irraa kaasee hanga yeroo sanaatti godaansonni hedduun ta’aniiru. Garuu Hijraan akkanaa hiika qabeettii fi ol’aantuu, kan itti warri alaa dhufan fi ummanni biyyattii jaalalaan walitti makamanii qalbii qulqulluun wal hammatan, takkaa hin turre. Akkuma Allaahu ta’aalaan hiikaan: “Mu’minoonni obboloota qofa”4 jedhe. Kanaan jaalalli fi qalbii qulqullummaan dhugaa bu’aa qabeenyaatiin utuu hin taane, iimaanaa fi amantiidhaan qofa akka ta’u akeekame. Haalli Sahaabota keessa ture kun suhbaa (taa’umsa) tokko qofa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii wajjin godhameen argama ture. Faydii (kennaa hafuuraa) fi barakaan, kan akka galaanotaa onnee eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa keessaa burqan, onnee Sahaabotaatti yaa’aa turan; kanaanis aarsaa kan duraan hin argamneen wal jaallachaa, obboloota isaanii ofii isaanii caalchisaa turan.
“Yaa Rabbii koo! Akkuma magaalaa Makkaa jaallanne, Madiinaas nu jaallachiisi. Makkaa caalaa nu jaallachiisi. Yaa Rabbii koo! Safartuuwwan keenyaaf barakaa kenni. Magaalaa Madiinaa fayyaa nuuf godhi. Qilleensa ishee gaarii godhi!” Hadiisa shariifa
Ansaar fi Muhaajiroonni, wiirtuu Islaamummaa haaraa kana keessatti harka harkatti, qalbii qalbiitti kennanii, amantiin Islaamaa akka jabaatuuf aarsaa kamiyyuu danda’uu fi dhuma irratti sadarkaa shahaadaa ga’uuf waadaa galan. Akkasiin naannoo Ergamaa Rabbii walitti qabamanii, bu’uurota amantii Islaamaa hordofuudhaan sirna haaraa fi jireenya gammachuu ijaaraa turan. Amma Islaamummaan Hijraatiin karaa “mootummaa” ta’uu irratti tarkaanfii jalqabaa fudhatee ture. Madiinatul-Munawwaraan immoo siree daa’imummaa fi wiirtuu amantii Islaamaa taate.
Madiinaatti Sahaabota malee Kiristaanonni, Yahuudonni fi mushrikoonni taabota gabbaran ni turan. Yahuudonni gosoota sadii – Banii Qaynuqaa’, Banii Qurayzaa fi Banii Nadiir – irraa ijaaramu turan. Isaan Islaamummaa fi keessumaa Nabiyyii keenya jaalatamaaf diinummaa guddaa qabu turan.
Yeroo kanatti mushrikoonni Makkaa, Nabiyyiin keenya kabajamaan Madiinaatti Sahaabota isaa walitti obboloota gochuudhaan walitti hidhuu isaa balaa guddaa ofii isaaniitiif ilaalan. Yoo yeroo gabaabaa keessatti dhimma kana to’achuu baatan, Muslimoonni jabaatanii Makkaa weeraruu, lafa, mana fi biyya isaan dhiisanii dhufan harka isaanii keessaa fudhachuu danda’u ture… Yaada kanaan mushrikoota Makkaa irraa Muslimoota Madiinaatti xalayaawwan sodaachisoon dhufaa turan. Xalayaawwan kana keessaa tokko keessatti akkana jedhama ture: “Dhugumaan gosoota Arabaa kanneen nu gidduu diinummaan jiru keessaa tokkollee hamma isin nu aarsitanitti nu hin aarsine. Sababni isaas nama nu keessaa ta’e tokko nutti dabarsuu utuu qabdanii, isa gargaartanii harka bal’ifattanii eegdan. Kun dogoggora baay’ee guddaa keessan dha. Maaloo, isaa fi nu gidduudhaa ba’aatii isa nuuf dhiisaa. Yoo haalli isaa gaarii ta’e, kan caalaatti gammadu nuyi. Yoo faallaa ta’e immoo, isa to’achuunis nurratti!…”
Xalayaa kanaaf Ka’ab bin Maalik deebii baay’ee bareedaa, kan Nabiyyii keenya faarsu barreesse.
Mushrikoonni Makkaa mushrikoota Madiinaattis haaluma kanaan xalayaa sodaachisaa barreessan. Isaanis: “Yoo nama keenya magaalaa keessan keessaa baasuu baattan yookaan isa ajjeesuu baattan, isin irratti duullee isin ajjeefnee, dubartoota keessan tajaajila keenyaaf fudhanna!…” jechuudhaan sodaachisan.
Kana irratti mushrikoonni Madiinaa munaafiqa Abdullaah bin Ubayy naanna’anii walitti qabamanii, yeroo carraa argatanitti Sayyida keenya Ergamaa Rabbii miidhuuf murteessan.
Muslimoonni haala kana yommuu beekan, Nabiyyii keenya jaalatamaa eeguuf carraaqqii danda’an hunda godhanii naannoo isaatti cimanii walitti qabaman. Hamma halkan karaatti ba’uu hin dandeenye, mana isaanii keessattis rafuu dadhabanitti ga’an.
Ubayy bin Ka’ab akkana jedhee hime: “Yeroo Sayyida keenya Ergamaan Rabbii fi Sahaabonni isaa Madiinatul-Munawwaraa dhufuu isaaniitiin kabajan, Muslimoonni xiyyeeffannaa diinummaa gosoota Arabaa mushrikoota ta’anii ta’an. Sahaabonni meeshaa waraanaa qabatanii hanga ganamaatti eegumsa irra bulaa turan.”
Sahaabonni akka qaama tokkoo ta’anii, haala balaa keessatti humna isaanii guutuun obboloota isaanii Muslimoota gargaaruuf fiigu turan. Kanneen kana hunda fuuldura Nabiyyii keenya jaalatamaatu ture. Sayyida keenya Ergamaa Rabbii akkuma amala gaarii hunda keessatti dursu, gootummaa keessattis Sahaabota isaa hunda dura ture. Sa’aa halkanii kamiyyuu yoo ta’e, iyyi yommuu dhaga’amu, Nabiyyiin keenya utuu namni tokkollee hin ga’in farda isaatiin akka bakakkaa achi ga’ee, wanti sodaatamu akka hin jirre Sahaabota isaatti himee isaan tasgabbeessa ture.
“Yaa Aliyyi! Ati addunyaa fi Aakhiraatti obboleessa koo ti” Hadiisa shariifa
Sulxaana Aalamota Lamaanii,
Ji’i inni itti dhalate ammas dhufe;
Madda beekumsaa fi ma’rifaa,
Ji’i inni itti dhalate ammas dhufe.
Kan shafaa’aa barbaadu haa dhufu,
Kan isa jaallatu gammachuu haa argatu:
Abbaa amala gaarii sana,
Ji’i inni itti dhalate ammas dhufe.
Ji’a guutuu dukkanaa, aduu ganamaa,
Wardii dallaa wardii Rabbii:
Habiiba Haqqaa Musxafaa,
Ji’i inni itti dhalate ammas dhufe.
Jaalalleen dhugaa eessa jira?
Lubbuun fi qaamni isaa aara haa galfatu:
Kuusaa iccitii dhugaa,
Ji’i inni itti dhalate ammas dhufe.
Namni isa jaallatu, yaa Hüdâyî,
Kaayyoo isaa ga’ee mo’ate:
Boonsa Aalamaa, isa ilmaan namaa hunda caalu,
Ji’i inni itti dhalate ammas dhufe.
Fakkii durii Madiinaa
Masjidun-Nabawii / Madiinatul-Munawwaraa
Lafa Qaswaan, gaalli Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam), yeroo inni gara Madiinatul-Munawwaraatti godaane itti jilbeenfatte.
Nabiyyiin keenya jaalatamaan lafa kana bitee masjiida irratti ijaarsise.
Inni mana isaa kan masjiida kanatti maxxanee jiru keessatti addunyaa kana irraa boqote;
qabriin isaa eebbifamaanis kutaa sanuma keessatti hojjetame.
Booda kutaa kana keessatti Abuu Bakrii fi Umar (radiyallaahu anhumaa) awwaalaman.
Bakka nama tokkoof ga’u, kan isaan cinaa jiru irratti
Iisaa alayhis-salaam akka awwaalamu beeksifameera.