HIJRAA
Gosoonni Aws fi Khazraj tasa Muslima ta’uu isaanii fi carraan Muslimoonni Makkaa Muslimoota Madiinaa wajjin walitti dhufuu danda’an mushrikoota baay’ee sodaachisee, hamma maraatuutti isaan aarsee ture. Haalli mushrikoota Makkaa, kanneen waliigaltee Aqabaa isa lammaffaa dhaga’an, baay’ee cimaa fi baay’ee sodaachisaa ta’ee ture. Muslimootaaf Makkaa keessa turuun kan obsaan hin danda’amne ta’ee ture. Waliigaltee Aqabaa isa dhumaatiin Madiinaan Muslimootaaf bakka tasgabbii itti argatanii fi itti baqatan taatee turte. Karaa tokko argatanii magaalaa kana irraa godaanuu, gara biyya hafuura xiqqoo itti baafatanii xiqqoo bilisaan itti jiraatan tokkootti deemuu hawwan. Haala isaanii Nabiyyii keenya kabajamaaf (sallallaahu alayhi wa sallam) dhiheessanii, godaanuuf hayyama gaafatan. Inni Sahaabota isaa akka obsan gorse; sababni isaas Makkaa dhiisanii ba’uuf ammallee hayyamni hin dhufne ture. Dhuma irratti hayyamni Rabbii kan hawwamaa ture Hijraaf dhufe. Guyyaa sana Nabiyyiin keenya jaalatamaan gammachuudhaan Sahaabota bira dhufee akkana jedhe: “Bakki isin itti godaantan natti beeksifameera. Innis Yasrib (Madiinaa) dha. Achitti godaanaa. Achitti obboloota keessan Muslimoota wajjin walitti dhufaa. Allaahu ta’aalaan isaan obboloota keessan godheera. Yasrib (Madiinaa) biyya nageenyaa fi tasgabbii itti argattan isiniif godheera.” Hayyamaa fi gorsa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irratti hundaa’uun Muslimoonni garee gareedhaan, tokko isa kaan duukaa Madiinaatti godaanuu jalqaban.1 Nabiyyiin keenya kabajamaan warra godaananitti baay’ee of eeggannoo fi qophiidhaan akka socho’an cimsee dhaamaa ture. Muslimoonni xiyyeeffannaa mushrikootaa akka hin harkifneef qaafilaa xixiqqoodhaan karaa ba’aa, hamma danda’ametti dhoksaan socho’aa turan. Abuu Salamaan, inni jalqaba Madiinaatti godaane, mushrikoota irraa dararaa guddaa argatee ture. Yeroo muraasa booda mushrikoonni dhimmicha hubatanii, Muslimoota Hijraaf karaa ba’an keessaa warra argan karaa irraa deebisuu, dubartoota abbootii manaa isaanii irraa addaan baasuu, warra danda’an immoo mana hidhaatti galchuu jalqaban; dararaa gosa adda addaa irraan ga’an. Amantii isaanii irraa isaan deebisuuf miidhaa gosa hundaa irratti raawwatan. Garuu lolli keessoo akka hin dhooneef waan sodaataniif, isaan ajjeesuuf ija hin jabaatne. Muslimoonni garuu kana hundumaa wajjin carraa hunda itti fayyadamanii karaa Madiinaa qabatan. Guyyaa tokko Umaris goraadee isaa hidhate. Xiyyaa fi eeboo isaa fudhatee, ija nama hundaa duratti Ka’abaa si’a torba xawaafa godhe. Achiis mushrikoota achi jiraniin sagalee ol’aanaadhaan akkana jedhe: “Kunoo, anis amantii koo eeguuf karaa Allaahu ta’aalaa irratti nan godaana. Namni haadha manaa isaa abbaa manaa malee, ijoollee isaa yatiima hambisuu, haadha isaa immoo boochisuu barbaadu yoo jiraate, sulula kana duubatti na qunnamee haa dhaabatu!…” Akkasiin Umar fi Muslimoonni gara digdamaa ta’an, guyyaa saafaa, utuu hin sodaatin gara Madiinaatti karaa qabatan. Isa sodaachuu irraa kan ka’e namni tokkollee qaafilaa kana tuquu hin dandeenye. Kana booda godaansi hin dhaabbanne; Sahaabonni garee gareedhaan Madiinaa ga’aa turan.
“Bakki isin itti godaantan natti beeksifameera. Innis Yasrib (Madiinaa) dha. Achitti godaanaa” fi “Achitti obboloota keessan Muslimoota wajjin walitti dhufaa. Allaahu ta’aalaan isaan obboloota keessan godheera. Yasrib (Madiinaa) biyya nageenyaa fi tasgabbii itti argattan isiniif godheera” Hadiisa shariifa
Karaa Hijraa
Yeroo kanatti Abuu Bakris godaanuuf hayyama gaafate. Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam): “Obsi. Allaahu ta’aalaan anaafis akka hayyamu abdadha. Achiis waliin godaanna” jedhe. Abuu Bakr: “Haati koo fi abbaan koo aarsaa isinii haa ta’an! Carraan akkasii ni jiraa?” jedhee yommuu gaafatu, Nabiyyiin keenya: “Eeyyee, ni jira” jechuudhaan isa gammachiise. Abuu Bakr dirhama dhibba saddeet kaffalee gaala lama bitee guyyaa sana eeggachuu jalqabe. Amma Makkaa keessatti Nabiyyii keenya jaalatamaa, Abuu Bakr, Aliyyi, hiyyeeyyii, dhukkubsattoota, jaarsolii fi mu’minoota mushrikoonni mana hidhaatti galchan qofatu hafe.
Gama biraatiin warri Madiinaa (Ansaar) warra Makkaa godaanan (Muhaajiroota) baay’ee gaariitti simatanii keessummeessan. Gidduu isaaniitti tokkummaan cimaan uumame.
Ergamaan Rabbiis godaanee hogganaa Muslimootaa ta’uu danda’a jedhanii yaaduun mushrikoonni Makkaa rifatan. Daarun-Nadwaa, bakka dhimmoota ijoo irratti mari’achuuf walitti qabaman, keessatti walitti qabamanii waan godhan mari’achuu jalqaban. Sheyxaanni bifa Shaykh Najdii, jechuunis bifa jaarsa Najd irraa dhufe tokkoo, ta’ee isaan bira dhufe. Haasaa isaanii dhaggeeffate. Yaadonni adda addaa dhihaatan; garuu tokkollee hin fudhatamne. Achiis sheyxaanni haasaa keessa seenee yaada isaa akkana jedhee ibse: “Waan isin yaaddan keessaa tokkollee furmaata ta’uu hin danda’u; sababni isaas fuulli isaa kolfaa fi arrabni isaa mi’aawaan mala hunda ni diiga. Mala biraa yaadaa.”
Abuu Jahl, hogganaan Quraysh: “Gosa hunda irraa nama jabaa tokko haa filannu. Goraadee harkatti qabatanii Muhammad irratti haa duulan. Goraadeen rukutanii dhiiga isaa haa dhangalaasan. Eenyu akka isa ajjeese hin beekamu. Akkasiin fedhanis fedhuu baatanis gumaa (diyaa) fudhachuutti ni walii galu. Nutis gumaa isaa kaffallee rakkoo kana jalaa baana” jedhe. Sheyxaannis yaada kana jaallatee, itti walii galee hamaatti jajjabeesse.2
Utuu mushrikoonni qophii kana keessa jiranii, Jibriil alayhis-salaam dhufee murtii mushrikootaa Rasuula Kabajamaatti hime; halkan sana siree isaa irra akka hin rafne, ajaja Hijraa kan Allaahu ta’aalaas itti beeksise. Ajaja Rabbii kana irratti Nabiyyiin keenya jaalatamaan Aliyyiin siree isaa irra akka ciisu, amaanaawwan isa bira turan abbootii isaaniitiif akka deebisu itti himee: “Halkan kana siree koo irra ciisii rafi; uffata koo kanas of irratti haguuggadhu! Hin sodaatin; miidhaan tokkollee si hin tuqu” jedhe.
Aliyyi akkuma Nabiyyiin keenya kabajamaan ajaje ciise. Yeroo sana waggaa digdamii sadii ture. Bakka Habiibullaah ofii isaa utuu hin sodaatin aarsaa gochuuf qophaa’aa ture.
Halkan Hijraa kaafiroonni mana sa’aadaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii marsanii turan. Halkan sana aayatoonni jalqabaa Suuraa Yaasiin bu’an. Nabiyyiin keenya kabajamaan mana isaa eebbifamaa irraa yommuu ba’u, aayata kabajamaa 9ffaa Suuraa Yaasiin, kan hiikni isaa “Isaan duratti gufuu, isaan duubattis gufuu goonee isaan haguugne; kanaafuu hin argan” ta’e, isaan irratti dubbisee, lafa irraa biyyee harka tokko fudhatee mataa kaafirootaa irratti facaase. (Namoonni biyyeen kun mataa isaanii tuqe hundi Lola Badr irratti akka ajjeefaman odeeffameera.) Sayyida keenya Ergamaan Rabbii fayyaa fi nagaadhaan gidduu isaanii darbee mana Abuu Bakr ga’e. Mushrikoota keessaa tokkollee isa arguu hin dandeenye.
“Yaa Abuu Bakr! Obsi. Allaahu ta’aalaan anaafis akka hayyamu abdadha. Achiis waliin godaanna” Hadiisa shariifa
Yeroo muraasa booda namni tokko mushrikoota bira dhufee: “As maal eegaa jirtu?” jedhee gaafate. Isaanis: “Akka Muhammad mana isaa keessaa ba’u” jedhanii deebisan. Namichi: “Nan kakadha, Muhammad gidduu keessan darbee deemeera; mataa keessan irrattis biyyee facaaseera” jedhe. Mushrikoonni harka isaanii gara mataa isaaniitti geessan. Dhugumaan mataa isaanii irratti biyyee argatan. Biyyee fuulaa fi mataa isaanii irra jiru haqatan. Battaluma balbalatti duulanii ol seenan. Aliyyi siree Rasuula alayhis-salaam irra ciisee yommuu argan, Rasuula Kabajamaan eessa akka jiru gaafatan.
Aliyyi: “Hin beeku! Isa akka eeguuf na ramaddanii?” jedhe. Kana irratti Aliyyi garmalee dhiibanii raasan. Kaafiroonni Sayyida keenya Ergamaa Rabbii argachuuf ala ba’anii barbaaduu jalqaban. Aliyyi immoo Ka’abaa bira yeroo muraasaaf hidhanii booda gadi lakkisan.3
Achiis mana Abuu Bakr dhaqanii intala Abuu Bakr Asmaa’ gaafatan. Yommuu isheen deebii hin kennin ishee rukutan. Iddoo hunda barbaadanis argachuu dadhabanii maraatan. Isaan keessaa inni caalaatti gara-jabeessi Abuu Jahl, Makkaa fi naannoo ishee keessatti labsitoota iyyisiisee, nama Nabiyyii keenya jaalatamaa fi Abuu Bakr argee fideef yookaan bakka isaan jiran beeksiseef gaala 100 akka kennu waadaa gale. Namoonni waadaa isaa kana dhaga’anii qabeenyaaf hawwan tokko tokko hidhatanii, farda isaanii yaabbatanii barbaaduu jalqaban.
Sayyida keenya Ergamaan Rabbii mana Abuu Bakr dhufuu isaatiin kabajee: “Akkan godaanuuf hayyamameera” yommuu jedhu, Abuu Bakr as-Siddiiq raafamee: “Yaa Ergamaa Rabbii, biyyee miilla keessan eebbifamaa irra jiru fuula kootti haan dibadhu!… Anis isin wajjin nan deemaa?” jedhee gaafate. Sayyidni keenya: “Eeyyee…” jedhe. As-Siddiiq gammachuu irraa kan ka’e booye. Imimmaan gidduutti: “Haati koo, abbaan koo fi lubbuun koo aarsaa isinii haa ta’an, yaa Ergamaa Rabbii! Gaalonni qophaa’aniiru. Isa barbaaddan fudhadhaa” jedhe. Sulxaanni Aalamootaa: “Gaala kan koo hin taane hin yaabbadhu. (Garuu) gatii isaa kaffaleen nan fudhadha” jedhe. Ajaja cimaa kana duratti as-Siddiiq waan biraa godhachuu hin dandeenye; gatii gaalaa hime. Abuu Bakr nama Abdullaah bin Urayqix jedhamu, kan qajeelchummaan beekamu, waamee, karaa akka isaaniif agarsiisuuf mindaadhaan qacaree, guyyaa sadii booda gaalota sana gara holqa tulluu Sawr irra jiruutti akka fidu ajaje.
Waggaa kudha sadaffaa bi’sataa, ji’a Safar guyyaa 27ffaa, guyyaa Kamisaa, Nabiyyiin keenya kabajamaan fi Abuu Bakr as-Siddiiq nyaata muraasa qabatanii karaa ba’an.
Abuu Bakr naannoo Ergamaa Rabbii, yeroo tokko mirgaan, yeroo tokko bitaan, yeroo tokko fuulduraan, yeroo tokko immoo duubaan deemaa ture. Nabiyyiin keenya maaliif akkas akka godhu yommuu gaafatu: “Balaa kallattii kamiyyuu irraa dhufu ittisuuf. Yoo miidhaan dhufe, dursee ana haa tuqu. Lubbuun koo dhuunfaa keessan ol’aanaaf aarsaa haa ta’u, yaa Ergamaa Rabbii!” jedhe.
Hogganaan Aalamaa akkana jedhe: “Yaa Abuu Bakr! Balaan na irra ga’uu qabu tokko bakka koo si irra akka ga’u ni barbaaddaa?” As-Siddiiq: “Eeyyee, yaa Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaa, Isa amantii dhugaatiin nabiyyii dhugaa godhee isin ergeen nan kakadha: balaan dhufu tokko bakka keessan ana irra akka ga’u nan barbaada” jedhe.4
Kopheen Nabiyyii keenya jaalatamaa dhiphoo waan tureef, karaa irratti ciccite; miilli isaa eebbifamaan madaa’e; deemuuf humni isaaf hin hafne. Rakkoodhaan tulluu ba’anii holqa ga’an. Yeroo afaan holqaa ga’an, Abuu Bakr: “Rabbiif jecha, yaa Ergamaa Rabbii, ol hin seeninaa! Ani haan seenu; yoo achi wanti miidhu jiraate, ana haa tuqu; dhuunfaa keessan eebbifamaa gaddi yookaan dhukkubbiin tokkollee hin tuqin” jedhee ol seene. Keessa haxaa’ee qulqulleesse. Mirgaa fi bitaa isaa boollota xixiqqoo fi gurguddoo hedduutu ture. Uffata isaa ciccirsee boollota cufe; garuu tokko banaa hafe. Sanas koomee isaatiin cufee, Ergamaa Rabbii akka ol seenu affeere. Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) ol seenee, mataa isaa eebbifamaa jilba Abuu Bakr irra kaa’ee rafe.
Yeroo sana bofti tokko miilla as-Siddiiq iddiite. Akka Ergamaan Rabbii hin dammaqneef obsee gonkumaa hin sochoonne. Garuu imimmaan isaa yommuu fuula eebbifamaa Ergamaa Rabbii irratti copha’u, inni: “Maaltu si qabe, yaa Abuu Bakr?” jedhe. Abuu Bakr: “Boolla ani miilla kootiin cufe keessaa bofti tokko miilla koo iddiite” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akka fayyuuf hancufa afaan isaa eebbifamaa madaa Abuu Bakr irratti yommuu dibu, dhukkubbiin battaluma dhaabbatee fayye.
Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) fi Abuu Bakr as-Siddiiq utuu keessa jiranii, mushrikoonni faana hordofaa hordofaa afaan holqaa ga’an. Afaan isaa irratti shararii tokko mana ishee akka dhaabde fi gugeen lama mana akka ijaaran argan. Faana hordofaan Kurz bin Alqamaa: “Kunoo, faanni as irratti cite” jedhe. Kaafiroonni: “Utuu isaan as seenanii jiraatanii, manni sharariiwwanii balbala irra jiru ciccitee ta’a ture” jedhan.
Gariin: “Hamma asiitti dhufneerra; isin keessaa tokko holqa seenee haa ilaalu!..” yommuu jedhan, kaafirichi Umayyaa bin Khalaf: “Isin sammuu tokkollee hin qabdanii? Holqa mana shararii dachaa dachaan itti haguugame kana keessatti maal hojjechuu qabdu? Nan kakadha, shararii kun mana ishee utuu Muhammad hin dhalatin dura dhaabde” jedhe.
Utuu mushrikoonni afaan holqaa irratti wal falmaa jiranii, Abuu Bakr keessatti yaaddoo keessa seenee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Wallaahi, ofii kootiif hin yaaddofne. Garuu dhuunfaa keessan ol’aanaa irra wanti tokko akka ga’u sodaadha. Yoo ani ajjeefame, nama tokko qofa; wanti tokkollee hin jijjiiramu. Garuu yoo isin irra miidhaan ga’e, ummanni guutuun ni bada; amantiin ni diigama” jedhe. Sulxaanni Uumamaa: “Yaa Abuu Bakr! Hin gaddin!.. Dhugumaan Allaahu ta’aalaan nu wajjin jira” jedhe.
Abuu Bakr as-Siddiiq: “Yaa Ergamaa Rabbii! Lubbuun koo aarsaa isinii haa ta’u! Isaan keessaa tokko yoo mataa isaa gad qabee ilaale nu arga!” yommuu jedhu, Sayyidni keenya: “Yaa Abuu Bakr! Nuti nama lama; sadaffaan keenya Allaahu ta’aalaa dha. Hin gaddin!.. Haqq ta’aalaan dhugumaan nu wajjin jira” jedhe. Mushrikoonni utuu keessa hin ilaalin deebi’an.5
Allaahu ta’aalaan haala kana Qur’aana Kabajamaa keessatti hiikaan akkana jedha: “Yoo isin isa (Habiiba Koo) hin gargaarre, (yeroo sana yaadadhaa:) yeroo kaafiroonni isa (Makkaa irraa) lama keessaa isa lammaffaa godhanii (Abuu Bakr wajjin) baasanitti, yeroo lamaan isaanii holqa (fiixee tulluu Sawr irra jiru) keessa turanitti, Allaahu ta’aalaan isa (Ergamaa Rabbii) gargaareera. Yeroo sana hiriyyaa isaatiin (Abuu Bakr as-Siddiiqiin) ‘Hin gaddin; gargaarsii fi deeggarsi Allaahu ta’aalaa dhugumaan nu wajjin jira’ jedhe. Allaahu ta’aalaan sakiinaa Isaa, ishee onneewwaniif tasgabbii kennitu, isa irratti buuse; isa (Habiiba Isaa) loltoota isin hin argineen (loltoota hafuuraa) jabeesse (maleykotaan isa eege); dubbii kaafirootaa guutumaan guutuutti gadi deebise. Jechi (tawhiidaa) Allaahu ta’aalaa immoo baay’ee ol’aanaa dha (jecha ‘Allaah’ jedhu addunyaa guutuutti facaasee mo’ataa godhe). Allaahu ta’aalaan mo’ataa guutuu dha. Murtii fi ogummaa kan qabu Isa qofa.”6
“Rabbiif jecha, yaa Ergamaa Rabbii, ol hin seeninaa! Ani haan seenu; yoo achi wanti miidhu jiraate, ana haa tuqu; dhuunfaa keessan eebbifamaa gaddi yookaan dhukkubbiin tokkollee hin tuqin” Abuu Bakr as-Siddiiq (radiyallaahu anhu)
Nabiyyiin keenya jaalatamaan fi Abuu Bakr holqa kana keessa halkanii guyyaa guyyaa sadii turan. Ilmi Abuu Bakr Abdullaah halkan holqa dhufee waan Makkaatti dhaga’e itti hima ture; garbichi isaa bilisa ba’e, tiksee bushaayee isaa Aamir bin Fuhayraa immoo halkan aannan fidee faana haqa ture.
Guyyaa afraffaa, halkan Wiixataa (halkan Dilbataa gara Wiixataatti) yeroo barii dura, Nabiyyiin keenya jaalatamaan holqa Sawr irraa ba’ee gaala isaa Qaswaa jedhamtu yaabbate. Akka odeessa tokkootti Abuu Bakr duuba isaatti yaabbachiise. Gaala isa kaan irra immoo Aamir bin Fuhayraa fi Abdullaah bin Urayqix, inni karaa sirriitti beeku, yaabbatan.
Sayyidni Aalamootaa (sallallaahu alayhi wa sallam) Makkatul-Mukarramaa, biyya isaa, ishee Allaahu ta’aalaan faarse fi magaalota hunda keessaa ishee caalaatti gatii qabdu, irraa addaan ba’aa ture. Gaala isaa gara Haram ash-Shariifitti garagalchee, gaddaan akkana jedhe: “Wallaahi! Ati iddoowwan Allaahu ta’aalaan uume keessaa isa caalaatti gaarii, Rabbii koo birattis isa caalaatti jaallatamaa dha! Utuu si keessaa hin baafamne, hin ba’u ture. Biyyi si caalaatti bareeddu, si caalaatti jaallatamtu anaaf hin jirtu. Utuu sabni koo si keessaa na hin baasin, hin ba’u ture; si malee iddoo biraatti biyyaa fi mana hin godhadhu ture.”
Yeroo sana Jibriil alayhis-salaam bu’ee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Biyya keessaniif hawwitanii? Isin yaadachiisee?” jedhe. Sayyidni keenya: “Eeyyee, nan hawwa!” jedhe. Jibriil alayhis-salaam aayata kabajamaa 85ffaa Suuraa al-Qasas, kan dhuma irratti gara Makkaatti akka deebi’u oduu gammachiisaa itti himu, dubbisee qalbii isaa eebbifamaa jajjabeesse.
Imalli tasgabbiidhaan deemaa ture. Mushrikoonni iddoo hunda barbaadanis isaan argachuu hin dandeenye; Janaab-i Haqq Habiiba Isaa hamaa isaanii irraa eegaa ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yeroo bakka Qudayd jedhamu ga’an, dunkaana dubartii Ummu Ma’bad jedhamtuu, kan arjummaan beekamtuu, hubattuu fi qulqullummaa ishee eegattuu, dura dhaabatan. Gatii kaffalanii nyaata, timira fi foon bitachuu barbaadan. Ummu Ma’bad: “Utuu waan tokko qabaannee, maallaqaan utuu hin taane, affeerraa qopheessinee isin kabajna turre. Sababa hongee fi rakkoo jireenyaatiin harka keenya keessatti wanti tokkollee hin hafne” jette. “Aannan ni jiraa?” jedhanii yommuu gaafatan: “Hin jiru. Horiin goggogeera” jettee deebifte. Sulxaanni Uumamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) hoolaa dadhabduu tokko kan cinaa dunkaanaa dhaabattu agarsiisee akkana jedhe: “Yaa Ummu Ma’bad! Hoolaan kun maaliif asitti hidhamtee dhaabatti?” Isheen: “Baay’ee dhukkubsattuu fi dadhabduu waan taateef bushaayee irraa hafte. Humna waan hin qabneef deemuu hin dandeenye” jette. “Aannan tokkollee ni qabdii? Akkan ishee elmu naaf ni hayyamtuu?” yommuu jedhu, isheen: “Haati koo fi abbaan koo aarsaa isinii haa ta’an! Aannan hin qabdu, garuu ishee elmuu keessan wanti dhorku hin jiru” jette.
Sayyida keenya Ergamaan Rabbii hoolattii bira dhaqee maqaa Allaahu ta’aalaa yaadate. Barakaaf du’aa erga godhee booda, harka isaa eebbifamaa harma hoolattii irra dabarse. Yeruma sana harmi aannaniin guutamee yaa’uu jalqabe. Battaluma okkotee fidanii guutan. Dursee Ummu Ma’badiif kenne. Isheen erga dhugdee booda, Abuu Bakrii fi warra kaaniif kennee hanga quufanitti akka dhugan godhe. Dhuma irratti ofii isaa dhuge. Ammas harka isaa eebbifamaa harma hoolattii irra kaa’ee elme; okkotee isa caalaatti guddaa dunkaana keessa jiru gaafate. Sanas guutee Ummu Ma’badiif kenne. Akka odeessaatti, hoolattiin sun waggaa kudha saddeet jiraatte; barakaa Boonsa Aalamaatiin ganamaa fi galgala aannan isheetiin jiraataa turan. Isaan erga achii ka’anii booda, abbaan manaa Ummu Ma’bad dhufee aannan arge. Gammadee: “Aannan kun eessaa dhufe?” jedhee yommuu gaafatu, Ummu Ma’bad: “Namni eebbifamaan tokko dhufee mana keenya kabaje. Wanti ati argitu himmaa (kaka’umsa qalbii) fi barakaa isaa ti” jette. “Mee naaf ibsitaa? Amalli fi bareedinni isaa akkamii dha?” jedhee gaafate.
Ummu Ma’bad akkana jette: “Namni eebbifamaan ani arge baay’ee bifa qajeelaa fi fuula kolfaa qaba ture. Ija isaa keessa diimina xiqqaa, sagalee isaa keessa laafina qaba ture. Rifeensi ija isaa eebbifamaan dheeraa ture. Adiin ija isaa baay’ee adii, gurraachi isaa baay’ee gurraacha ta’ee, akka waan uumamaan kuulamee ture. Rifeensi mataa isaa gurraacha, areedni isaa baay’ee ture. Yommuu callisu, ulfinni fi kabajni isa irra jira ture. Yommuu dubbatu ni seeqa; dubbiin isaa akka lu’ulu’aa walitti hidhamee afaan isaa keessaa mi’aawaan coccobaa ture. Fagoo irraa baay’ee sodaachisaa fakkaata; yommuu itti dhihaattu immoo baay’ee mi’aawaa fi nama harkisaa ta’a. Warri isa bira jiran ajaja isaa raawwachuuf lubbuu fi qalbiidhaan fiigu ture” jettee, amaloota isaa gaggaarii biroo hedduu lakkoofte. Abbaan manaa ishee, inni dinqisiifannaadhaan dhaggeeffataa ture: “Nan kakadha, namni kun nama Qurayshoonni barbaadaa jiran sana. Utuu isa qunnamee, isa tajaajiluudhaan nan kabajama ture; bira isaa hin sochoo’u ture” jedhe. Abbaan manaa Ummu Ma’bad Sayyida keenya Ergamaa Rabbii faana bu’ee, sulula Riim keessatti isa qaqqabee Muslima ta’e. Sahaabaa ta’uudhaan kabajame. Booda Ummu Ma’badis Muslima taate.7
Suraaqaa bin Maalik
Mushrikoonni Muhammad alayhis-salaam fi Abuu Bakr, kanneen gara Madiinaatti karaa qabatan, yeroo hunda barbaadaa turan. Yoo isaan argachuu baatan, balaan baay’ee guddaan isaanitti dhufa ture; sababni isaas Muslimoonni “Mootummaa Islaamaa” tokko hundeessanii yeroo gabaabaa keessatti isaan balleessuu akka danda’an yaadaa turan. Kanaafuu mushrikoonni waan qaban hunda dirree baasan. Nama Nabiyyii keenya kabajamaa fi Abuu Bakr ajjeese yookaan booji’eef, gaala dhibba tokko malee qabeenyaa fi maallaqa lakkoofsa hin qabne akka kennan waadaa galan. Oduun kun ilmaan Mudlij, gosa Suraaqaa bin Maalik keessatti argamu, gidduuttis faca’e.
Suraaqaa bin Maalik faana hordofuu irratti ogeessa ture. Kanaafuu waan ta’aa jiru dhihoo irraa hordofe.
Ilmaan Mudlij guyyaa Kibxataa tokko Qudayd, naannoo Suraaqaa bin Maalik jiraatu, keessatti walitti qabamanii turan. Walga’ii sana irratti Suraaqaa bin Maalikis ture. Yeroo sana namoota Quraysh keessaa tokko dhufee Suraaqaatti akkana jedhe: “Yaa Suraaqaa! Wallaahi, ani amma qaafilaa xiqqaa nama sadii yookaan afurii kan gara qarqara galaanaa deemu arge. Isaan Muhammad fi Sahaabota isaa ta’uu hin oolan.” Suraaqaan haala sana hubate. Garuu badhaasni guddaan waan kaa’ameef, kophaa isaa argachuu barbaade. Kanaafuu namni biraa akka beeku hin barbaanne. “Lakki, namoonni ati argite sun namoota akkasii fi akkasii ti. Amma dura darbanii turan. Nutis isaan argineerra” jedhee, akka waan dhimmi guddaan hin jirreetti dubbate.
Suraaqaa bin Maalik xiqqoo dabalee eege. Xiyyeeffannaa utuu hin harkisin mana isaa dhaqe. Tajaajilaa isaatiin farda isaa fi meeshaa waraanaa isaa fudhatee sulula duubatti akka isa eegu itti hime. Ofii isaas eeboo isaa fudhatee, akka calaqqisni isaa xiyyeeffannaa hin harkisneef fiixee isaa gara lafaatti garagalche. Farda isaa fiigsisuu jalqabe. Karaa isaa itti fufee dhuma irratti faana isaanii argate. Hamma Qur’aana Kabajamaa Nabiyyiin keenya kabajamaan dubbisu illee dhaga’uutti dhihaate. Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) garuu gonkumaa duuba hin ilaalle. Abuu Bakr yommuu duuba ilaalu Suraaqaa argee rifate. Nabiyyiin keenya kabajamaan akkuma holqa keessatti: “Hin gaddin, Allaahu ta’aalaan nu wajjin jira” jedheen.
“(Yaa Makkatul-Mukarramaa!) Biyyi si caalaatti bareeddu, si caalaatti jaallatamtu anaaf hin jirtu. Utuu sabni koo si keessaa na hin baasin, hin ba’u ture; si malee iddoo biraatti biyyaa fi mana hin godhadhu ture” Hadiisa shariifa
Akka odeessa Bukhaariitti, yeroo sana Abuu Bakr abbaan farda tokko akka isaan qaqqabe Rasuula Kabajamaatti yommuu himu, Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa Rabbii! Isa kuffisi!” jedhee du’aa godhe. Odeessa biraa keessatti, Suraaqaan yommuu isaanitti dhihaatu Abuu Bakr booyuu jalqabe. Rasuula Kabajamaan maaliif akka booyu yommuu gaafatu: “Wallaahi, ofii kootiif hin booyu. Isin irra miidhaan akka ga’u waanan sodaadhuuf booya” jedhe. Suraaqaan hamma Nabiyyii keenya kabajamaa irratti duuluu danda’utti dhihaate. “Yaa Muhammad! Har’a ana irraa eenyutu si eega!” jedhe. Hogganaan Aalamaa: “Allaahu ta’aalaa, Inni Jabbaarii fi Qahhaar ta’etu na eega” jedhee deebise. Yeroo sana miilli fuulduraa farda Suraaqaa lamaan hanga jilbaatti lafa keessa liqimfaman. Kana jalaa ba’ee ammas duuluuf yommuu yaalu, miilli farda isaa ammas lafa keessa seene. Suraaqaan hammam farda isaa dirqisiisus, karaa tokkoonuu baasuu hin dandeenye. Wanti inni gochuu danda’u biraa hin turre. Yommuu furmaata dhabu, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii, abbaa gara-laafinaa fi rahmataa, kadhachuu jalqabe. Nabiyyiin keenya, inni guutummaa hundaa fi amala gaarii ofitti walitti qabe, amala guddaa fi uumama ol’aanaa irratti uumame, kadhannaa isaa kana fudhate. Suraaqaan: “Yaa Muhammad! Akka ati eegamtu hubadheera. Akka ani bilisa ba’uuf du’aa godhi. Kana booda gonkumaa si hin miidhu. Warra si hordofanittis waa’ee kee tokkollee hin dubbadhu” jedhaa ture. Sayyidni Uumamaa: “Yaa Rabbii! Yoo inni dubbii isaa keessatti dhugaa fi qalbii qulqulluu qabaate, farda isaa bilisa baasi” jedhee yommuu du’aa godhu, Allaahu ta’aalaan du’aa kana fudhate. Fardi Suraaqaa bin Maalik du’aa kana booda qofa boolla keessaa ba’uu danda’e. Yeroo sana bakka miilli fardaa itti liqimfame irraa wanti akka aaraa gara samiitti ol ka’aa ture. Suraaqaan baay’ee dinqifate; wanta ta’e hunda irraa Muhammad alayhis-salaam yeroo hunda akka eegamu hubate. Wantoota hedduuf ragaa ta’ee ture. Dhuma irratti: “Yaa Muhammad! Ani Suraaqaa bin Maalik! Ana irratti shakkii tokkollee hin qabaatinaa. Waadaa isiniif nan gala: kana booda waan isin hin jaallanne tokkollee hin hojjedhu. Sabni keessan nama isinii fi hiriyyoota keessan qabeef badhaasa guddaa kennuuf waadaa galeera” jedhee, waan mushrikoonni Quraysh gochuu barbaadan tokko tokkoon itti hime. Hamma soorata karaa fi gaala yaabbatan isaaniif kennuu illee barbaade; garuu Nabiyyiin keenya jaalatamaan hin fudhanne, akkanas jedheen: “Yaa Suraaqaa! Hanga ati amantii Islaamaa fudhattutti, anis gaala kee fi loon kee hin hawwu, hin barbaadu. Akka nu argite dhoksi; kun ga’aa dha.” Ibn Sa’ad akkana jedhee odeessa: yeroo Suraaqaan Nabiyyii keenya kabajamaatiin “Waan barbaaddan na ajajaa” jedhu, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Biyya keetti turi. Namni tokkollee akka nu qaqqabu hin hayyamin” jedhe. Yeroo Allaahu ta’aalaan fedhe, wanti hundi ni ta’a ture. Yeroo Isatti qalbii qulqulluun hirkatanii karaa jaallannaa Isaa irra deemanitti, wantoonni sammuun hin hubanne ni uumamu turan. Suraaqaan, inni Sayyida keenya Ergamaa Rabbii ajjeesee badhaasa guddaa argachuuf hawwii guddaadhaan akka leenca boo’uutti karaa ba’e, amma akka mucaa laafaa fi ajajamaa ta’ee ture. Allaahu ta’aalaan, Inni waan hunda irratti danda’u, akka inni Habiiba Isaa hin miineef onnee Suraaqaa gara gaarummaatti garagalchee ture. Dhugumaan Allaahu ta’aalaan Habiiba Isaa (sallallaahu alayhi wa sallam) kophaa isaa hin dhiisu ture; sababni isaas inni Nabiyyii Isaa jaalatamaa, kan ilmaan namaa akka addunyaa fi Aakhiraatti gammachuu bara baraa argataniif rahmata godhee erge ture. Kana booda Suraaqaan faana isaa irra deebi’e. Waan isa irra ga’e namoota qunnametti hin himne.8
Sulxaanni Uumamaa dhufaa jira!
Nabiyyiin keenya kabajamaan, Abuu Bakr, Aamir bin Fuhayraa fi qajeelchaan isaanii Abdullaah bin Urayqix, imala torbaan tokkoo booda, waggaa kudha sadaffaa bi’sataa (bara 622 A.L.A.), guyyaa digdamaffaa ji’a Fulbaana, ji’a Rabii’ul-Awwal guyyaa saddeettaffaa bara jalqabaa Hijraa, guyyaa Wiixataa, yeroo saafaa ganda “Qubaa” ga’an. Mana Muslima Kulsuum bin Hidm jedhamuu keessatti keessummaa ta’an. Muhaajiroonni jalqabaa, utuu Rasuula Kabajamaan Madiinaa hin ga’in, Qubaatti bakka timira itti gogsan kan ilmaan Amr bin Awf bakka salaataa godhanii turan. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) yeroo Qubaa ga’e, bakka salaataa kana bal’isee masjiida jalqabaa ijaare. Salaata isaanii Masjid Qubaa keessatti salaatan. Masjid Qubaan aayata kabajamaa 108ffaa Suuraa at-Tawbaa keessatti, hiikaan: “… masjiida bu’uurri isaa taqwaa irratti ijaarame”9 jedhamee faarfame.
Guyyaa digdamii sadaffaa ji’a Fulbaana, guyyaa halkanii fi guyyaan walqixa ta’an, ganda Qubaatti dabarsanii, ji’a Rabii’ul-Awwal guyyaa kudha lammaffaa, guyyaa Jimaataa gara Madiinaatti ka’an. Yeroo salaata Zuhrii, sulula Raanuunaa, kan Madiinaa fi Qubaa gidduu jiru, keessatti dhaabatan. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) salaata Jumu’aa isa jalqabaa achitti salaate; khuxbaa isa jalqabaas achitti godhe.10 Guyyuma sana Madiinaa ga’an. [Booda yaadannoo salaata Jumu’aa isa jalqabaatiif achitti masjiidni “Masjid al-Jumu’aa” jedhamu ijaarame.] Yeroo kanatti Aliyyi, inni Makkaatti hafe, bakka Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Ka’abaa Shariifaa bira yeroo hunda taa’u sana taa’e. “Namni Rasuula Kabajamaa bira waan qabu kamiyyuu haa dhufee fudhatu” jedhee labsisiise. Namni hundi dhufee mallattoo isaa himee amaanaa isaa fudhate. Akkasiin amaanaawwan abbootii isaaniitiif deebi’an. Leenci Rabbii Aliyyi bakka kaafiroonni Quraysh walitti qabaman dhaqee: “Inshaa’allaahu ta’aalaa boru gara Madiinatul-Munawwaraa nan deema. Waan jettan qabduu? Utuu ani as jiruu dubbadhaa” jedhe. Hundi isaanii mataa gad qabatanii waan tokkollee hin dubbanne. Yommuu ganama ta’u, Aliyyi meeshaalee dhuunfaa Rasuula Kabajamaa walitti qabee karaa qabate. Quraysh irraa namoonni 4–5 karaa isaa cufan; garuu isaan wajjin lolee mo’e. Achiis karaa irratti Miqdaad bin Aswad isa qunname. Isas rukuttaa tokkoon lafatti kuffisee gara iimaanaatti waame. Innis Muslima ta’e. Ammas karaa isaa itti fufee, miilla dhiite kan dhiigni keessaa yaa’u qabatee, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii Qubaatti qaqqabe. Imala guyyaa dhokatee halkan miillaan deemaa ture kana dhuma irratti, Nabiyyii keenya fuuldura dhaquu hin dandeenye haala keessa ture. Rasuula Kabajamaan kana yommuu dhaga’u, ofii isaatii isa bira dhaqe; Aliyyi yommuu argu haala isaatiif garaa laafe, ilma adeera isaa jaallatamaa fi aarsaa of godhu hammate; miilla isaa laafaa, kan karaa Haqqaa irratti rakkina kumaatamaan danda’e, harka isaa eebbifamaan haxaawe; fayyaa isaatiif du’aa godhe. Dhimma aarsaa Aliyyi kana irratti aayanni ol’aanaan, kan hiikni isaa “Namoota keessaa kan jaallannaa Allaahu ta’aalaatiif lubbuu isaa (ofii isaa) aarsaa godhu ni jira”11 ta’e, akka bu’e illee odeeffama.12
“Yaa Suraaqaa! Amma iyyuu akka waan ati xaxxoo harkaa Kisraa uffattee, sabbata isaa hidhattee fi gonfoo isaa kaa’attee si argu natti fakkaata!” Hadiisa shariifa
Sahaabonni duraan Madiinaatti godaanan fi Muslimoonni Madiinaa, akka Sulxaanni Uumamaa Hijraaf Makkaa irraa ka’e yommuu dhaga’an, dhufuu isaa hawwii guddaa fi raafama onneetiin eeggachaa turan. Kanaafuu naannoo alaa Madiinatul-Munawwaraa irratti eegdota kaa’anii, yeroo inni magaalaa isaanii dhufuu isaatiin kabajutti Sayyida keenya simachuuf onneen isaanii gubachaa ture. Warri jaalala isaatiin gubatan, akkuma gammoojjiin ho’aan bishaan hawwu, ija isaanii gara qarqara samiitti dhaabanii guyyoota hedduu eegan.
Dhuma irratti tasa sagaleen: “Dhufaa jiru! Dhufaa jiru!..” jedhu dhaga’ame. Warri sagalee dhaga’an gara walakkaa gammoojjii ho’aa sanaatti ija isaanii naanneessuu jalqaban. Eeyyee!.. Eeyyee!.. Isaanis akka keessummoonni eegamaa turan sun, gammoojjii ho’aa keessatti ho’a aduu gubu illee utuu hin dhiisin, ulfina guddaadhaan gara isaaniitti dhufaa jiran argan. Gammachuudhaan wal waamuu jalqaban: “Oduu gammachiisaa!.. Oduu gammachiisaa!.. Ergamaan Rabbii dhufaa jira!.. Nabiyyiin keenya dhufaa jira!.. Yaa warra Madiinaa, gammadaa! Ayyaaneffadhaa! Habiibullaah dhufaa jira!.. Gonfoon mataa keenyaa dhufaa jira!..” Oduun kun yeroo gabaabaa keessatti daandiiwwan Madiinatul-Munawwaraa guute. Mucaa waggaa torbaa irraa hanga jaarsa waggaa torbaatamaatti, jaarsaa irraa hanga dhukkubsataatti namni hundi oduu gammachiisaa kana, kan fakkaataa hin qabne, eeggachaa ture.
Warri Madiinaa hundi uffata isaanii isa caalaatti bareedaa uffatanii Sayyida Aalamootaa simachuuf ariifatan. Sagaleen takbiiraa samii raasaa ture; imimmaan gammachuu akka lolaa yaa’aa ture. Qilleensi gaddaa fi gammachuun guutame bubbisaa ture; Madiinaan guyyaa seenaa ishee keessaa isa caalaatti bareedaa jiraachaa turte. Gama tokkoon warra Habiiba Allaahu ta’aalaa, kan namni hundi maqaa “Amiina” jedhuun beeku, ajjeesuuf mataa isaa irratti badhaasa kaa’an; gama biraatiin immoo warra isaa fi hiriyyoota isaa eeguu, laphee isaaniitti qabachuu fi kanaaf lubbuu isaanii aarsaa gochuu barbaadantu ture.
Warri Madiinaa fuula nuuraan ifu Nabiyyii keenya jaalatamaa dafanii arguu barbaadan. Madiinaan erga Madiinaa taatee yeroo akkas gammachiisaa, akkas eebbifamaa ta’e argitee hin beektu. Kun ayyaana hanga guyyaa sanaatti hin ayyaaneffamin ture. Ayyaana kan fakkaataan isaa hin mul’atin, hin mul’annes kana keessatti, ijoolleen, dargaggoonni, gurguddoonni, namoonni carraa qaban sun yeroo jalqabaaf, yeroo tokkotti, afaan tokkoon walaloo kana faarsan:13
Tala’al-badru alaynaa,
Ji’i guutuun nu irratti baate
Min saniyyaatil-wadaa’,
Gaarreen Wadaa’ irraa.
Wajabash-shukru alaynaa,
Galateeffachuun nurratti dirqama ta’e,
Maa da’aa lillaahi daa’.
Hamma namni gara Haqqaatti waamu jirutti.
Ayyuhal-mab’uusu fiinaa,
Isin nuuf ergamtan,
Ji’ta bil-amril-muxaa’,
Ajaja Rabbii (Amrullaah) fiddan.
Ji’ta sharraftal-Madiinaa,
Gara Madiinaatti baga nagaan dhuftan,
Marhaban yaa khayra daa’.
Waamichi keessan kabaja kenna.
Anta shamsun, anta badrun,
Isin aduu, isin ji’a,
Anta nuurun alaa nuur,
Isin nuura nuura irratti,
Anta misbaahus-Surayyaa,
Isin ifa urjii Surayyaa ti,
Yaa Habiibii, yaa Rasuul!
Yaa jaalallee, yaa Rasuula!
Qad labisnaa sawba izzin,
Ulfinaa fi kabajaan guutamne,
Ba’da aswaabir-riqaa’,
Kanneen moofaa jalaa baraaramne,
Wa radi’naa sadya majdin,
Ol’aantummaa argannee quufne,
Ba’da ayyaamid-diyaa’.
Kasaaraa keessa turre, bu’aa arganne.
Qaalat ahmaarud-dayaajii,
Ji’i dukkana balleessu ni jedha:
Qul li-arbaabil-Islaam,
“Warra Islaamaatti himaa:
Kullu man yatba’ Muhammad,
Nama Muhammad (alayhis-salaam) hordofu,
Yanbaghii an laa yudaam.
Gonkumaa hin cunqursinaa.”
Wa ta’aahadnaa jamii’an,
Hundi keenya waliin waadaa galle
Yawma aqsamnal-yamiin,
Guyyaa kakuun itti kakatame:
Lan nakhuunal-ahda yawman,
Dhugaan karaa keenya,
Wattakhaznas-sidqa diin.
Amantii keessa ganni hin jiru.
Lastu wallaahi nasiyyan,
Wallaahi, ani hin irraanfadhu:
Maa yuqaasiihil-ibaad,
Guyyaan dhukkubbii malee tokkollee hin turre.
Mashhadan yaa najma amnin,
Isin ragaa, yaa urjii nageenyaa:
Zuu wafaa’in wa widaad.
Amanamummaa fi jaalalli keessan baay’ee dha.
“Baga nagaan dhuftan, yaa Ergamaa Rabbii” fi “Nu bira buufadhaa, yaa Ergamaa Rabbii” kan jedhan kadhannaawwan iddoo hunda irraa ol ka’aa turan. Bebbeekamoota Madiinaa keessaa tokko tokko luugama Qaswaa qabatanii: “Yaa Ergamaa Rabbii! Nu bira buufadhaa…” jedhanii kadhatan. Inni immoo: “Luugama gaala koo gadi dhiisaa; isheen ajajamteetti. Balbala mana nama kamii dura jilbeenfatte, achitti keessummaa nan ta’a!” jedheen.
“Namoota keessaa kan jaallannaa Allaahu ta’aalaatiif lubbuu isaa aarsaa godhu ni jira” Baqaraa: 207
Namni hundi raafamaa fi hawwii beekuu guddaa keessa seene. Qaswaan eessatti jilbeenfattii laata? Qaswaan gara keessa Madiinaatti deemaa turte; yommuu balbala hunda dura darbitu, abbootiin manaa: “Yaa Ergamaa Rabbii! Dhufuu keessaniin nu kabajaa, nu kabajaa!” jedhanii kadhatu turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan seeqee: “Karaa gaalattii banaa! Bakki itti jilbeenfattu isheef ajajameera” isaaniin jedha ture.
Dhuma irratti Qaswaan bakka har’a balballi masjiida eebbifamaa Nabiyyii keenya kabajamaa jirutti jilbeenfatte. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) gaala isaa irraa hin buune. Horiin sun ammas ka’ee deemuu jalqabe. Achiis bakkuma duraanii irratti jilbeenfattee lammata hin kaane. Kana irratti Sayyidni keenya Qaswaa irraa bu’ee: “Inshaa’allaah, buufanni keenya asi” erga jedhee booda: “Bakki kun kan eenyuu ti?” jedhe. “Yaa Ergamaa Rabbii! Kan ilmaan Amr, Suhayl fi Sahl ti” jedhanii deebisan. Ijoolleen kun yatiima turan. Nabiyyiin keenya: “Firoota keenya keessaa manni isa kamii as caalaatti dhihoo dha?” jedhe. Sababni isaas haati Abdulmuxxalib, akaakoo Sayyida keenya Ergamaa Rabbii, ilmaan Najjaar irraa turte. Khaalid bin Zayd Abuu Ayyuub Ansaarii gammachuudhaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Manni koo isa caalaatti dhihoo dha. Kunoo manni koo, kunoo balballi isaa” jedhee raafamaan agarsiise. Ba’aa Qaswaa buusee, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii mana isaatti affeere.14
Muslimoonni Madiinaa fi Muhaajiroonni Hijraa Sayyida keenyaatiin baay’ee gammadan. Waggaan kun “Sanat al-Izn” jedhama.
Yeroo Hijraa, qorichi onneewwanii, gonfoon ilmaan namaa, Habiibni Allaahu ta’aalaa, Nabiyyiin keenya kabajamaan waggaa shantamii sadii ture.
MAAL TA’A HAALLI KOO?
Maal ta’a haalli koo, yaa Ergamaa Rabbii?
Lubbuun koo fi qaamni koo ni gubata, yaa Ergamaa Rabbii.
Akka arraba ibiddaa raafamuu fi akka qumbii gubatuu,
Jaalala keessaniin aara baasa, yaa Ergamaa Rabbii.
Hawwii addaan ba’uu keessanii irraa kan ka’e yeroo dheeraadhaaf,
Baqee dhumaa jira, yaa Ergamaa Rabbii.
Isin Mootii “Lawlaak” ti; balbala keessan ol’aanaa duratti
Morma koo gadi qaba, yaa Ergamaa Rabbii.
Biyyee isin irra ejjettan irratti wardiin dagaage,
Ani achi irratti qoraattii dha, yaa Ergamaa Rabbii.
Abuu Ayyuub Ansaarii radiyallaahu anhu