MI’RAAJA

Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) warra hajjiif dhufanis ta’e warra daldalaaf gara Makkaa fi gabaawwan guguddaa dhufan keessaa nama inni arge hundaaf, gosa hundaafis Islaamummaa hime. Akka isa eeganii fi Islaamummaa namootatti dabarsuu irratti isa gargaaran isaan gaafate. Garuu namni tokkollee Muslima hin taane; isa eeguufis kan fedhe hin argamne. Kana malees isa arrabsan, isa cunqursan, isa dararan, itti qoosanii isa sobsiisan. Sayyidni Aalamootaa baay’ee dadhabaa, beela’aa fi dheebotaa, yaaddoo fi gadda guddaa keessa ture. Guyyoonni isaa akkasitti darbu turan; haalli kunis hanga halkan gadi fagaatutti itti fufa ture. Mushrikoonni Makkaa yeroo hunda isa duukaa deemu turan; namoonni Ka’abaa daawwachuuf dhufan akka Muslima hin taane dhorkuu qofa utuu hin taane, Jaalallee Kabajamaa cunqursuu irraas of hin qusanne. Amma Sayyida keenya Ergamaa Rabbiif iddoon itti deemu hin hafne. Naannoon hundi diina ture. Ji’oonni muraasni Makkaatti rakkoo guddaa keessa darban.

Halkan 27ffaa ji’a Rajab ulfaataa, kallattiin gara mana Ummu Haanii, intala adeera isaa Abuu Xaalib, kan ganda Abuu Xaalib keessa jiru dhufe. Ummu Haaniin yeroo sana hin amanne turte. Isheen: “Eenyu?” yommuu jettu, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Ani Muhammad, ilma adeera keetii ti. Yoo fudhatte, keessummaa ta’ee dhufeera” jedhe.

Ummu Haaniin: “Keessummaa akka keetii, dhugaa dubbatu, amanamaa, hidda gaarii fi ulfaataa ta’eef lubbuun koo aarsaa haa ta’u. Garuu dhufuu kee dursitee utuu natti beeksiftee, waan tokko nan qopheessa ture. Amma waan siif nyaachisu hin qabu” jette. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Nyaataa fi dhugaatii hin barbaadu. Isaan keessaa tokkollee ija koo keessa hin jiru. Rabbii koo gabbaruu fi kadhachuuf iddoon tokko naaf ga’a” jedhe.

Ummu Haaniin Nabiyyii keenya jaalatamaa ol galchitee, afaa, gabatee dhiqannaa fi kurruuboo bishaanii itti kennite. Keessummaa dhufe kabajuu fi diina irraa isa eeguun Araboota biratti dirqama hunda caalaa ulfaataa ta’ee lakkaa’ama ture. Keessummaan mana tokko keessa jiru yoo miidhame, abbaa manichaatiif qaanii guddaa ture. Ummu Haaniin: “Inni Makkaatti diinota baay’ee qaba. Kan isa ajjeesuu barbaadanis jiru. Ulfina koo eeguuf, hanga ganamaatti isa nan eega” jettee yaadde. Goraadee abbaa ishee fudhattee naannoo manaa marsuu jalqabde. Ergamaan Rabbii guyyaa sana baay’ee miidhamee ture. Udhuu godhatee, Rabbii isaa kadhachuu, dhiifama gaafachuu, akka garboonni iimaanatti dhufanii gammachuu argataniif du’aa gochuu jalqabe. Baay’ee dadhabaa, beela’aa fi gaddaa ture. Afaa irra ciisee battaluma rafe.

Yeroo sana Allaahu ta’aalaan Jibriil alayhis-salaamiin akkana jedhe: “Nabiyyii Koo jaalatamaa baay’ee gaddisiiseera. Qaama isaa eebbifamaa fi onnee isaa laafaa baay’ee miidheera. Haala kana keessattis ammas Ana kadhata. Ana malee waan biraa tokkollee hin yaadu. Deemi, Habiiba Koo fidi! Jannata Koo fi Jahannam Koo itti agarsiisi. Qananiiwwan isaaf fi warra isa jaallataniif qopheesse haa argu. Adabbiiwwan warra isatti hin amanneef, warra dubbii, barreeffamaa fi hojii isaaniitiin isa miidhaniif qopheesse haa argu. Ani isa nan jajjabeessa. Madaa onnee isaa laafaa Ani nan hidha.”

Jibriil alayhis-salaam yommuu Ergamaa Rabbii bira dhufu, hirriba gadi fagoo keessa isa arge.

Isa dammaqsuuf garaan isaa hin jajjabaanne. Bifa namaa irra ture. Miila isaa eebbifamaa jala dhungate. Jibriil onnee fi dhiiga waan hin qabneef, hidhiin isaa qabbanaa’aan Ergamaa Rabbii dammaqse. Inni battaluma Jibriil alayhis-salaam beekee akkana jedhe: “Yaa obboleessa koo Jibriil! Maaliif yeroo akkanaa hin taaneen dhufte? Moo dogoggora tokko raawwadheeraa? Rabbii koo aarsiseeraa? Oduu hadhaawaa natti fiddeettaa?” Rabbiin isaa akka aaru baay’ee sodaate.

“Nyaataa fi dhugaatii hin barbaadu. Isaan keessaa tokkollee ija koo keessa hin jiru. Rabbii koo gabbaruu fi kadhachuuf iddoon tokko naaf ga’a” Hadiisa shariifa

Jibriil alayhis-salaam akkana jedhe: “Yaa isa uumamtoota hunda keessaa caalaatti ol’aanaa! Yaa jaalallee Uumaa, yaa sayyida nabiyyootaa, Nabiyyii ulfaataa fi guddaa, kan madda gaarummaa hundaa fi burqaa ol’aantummaa hundaa ta’e! Rabbiin keessan nagaa isinii dhaama, gara Isaattis isin waama. Maaloo ka’aa, haa deemnu.” Nabiyyiin keenya jaalatamaan udhuu godhate. Jibriil alayhis-salaam mataa eebbifamaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irra marata nuura irraa tolfame kaa’e, uffata nuura irraa tolfame isa uffachiise, mudhii isaa eebbifamaa irrattis sabbata yaaquutii irraa tolfame hidhe. Harka isaa eebbifamaatti ulee zumurrudii, lu’ulu’a dhibba afuriin miidhagfame, kenne. Lu’ulu’i hundi akka urjii Bakkalchaa ni ifa ture. Miila isaa eebbifamaatti kophee zumurrudii magariisaa irraa tolfame uffachiise.

Achiis harka walqabatanii gara Ka’abaa dhufan. Achitti Jibriil alayhis-salaam qoma eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa baqaqse. Onnee isaa baasee bishaan Zamzamiin dhiqe. Achiis gabatee hikmataa fi iimaanaan guutame fidee onnee isaa keessatti dhangalaasee qoma isaa cufe.

Qiblaa keenya isa jalqabaa: Masjidul-Aqsaa / Quds

Achiis Jibriil alayhis-salaam beeyladaa adii Buraaq jedhamu, kan Jannata irraa fide, agarsiisee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Isa yaabbadhaa! Maleykonni hundi dhufaatii keessan eeggachaa jiru” jedhe. Yeroo sana gaddi Nabiyyii keenya kabajamaa qabe; inni yaada keessa seene. Yommuu Allaahu ta’aalaan Jibriil alayhis-salaamiin: “Yaa Jibriil! Isa gaafadhu! Habiibni Koo maaliif gaddaa jira?” jedhee dubbisu, Sayyidni keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) akkana jedhee deebise: “Ani ulfinaa fi kabaja hammanaa arge. Yaada koo keessa kun dhufe: Guyyaa Qiyaamaa haalli ummata koo, kan dadhabaa ta’e, akkam ta’a? Waggaa kuma shantama dirree Arasaat irratti miilaan dhaabatanii ba’aa cubbuu isaanii hammanaa akkamitti baatu? Siraaxa, kan karaa waggaa kuma soddomaa ta’e, akkamitti ce’u?” Achiis ajajni Rabbii akkana jedhee dhufe: “Yaa Habiiba Koo! Garaa kee qabbaneessi. Ummata keetiif yeroo waggaa kuma shantamaa akka hamma ija libsuu tokkootti nan godha. Hin gaddin.”

Nabiyyiin keenya kabajamaan Buraaq yaabbate. Buraaq baay’ee saffisaan deema ture; tarkaanfii tokkoon iddoo iji ga’u caalaa ga’a ture. Imala sana keessatti Jibriil alayhis-salaam Nabiyyii keenya jaalatamaatti iddoowwan buufataa tokko tokkotti bu’ee akka salaatu hime. Kana irratti Sayyidni Aalamootaa yeroo sadii guutuu bu’ee salaate. Jibriil alayhis-salaam iddoowwan inni itti salaate akka beeku isa gaafate. Deebii isaas ofii isaatii kennee akkana beeksise: iddoon inni jalqaba itti bu’e Madiinaa ta’uu fi gara magaalaa kanaatti akka godaanu; iddoon itti aanu Xuur-i Siinaa, iddoo Muusaan Allaahu ta’aalaa wajjin akka kallattii hin qabneen fi akka hin beekamneen haasa’e, ta’uu; dhuma irrattis Bayt Lahm, iddoo Iisaa alayhis-salaam itti dhalate, keessatti akka salaate. Achiis Masjidul-Aqsaa kan Quds keessa jiru dhufan.

Masjidul-Aqsaa keessatti Jibriil alayhis-salaam quba isaatiin dhagaa tokko uree Buraaq itti hidhe. Lubbuuwwan nabiyyoota darban tokko tokkoo bifa namaatiin achitti walitti qabamanii turan. Salaata jamaa’aaf, nabiyyoota Aadam, Nuuh fi Ibraahiim (alayhimus-salaam) walduraa duubaan akka imaama ta’an itti himame. Dhiifama gaafatanii didan. Jibriil: “Utuu isin jirtanii namni biraa imaama ta’uu hin danda’u” jedhee Habiibullaah fuulduratti dhiheesse.

Nabiyyiin keenya kabajamaan nabiyyootaaf imaama ta’ee salaata rak’aa lamaa salaachise. Waan sana booda ta’e akkana jedhee hime: “Jibriil (alayhis-salaam) xoofoo daadhii Jannataa tokkoo fi xoofoo aannanii tokko natti fide. Ani aannan fudhadhe. Jibriil (alayhis-salaam): ‘Fixraa (gammachuu aalamota lamaanii) filattan’ naan jedhe. Achiis xoofoo lama biraa natti dhiheessan. Tokko bishaan, kaan damma ture; lamaan isaanii irraas dhuge. Jibriil: ‘Dammi ummanni keessan hanga Qiyaamaatti akka itti fufu, bishaan immoo ummanni keessan cubbuu isaa irraa akka qulqullaa’u agarsiisa’ jedhe. Achiis waliin gara samiitti ol baane. Jibriil (alayhis-salaam) balbala rukute. ‘Ati eenyu?’ jedhame. ‘Ani Jibriil.’ ‘Kan si wajjin jiru hoo eenyu?’ ‘Inni Muhammad (alayhis-salaam) dha.’ ‘Isatti (samiitti ol ba’uuf wahyii fi waamichi Mi’raajaa) ergameeraa?’ ‘Eeyyee, ergameera’ jedhe. ‘Baga nagaan dhufe nama dhufe kana! Imaltuun dhufe kun akkam imaltuu gaarii dha!’ jedhan; battaluma balbalichi banamee, of fuuldura Aadam (alayhis-salaam) arge. Inni ‘Baga nagaan dhufte’ naan jedhee du’aa naaf godhe… Mirgaa fi bitaa Aadam alayhis-salaam lubbuuwwan namoota tokko tokkoo akka gaaddisa gurraachaatti dhaabatanii turan. Aadam alayhis-salaam yeroo gara mirgaatti ilaalu seeqa, yeroo gara bitaatti ilaalu immoo booya ture. Jibriil alayhis-salaam akkana jedhe: ‘Yaa Ergamaa Rabbii, gaaddisoonni gurraachi kun lubbuuwwan sanyii Aadam irraa dhufanii ti. Warri mirgaa warra Jannataa, warri bitaa immoo warra Jahannam! Gara mirgaatti yommuu ilaalu seeqa, gara bitaatti yommuu ilaalu immoo booya!’

“Yaa isa uumamtoota hunda keessaa caalaatti ol’aanaa! Yaa jaalallee Uumaa, yaa sayyida nabiyyootaa, Nabiyyii ulfaataa fi guddaa, kan madda gaarummaa hundaa fi burqaa ol’aantummaa hundaa ta’e! Rabbiin keessan nagaa isinii dhaama, gara Isaattis isin waama. Maaloo ka’aa, haa deemnu” Jibriil alayhis-salaam

Achitti maleykota baay’ee arge. Hundi isaanii qiyaama (dhaabbii) irratti, sodaa fi gad of qabuudhaan dhaabatanii, zikrii “Subbuuhun qudduusun Rabbul-malaa’ikati war-ruuh” jedhuun qabamanii turan. Jibriiliin: ‘Ibaadaan maleykota kanaa akkasii?’ jedheen gaafadhe. ‘Eeyyee. Isaan erga uumamanii kaasee hanga Qiyaamaatti dhaabatanii jiraatu. Haqq ta’aalaa kadhadhaa, ibaadaa kana ummata keessaniif akka kennu’ jedhe. Haqq ta’aalaa kadhadhe. Du’aa koo fudhate. Dhaabbiin (qiyaamni) salaata keessa jiru isa sana.

(Achitti) garee tokko bira darbe. Maleykonni mataa isaanii caccabsu turan; mataan isaanii ammas akka duraatti deebi’a ture. Ammas rukutu; ammas akkuma duraanii ta’a ture. ‘Isaan kun eenyuu?’ jedhe. ‘Isaan warra salaata Jumu’aa fi salaata jamaa’aa dhiisan, rukuu’aa fi sujuudota guutummaatti hin raawwanne dha’ jedhe.

Garee tokko arge. Beela’oo fi qullaa turan. Zabaaniyyonni Jahannam keessatti akka dheedaniif isaan oofu turan. ‘Isaan kun eenyuu?’ jedhe. ‘Isaan warra hiyyeeyyiif garaa hin laafnee fi zakaa hin baasne dha’ jedhe.

Garee tokko bira darbe. Nyaata mi’aawaa fuuldura isaanii kaa’anii turan. Gama tokkoon immoo reeffi ture. Nyaata mi’aawaa sana dhiisanii reeffa nyaatu turan. ‘Isaan kun eenyuu?’ jedhe. ‘Isaan dhiirota fi dubartoota halaala dhiisanii gara haraamaatti jallatan; warra utuu qabeenya halaalaa qabanii haraama nyaatan dha’ jedhe.

Namoota (tokko tokko) baay’ina ba’aa dugda isaanii irra jiruutiin sochoo’uuf humna dhaban arge. Haala sana keessa jiranii namoota waamanii akka ba’aa dabalataa itti fe’an gaafatu turan. ‘Isaan kun eenyuu?’ jedhe. ‘Isaan warra amaanaa ganan dha. Utuu mirga namootaa fudhatanii jiranii, ammas ni cunqursu’ jedhe.

Garee namootaa foon ofii isaanii muranii nyaatan bira darbine. ‘Isaan kun eenyuu?’ jedhe. Jibriil (alayhis-salaam): ‘Isaan warra hamatanii fi dubbii gara gara geessan dha’ jedhe.

Garee namootaa fuulli isaanii gurraacha, iji isaanii cuquliisa, hidhiin isaanii gubbaa adda isaaniitti ga’e, hidhiin isaanii jalaa miila isaaniitti rarra’e, afaan isaanii irraa dhiigni fi malaan yaa’u arge. Xoofoo ibiddaatiin dhiiga summii qabuu fi malaa Jahannam irraa yaa’u isaan dhugsu turan; isaanis akka harreetti iyyu turan. ‘Isaan kun eenyuu?’ jedhe. ‘Isaan warra dhugaatii machiisaa dhugan dha’ jedhe.

Garee namootaa, arrabni isaanii mataa isaanii keessaa harkifamee, bifti isaanii jijjiiramee bifa khinziiraa (booyyee) ta’ee adabaman wajjin wal agarre. Jibriil (alayhis-salaam): ‘Isaan warra ragaa sobaa ba’an dha’ jedhe.

Saba biraa wajjin wal agarre. Garaan isaanii dhiitee gad rarra’ee, halluun isaanii cuquliisa ta’ee, harkii fi miilli isaanii hidhamee, iddoo isaanii irraa ka’uu hin danda’an turan. Jibriiliin waa’ee isaanii gaafadhe. ‘Isaan warra ribaa (dhala) nyaatan dha’ jedhe.1

Dubartoota tokko tokko wajjin wal agarre. Fuulli isaanii gurraacha, iji isaanii cuquliisa ture. Uffata ibiddaa isaan uffachiisanii turan. Maleykonni ulee ibiddaa guguddaadhaan isaan rukutu turan. Isaanis akka sareewwanii fi booyyeewwaniitti iyyu turan. ‘Isaan kun eenyuu?’ jedhe. Jibriil: ‘Isaan dubartoota zinaa raawwatanii fi abbootii manaa isaanii miidhan dha’ jedhe.

Garee tokko arge. Baay’ee heddummaatu turan. Sululoota Jahannam keessatti hidhamanii turan. Ibiddi isaan guba ture; ammas deebi’anii jiraatu, ammas ibiddi isaan guba ture. ‘Isaan kun eenyuu?’ jedhe. ‘Isaan warra abbootii isaaniitti fincilan dha’ jedhe.

Garee tokko bira darbe. Midhaan facaasu turan; yeroo gabaabaa keessatti biqilee mataa midhaanii baasa ture. ‘Isaan kun eenyuu?’ jedhe. Jibriil: ‘Isaan warra Allaahu ta’aalaaf jedhanii ibaadaa raawwatan dha’ jedhe.

Galaana tokko bira ga’e. Haala dinqisiisaa galaana kanaa ibsuun hin danda’amu. Aannan caalaa adii ture; dambalii akka tulluuwwanii qaba ture. ‘Galaanni kun maali?’ jedhe. ‘Maqaan galaana kanaa Galaana Jireenyaa ti. Haqq ta’aalaan yeroo warra du’an jiraachisu, galaana kana irraa rooba roobsa. Qaamoleen tortoree bittinaa’an jiraatanii, akkuma margi biqilutti qabrii keessaa ka’u’ jedhe…

Achiis gara samii lammaffaatti ol baane. Jibriil (alayhis-salaam) ammas balbala rukute. ‘Ati eenyu?’ jedhame. ‘Ani Jibriil.’ ‘Kan si wajjin jiru hoo eenyu?’ ‘Inni Muhammad alayhis-salaam dha.’ ‘Wahyii fi waamichi Mi’raajaa isatti ergameeraa?’ ‘Eeyyee, dhufeera’ jedhe. ‘Baga nagaan dhufe nama dhufe kana! Imaltuun dhufe kun akkam imaltuu gaarii dha!’ jedhame; battaluma balbalichi banamee, ilmaan obboleettota lamaanii, Iisaa fi Yahyaa bin Zakariyyaa (alayhimas-salaam), bira of arge. Isaan ‘Baga nagaan dhufte’ naan jedhanii du’aa naaf godhan… (Iisaa alayhis-salaam dheerina giddu-galeessaa fi bifa adii qamadii fakkaatu qaba ture.)

Garee maleykotaa tokko wajjin wal arge. Safa safaan dhaabatanii, hundi isaanii rukuu’a irra turan. Tasbiiha mataa isaaniif addaa ta’e qabu turan. Yeroo hunda rukuu’a irra jiraatu; mataa isaanii ol kaasanii gubbaa hin ilaalan. Jibriil (alayhis-salaam): ‘Ibaadaan maleykota kanaa akkas. Akka ummata keessaniif kennamuuf Haqq ta’aalaa kadhadhaa’ jedhe.

Du’aa godhe. Fudhatee rukuu’a salaata keessatti kenne. Achiis gara samii sadaffaatti ol baane. Gaaffii fi deebii wal fakkaatu booda balbalichi banamee, Yuusuf (alayhis-salaam) bira of arge. Walakkaan bareedinaa akka isaaf kenname arge. Inni ‘Baga nagaan dhufte’ naan jedhee du’aa naaf godhe…

Maleykota baay’ee arge. Safa ta’anii, hundi isaanii sujuuda irra turan. Erga uumamanii kaasee sujuuda irra jiraatu; tasbiiha mataa isaaniif addaa ta’een Isa qulqulleessu. Jibriil (alayhis-salaam): ‘Ibaadaan maleykota kanaa akkas. Allaahu ta’aalaa kadhadhaa, hojii kana ummata keessaniif akka laaffisu’ jedhe. Haqq ta’aalaa kadhadhe. Fudhatee salaata keessatti isiniif kenne.

Achiis samii afraffaa ga’e. Balbala nuuraa, kan meetii qulqulluu irraa tolfame, qaba ture. Qulfii nuuraa itti rarraasanii turan. Qulfii sana irratti “Laa ilaaha illallaah Muhammadun Rasuulullaah” jedhamee barreeffamee ture. Gaaffii fi deebii wal fakkaatu booda Idriis (alayhis-salaam) bira of arge. Inni ‘Baga nagaan dhufte’ naan jedhee du’aa naaf godhe. Allaahu ta’aalaan waa’ee isaa (hiikaan): “Nuti iddoo ol’aanaatti isa ol qabne” jedheera.2

Maleykaa tokko kursii irra taa’ee, yaaddoo fi gadda keessa jiru arge. Naannoo isaa maleykonni baay’inaan hamma lakkoofsa isaanii Janaab-i Haqq qofatu beeku turan. Mirga isaatiin maleykota nuuraa (nuuraanii) arge. Magariisa uffatanii, urgaa baay’ee bareedaa qabu turan. Hamma fuula isaanii ilaaluun hin danda’amnetti bareedoo turan. Bitaa isaatiin maleykonni afaan isaanii irraa ibidda facaasan turan. Fuuldura isaanii eeboo fi alangee ibiddaa turan. Ija akkasii qabu turan; namni tokkollee isaan ilaaluuf humna hin qabu ture. Maleykaan teessoo irra taa’u mataa isaa irraa hanga miila isaatti ija qaba ture. Yeroo hunda galmee fuuldura isaa jiru ilaala ture; yeroo tokkollee ija isaa irraa hin buqqifne. Fuuldura isaa muki tokko ture. Baala hunda irratti maqaan nama tokkoo barreeffamee ture. Fuuldura isaa waan gabatee fakkaatu tokkotu ture. Yeroo tokko harka isaa mirgaatiin waan tokko irraa fudhatee maleykota nuuraa mirga isaa jiraniif kenna; yeroo biraa harka isaa bitaatiin waan tokko fudhatee maleykota dukkanaa (zulmaanii) bitaa isaa jiraniif kenna ture. Yommuu maleykaa (kana) ilaalu, onnee koo keessa sodaan seene. Jibriiliin: ‘Maleykaan kun eenyu?’ jedhe. ‘Inni Azraa’iil dha. Namni tokkollee fuula isaa arguuf humna hin qabu’ jedhe. Bira isaa dhaqee: ’Yaa Azraa’iil!

“‘Baga nagaan dhufe nama dhufe kana! Imaltuun dhufe kun akkam imaltuu gaarii dha!’ jedhan; battaluma balbalichi banamee, of fuuldura Aadam (alayhis-salaam) arge” Hadiisa shariifa

Kun Nabiyyii dhuma zamanaa, habiiba, jaalallee Allaahu ta’aalaa ti’ jedhe. Azraa’iil (alayhis-salaam) mataa isaa ol kaasee seeqe. Ka’ee kabaja naaf agarsiise; akkana jedhe: ‘Baga nagaan dhuftan! Haqq ta’aalaan nama isin caalaa ulfaataa tokkollee hin uumne. Ummanni keessanis ummatoota hunda caala. Ani ummata keessaniif abbootii fi haadholii isaanii caalaa garaa nan laafa.’ Ani: ‘Gaaffii tokko si irraa qaba. Ummanni koo dadhabaa dha. Laafinaan isaan qabi. Lubbuu isaanii laafinaan fudhadhu’ jedhe. Inni akkana jedhe: ’Haqa Allaahu ta’aalaa, Isa nabiyyii isa dhumaa godhee isin ergee habiiba Isaas isin godheetiin nan kakadha: Allaahu ta’aalaan halkanii fi guyyaa keessatti yeroo torbaatama akkana jedhee na ajaja:

“Lubbuu ummata Muhammad laafinaa fi salphinaan fudhadhu; dhimma isaaniis gaarummaan ilaali.” Kanaafuu anis ummata keessaniif haadholii fi abbootii isaanii caalaa garaa nan laafa.’ Achiis gara samii shanaffaatti ol baane. Achitti Haaruun3 (alayhis-salaam) wajjin wal agarre. Inni ‘Baga nagaan dhufte’ naan jedhee du’aa gaarii naaf godhe. Ibaadaa maleykota samii shanaffaa arge. Hundi isaanii miila irra dhaabatanii quba miila isaaniitii ilaalu turan; gonkumaa iddoo biraa hin ilaalan, sagalee ol’aanaan tasbiiha godhu turan. Jibriil (alayhis-salaam) irraa: ‘Ibaadaan maleykota kanaa akkasii?’ jedheen gaafadhe. ‘Eeyyee; Haqq ta’aalaa kadhadhaa, ibaadaa kana ummata keessaniif akka kennu’ jedhe. Du’aa godhe. Janaab-i Haqq ni kenne. Achiis gara samii jahaffaatti ol baane. Achitti Muusaa (alayhis-salaam) wajjin wal agarre. Inni ‘Baga nagaan dhufte’ naan jedhee du’aa gaarii naaf godhe.

Achiis gara samii torbaffaatti ol baane. Gaaffii fi deebii wal fakkaatu booda, Ibraahiim (alayhis-salaam) Bayt al-Ma’muuritti dugda isaa irkifatee arge. Bayt al-Ma’muur sana keessa guyyaa guyyaan maleykonni kuma torbaatamni seenu (yeroon isaanii lammata hin dhufu). Ibraahiim (alayhis-salaam) nagaa gaafadhe. Nagaa koo deebisee: ‘Baga nagaan dhufte, nabiyyii qajeelaa, ilma qajeelaa’ jedhe. (Achiis): ‘Yaa Muhammad! Lafti Jannataa baay’ee mi’aawaa dha, biyyeen ishee qulqulluu dha. Ummata keetiin akka achitti muka baay’ee dhaabatan himi’ jedhe. ‘Jannata keessatti muki akkamitti dhaabama?’ jedhe. ‘Tasbiiha “Laa hawla wa laa quwwata illaa billaah” (gabaasa biraa keessatti immoo: “Subhaanallaahi wal-hamdu lillaahi wa laa ilaaha illallaahu wallaahu akbar”) dubbisuudhaan’ jedhe. Achiis (Jibriil alayhis-salaam) gara Sidrat al-Muntahaa na geesse. Sidrat al-Muntahaan muka hiddi isaa samii jahaffaa keessa, jirmii fi dameen isaa immoo samii torbaffaa ol jiru dha; baalli isaa akka gurra arbaa, firiin isaa immoo akka gamoowwan dheeraa (taaworootaa) guddaa ture.4 Akka waan gaaddisa isaatiin samiiwwan hundaa fi Jannata gaaddisu fakkaata ture. Nuurri ulfinaa fi guddina Allaahu ta’aalaa yommuu itti mul’atu, halluuwwaniin uwwifama, yaaquutii, zumurrudii fi jawharoota akkasiitiin miidhagfamee bareeda ture; hamma uumamtoota Allaahu ta’aalaan uume keessaa namni tokkollee bareedina isaa ibsuu hin dandeenyetti.

Jibriil (alayhis-salaam) Sidrat al-Muntahaa irra na dabarsee nagaa na dhaame. ‘Yaa Jibriil! Kophaa na dhiiftaa?’ jedhe. Jibriil (alayhis-salaam) rakkoo keessa seene. Sodaa ulfina Haqq ta’aalaatiin hollachuu jalqabee: ‘Yaa Muhammad! Yoo tarkaanfii tokko (dabalataa) tarkaanfadhe, guddina Allaahu ta’aalaatiin nan bada. Qaamni koo guutuun gubatee bada’ jedhe.”

Sayyidni Aalamootaa hanga asiitti Jibriil alayhis-salaam wajjin dhufee ture. Jibriil alayhis-salaam asitti bifa ittiin uumame irratti, baallee isaa kuma dhibba jaha diriirsee, baallee hunda irraa lu’ulu’i fi yaaquutiin facaafamaa jiruu, Ergamaa Rabbiitti of agarsiise.

Achiis afaa Jannataa magariisaa, Rafraf jedhamu, kan ifni isaa aduu caalaa ifu dhufe. Utuu hin dhaabatin zikrii Allaahu ta’aalaatiin qabamee ture; sagaleen tasbiiha isaa aalama inni keessa jiru guuta ture. Nabiyyii keenya kabajamaaf nagaa kenne. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Rafraf irra taa’e. Yeroo gabaabaa keessatti iddoowwan baay’ee ol’aanootti ol ba’anii, golgaa hijaaba jedhamu kuma torbaatama keessa darban. Gidduun hijaaba hundaa baay’ee fagoo ture. Golgaa hundatti maleykonni hojiif ramadaman turan. Rafraf Nabiyyii keenya kabajamaa golgaawwan sana keessa tokko tokkoon dabarse. Akkasiin Kursii, Arshii fi aalamota lubbuuwwanii ce’an. Jaalalleen Kabajamaa fi Nabiyyiin Ulfaataan (sallallaahu alayhi wa sallam) golgaa hunda keessa yommuu darbu, ajaja: “Hin sodaatin, yaa Muhammad! Dhihaadhu, dhihaadhu!” jedhu dhaga’a ture. Hamma sadarkaa Qaaba Qawsayn ga’utti dhihaate. Akka hin beekamneen, akka hin hubatamneen, akka hin ibsamneen, iddoowwan ol’aanoo Allaahu ta’aalaan fedhe ga’e. Iddoo malee, yeroo malee, kallattii malee, akkamummaa malee ru’yaan argame; jechuunis Allaahu ta’aalaa arge. Ija malee, gurra malee, meeshaa malee, gidduu-galeessa malee Rabbii isaa wajjin haasa’e. Qananiiwwan uumamni tokkollee beekuu fi hubachuu hin dandeenye argate.

Imaam Rabbaanii “Mektûbât” isaa keessatti akkana jedha: “Hogganaan sun (alayhis-salaatu was-salaam) halkan Mi’raajaa Rabbii isaa addunyaa kana keessatti hin argine. Aakhiraa keessatti arge. Sababni isaas, Rasuula alayhis-salaam halkan sana naannoo yeroo fi iddoo irraa ala ba’e. Yeroo tokko jalqabaa fi dhuma hin qabne argate. Jalqabaa fi dhuma akka tuqaa tokkootti arge. Halkan sana akka warri Jannata seenan waggoota kumaatamaan booda Jannata seenanii fi achi keessa jiraatan arge. Arguun sadarkaa sana irratti argamu arguu addunyaa miti. Arguu Aakhiraatiin arguu dha.”

Nabiyyii keenya kabajamaatiin: “Rabbii kee faarsi!” yommuu jedhamu, inni battaluma: “At-tahiyyaatu lillaahi was-salawaatu wax-xayyibaat” jedhe (jechuunis: faaruun, jajni fi galateeffannaan arrabaan dubbatamu hundi, tajaajilli fi ajajamuun qaamaan raawwatamu hundi, gaarummaa fi arjummaan qabeenyaan godhamu hundi Allaahu ta’aalaaf haa ta’u).

“Haqq ta’aalaan nama isin caalaa ulfaataa tokkollee hin uumne. Ummanni keessanis ummatoota hunda caala” Azraa’iil alayhis-salaam

Jalqaba Allaahu ta’aalaan, ija malee, gurra malee, gidduu-galeessa malee, iddoo malee, Habiiba Isaatiif: “As-salaamu alayka ayyuhan-nabiyyu wa rahmatullaahi wa barakaatuh” (Yaa Ergamaa Koo! Nagaan Koo, barakaan Koo fi rahmanni Koo si irra haa jiraatu) jedhee nagaa kenne. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “As-salaamu alaynaa wa alaa ibaadillaahis-saalihiin” (Yaa Rabbii koo! Nagaan nurrattis, garboota Kee qajeelota irrattis haa jiraatu) jedhee deebise.

Maleykonni kana yommuu dhaga’an, hundi afaan tokkoon: “Ash-hadu an laa ilaaha illallaah wa ash-hadu anna Muhammadan abduhuu wa rasuuluh” (Akka waan ija kootiin argeetti beekee nan amana: Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan ibaadaaf malu hin jiru; Muhammad alayhis-salaam garbicha Isaa fi rasuula Isaa ti) jedhan.

Nabiyyiin keenya kabajamaan: “As-salaamu alaynaa…” yommuu jedhu, Allaahu ta’aalaan: “Yaa Habiiba Koo! Asitti nu lamaan malee namni biraa hin jiru. Maaliif ‘alaynaa’ (nurratti) jette?” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akkana jedhee deebise:

“Yaa Rabbii koo! Qaamni ummata koo dhugumaan na bira hin jiru. Lubbuun isaanii garuu na bira jira. Ilaalchi kunuunsa koo fi tattaaffiin koo guutuun isaan irraa fagoo miti. Ati nagaa naaf kennite, hamaa hunda irraas na fageessite. Ummata koo hiyyeessa, kan rakkataa, kan fitnaa dhuma zamanaatiin qabame, kabajaa fi tola guddaa kana irraa akkamittan dhowwa? Qananii akkasii irraa akkamittan isaan hir’isa?”

Allaahu ta’aalaan: “Yaa Habiiba Koo! Halkan kana ati keessummaa Koo ti. Na kadhadhu; maal barbaadda?” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam): “Ummata koo nan barbaada (yaa Rabbii koo!)” jedhe.

Akka gabaasa tokkootti Haqq ta’aalaan gaaffii kana yeroo dhibba torba irra deebi’e. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yeroo hunda: “Ummata koo nan barbaada” jedhee deebise. Allaahu ta’aalaan: “Yeroo hunda ummata kee barbaadda” yommuu jedhu, inni: “Yaa Rabbii koo! Kan kadhatu ana, kan kennu Ati. Ummata koo hunda naaf kenni” jedhee gaafate. Janaab-i Haqq akkana jedhe: “Yoo ummata kee hunda halkan kana siif kenne, rahmanni Koo fi ulfinni kee hin mul’atu. Kutaa tokko halkan kana siif kenneera. Kutaa lama boodatti dabarseera. Guyyaa Qiyaamaa ati ni kadhatta, Ani immoo dhiifama nan godha. Akka rahmanni Koo fi ulfinni kee (kabajni kee) ifa ba’uuf.”

Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) hadiisa shariifa tokko keessatti akkana jedhe: “Halkan sana (halkan Mi’raajaa) Allaahu ta’aalaa irraa akka herrega ummata koo hundaa natti kennu gaafadhe. Haqq ta’aalaan akkana jedhe: ‘Yaa Muhammad! Wanti ati kanaan barbaaddu, akka namni tokkollee dogoggora ummata keetii hin beekne dha. Wanti Ani barbaadu immoo kana: ati nabiyyii rahmata qabu waan taateef, dogoggorri fi hojiin isaanii fokkuun akkuma namoota alaa irraa dhokatutti si irraas haa dhokatu. Yaa Muhammad! Ati qajeelchaa isaanii ti. Ani Rabbii isaanii ti. Ati amma isaan argite. Ani bara baraa hanga bara baraatti isaan ilaaleera, nan ilaalas. Yaa Muhammad! Utuu ummata kee wajjin haasa’uu jaallachuu baadhee, Guyyaa Qiyaamaa herregaaf isaan hin waamu ture. Cubbuu isaanii guddaa fi xiqqaa tokkollee hin gaafadhu ture.’”

“Allaahu ta’aalaan akkana jedhe: ‘Yaa Muhammad! Ija kee eebbifamaa banii miila kee jala ilaali.’ Ilaalee biyyee harka guutuu tokko arge. Haqq ta’aalaan akkana jedhe: ‘Wanti jiru hundi biyyee miila keetii ti. Biyyee Koo sana fuuldura Michuu fiddee? Biyyee qarqara uffata michuu tokkootti maxxaneef dhiifama gochuu caalaa, ummata keetiif dhiifama gochuun Anaaf salphaa dha.’”

Ummata kee siif kenneera, yaa Habiiba!
Jannata Koo isaaniif qooda godheera.
Yaa Habiiba Koo, wanti ati kadhatte maali?
Biyyee harka guutuu tokkoof kadhatteettaa?

Nabiyyiin keenya kabajamaan hadiisa shariifa tokko keessatti akkana jedhe: “Haqq ta’aalaa gaaffiiwwan hedduu gaafadhe. Deebii isaanii dhaga’e. Waanan gaafadheef gaabbe. (Isaan keessaa tokko tokko kanneen armaan gadii ti:)

‘Yaa Rabbii koo! Jibriiliif baallee kuma dhibba jaha kenniteetta. Kanaa bakka bu’uuf tolli Ati anaaf goote maali?’ Haqq ta’aalaan akkana jedhe: ‘Rifeensi kee tokko baallee Jibriil kuma dhibba jaha caalaa Anatti jaallatamaa dha. Sababa rifeensa kee tokkootiin Guyyaa Qiyaamaa cubbamoota fincilaa kumaatamaan bilisa nan baasa. Yaa Muhammad! Jibriil yoo baallee isaa diriirse, gidduu baha fi lixaa guuta. Ati yoo shafaa’aa goote, gidduun baha fi lixaa fincilaan guutamee jiraatus, hunda isaanii siif nan kenna.’ Ani: ‘Abbaa koo Aadamiif (alayhis-salaam) maleykota sujuuda gochiifteetta. Kanaa bakka bu’uuf kabajni Ati anaaf goote maali?’ jedhe.

Haqq ta’aalaan akkana jedhe: ‘Maleykonni Aadamiif sujuuduun isaanii, nuurri kee adda isaa irra waan tureef. Yaa Muhammad! Waan sana caalaa ol’aanaa siif kenneera. Maqaa kee maqaa Kootti dhiheessee Arsh-i A’laa irratti barreesse. Yeroo sana Aadam hin uumamne ture; maqaa fi mallattoon isaa hin turre. Maqaa kee balbala samiiwwanii irratti, hijaabota irratti, balbala Jannatootaa irratti, masaraawwanii fi mukkeen irratti, iddoo Jannataa hunda irratti barreesse. Jannata keessatti waan “Laa ilaaha illallaah Muhammadun Rasuulullaah” irratti hin barreeffamne tokkollee hin turre. Sadarkaan kun sadarkaa Aadamiif kenname caalaa ol’aanaa dha.’

Ani yommuu si jaalladhu, yaa ulfaataa,
Aalamoonni lamaan kan kee hin ta’anii, yaa mi’aawaa?
Jiramummaa kee daawwitii Jiramummaa Koo godhe,
Maqaa kee maqaa Koo wajjin barreesse.

‘Yaa Rabbii koo! Nuuhiif (alayhis-salaam) doonii kennite. Kanaa bakka bu’uuf maal naaf kennite?’ Inni akkana jedhe: ‘Buraaq siif kenneera; halkan tokkotti lafa irraa hanga Arshiitti si ga’e. Jannataa fi Jahannam argite. Ummata keetiifis masjiidota kenneera; Guyyaa Qiyaamaa akkuma namni doonii yaabbatutti ummanni kee masjiidota sana yaabbatee, yeroo ija banuu fi cufuu keessatti Siraaxa ce’ee Jahannam jalaa akka ba’uuf.’ ‘Yaa Rabbii koo! Ilmaan Israa’iiliif mannaa fi foon simbirroo kuruphee fakkaattu buufte.’ Haqq ta’aalaan akkana jedhe: ’Siif fi ummata keetiif qananii addunyaa fi Aakhiraa kenneera. Bifa Ilmaan Israa’iil bifa namaa irraa gara bifa dubbaa (bineensa bosonaa guddaa), jaldeessaa fi booyyeetti jijjiire. Ummata kee keessaa tokkollee akkas hin goone. Utuu hojii akka hojii isaanii hojjetan illee, balaa kana isaan irratti buusuu hin fedhne. Yaa Muhammad! Suuraa Tawraata fi Injiila keessatti kan fakkaatu hin qabne siif kenneera. Suuraan sun Suuraa al-Faatihaa dha. Namni suuraa sana dubbise, qaamni isaa Jahannamiif haraama ta’a. Adabbii haadhaa fi abbaa isaas nan salphisa. Yaa Muhammad! Nama si caalaa akram (gatii qabeessa, ol’aanaa, ulfaataa) ta’e hin uumne. Siif fi ummata keetiif halkanii fi guyyaatti salaata yeroo shantamaa farda godheera.

“Halkan sana (halkan Mi’raajaa) Allaahu ta’aalaa irraa akka herrega ummata koo hundaa natti kennu gaafadhe” Hadiisa shariifa

Yaa Muhammad! Namni tokkummaa Koo fudhatee Anatti waan tokkollee hin qindeessine, Jannanni kan isaa ti. Ummata kee isa akkasii irratti Jahannam haraama godheera. Rahmanni Koo ummata kee irratti dheekkamsa Koo caaleera.

Yaa Muhammad! Bira Kootti ati uumamtoota hunda caalaa akram, ulfaataa dha. Guyyaa Qiyaamaa kabaja akkasii siif nan godha; aalamni guutuun ni dinqifata. Yaa Habiiba Koo! Hanga ati Jannata seentutti, Jannanni nabiyyoota kaanii fi ummatoota isaaniitiif dhorkaa dha. Hanga ummanni kee seenutti, ummanni biraa hin seenu. Yaa Muhammad! Waan siif fi ummata keetiif qopheesse arguu ni barbaaddaa?’ ‘Nan barbaada, yaa Rabbii koo!’ jedhe. Gara Israafiil garagalee akkana jedhe: ‘Yaa Israafiil! Jibriil, garbicha Koo, amanamaa Koo fi rasuula Kootiin, Habiiba Koo Jannatatti geessee waan Ani Jannata keessatti Habiiba Kootii fi ummata isaatiif qopheesse hunda akka itti agarsiisu himi. Akka onneen isaa eebbifamaan yaaddoo irraa bilisa ta’uuf.’”

Sayyidni Aalamootaa, Nabiyyiin keenya jaalatamaan, Israafiil alayhis-salaam wajjin Jibriil alayhis-salaam bira dhufe. Ajaja Allaahu ta’aalaa raawwachuuf, Jibriil alayhis-salaam Nabiyyii keenya kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) Jannatatti geesse. Maleykonni gabatee harkatti qabatanii eeggachaa turan: tokko uffata Jannataa (hullaa) kan guutame, kaan nuuraan kan guutame. Jibriil alayhis-salaam akkana jedhe: “Yaa Ergamaa Rabbii! Maleykonni kun Aadam alayhis-salaam dura waggaa kuma saddeettamaan uumaman. Iddoo kanatti waan gabatee irra jiru isinii fi ummata keessan irratti facaasuuf obsa dhabanii eeggachaa jiru. Guyyaa Qiyaamaa isin fi ummanni keessan ajaja Allaahu ta’aalaatiin yommuu balbala Jannataa irra miila keessan kaa’attan, maleykonni kun jawharoota gabatee irra jiran isin irratti ni facaasu.” Maleykaan Jannata irratti ramadame, Ridwaan jedhamu, isaan simate. Nabiyyii keenya kabajamaaf oduu gammachiisaa himee: “Haqq ta’aalaan, lama isaanii ummata keessaniif, tokko immoo ummatoota nabiyyoota kaaniif kennuuf, Jannata kutaa sadiitti qoodeera” jedhe; Jannata hundas isa naanneessee agarsiise. Jaalalleen Kabajamaa akkana jedhe: “Jannata gidduutti laga tokko arge.

Arshii gubbaatiin yaa’a. Iddoo tokko irraa bishaan, aannan, daadhii fi dammi ba’u. Gonkumaa wal hin makan. Qarqarri laga sanaa zabarjadii irraa ture. Dhagaawwan isa keessa jiran jawharoota, dhoqqeen isaa ambarii, margi isaa immoo za’afaraana ture. Naannoo isaa xoofoowwan meetii, baay’inaan urjiiwwan samii caalan, kaa’anii turan. Naannoo isaa simbirroonni morma isaanii akka morma gaalaa ta’e turan. Namni foon isaanii nyaatee laga sana irraa dhuge, jaalala (rizaa) Haqq ta’aalaa argata. Jibriiliin: ‘Lagi kun maali?’ jedheen gaafadhe. ‘Inni Kawsar. Haqq ta’aalaan isa isiniif kenneera. Oddoowwan Jannatoota saddeettan keessa jiraniif bishaanni Kawsar kana irraa yaa’a’ jedhe. Qarqara laga sanaa irratti dunkaanota arge. Hundi isaanii lu’ulu’aa fi yaaquutii irraa turan. Jibriil gaafadhe. ‘Isaan iddoo jireenyaa haadholii manaa keessanii ti’ jedhe. Dunkaanota sana keessatti huuriiwwan arge. Fuulli isaanii akka aduu ifa ture; hundi isaanii sagalee ol kaasanii akkaataa walaloo adda addaatiin faarfatu turan. Akkana jedhu turan: ’Nuti gammadoo fi ilillee dha. Gaddi gonkumaa nutti hin dhufu.

Nuti miidhagfamoo dha; gonkumaa qullaa hin taanu. Nuti dargaggoota; gonkumaa hin dulloomnu. Nuti amala gaarii qabna; gonkumaa hin aarru. Nuti yeroo hunda akkanuma; gonkumaa hin duunu.’ Walaloon fi sagaleen isaanii masaraawwanii fi mukkeen gammachuu ga’ee iddoo hunda guuta. Sagalee akkasii mi’aawaa qabu; utuu walaloon sun addunyaa ga’ee, addunyaa keessatti du’i fi rakkoon hin jiraatan ture. Jibriil: ‘Fuula isaanii arguu ni barbaaddu?’ jedhe. ‘Nan barbaada’ jedhe. Balbala dunkaana tokkoo bane. Ilaale. Bifa akkasii bareedaa arge; utuu umurii koo guutuu bareedina isaanii ibse illee, xumuruu hin danda’u. Fuulli isaanii aannan caalaa adii, maddiin isaanii yaaquutii caalaa diimaa fi aduu caalaa ifaa ture. Gogaan isaanii harii caalaa lallaafaa, akka ji’aa ifaa ture; urgaan isaanii miskii caalaa bareedaa ture. Rifeensi isaanii baay’ee gurraacha ture: kan tokkoo hidhame, kan biraa walitti qabame, kan biraa immoo gad lakkifame; yoo taa’an akka dunkaanaa naannoo isaanii marsa, yoo ka’an immoo hanga miila isaaniitti ga’a ture. Isaan hunda fuuldura tajaajiltuun tokko dhaabatti turte. Jibriil: ‘Isaan ummata keessaniif’ jedhe.”

Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) akkana jedhe: “Oddoowwanii fi bustaanota Jannatoota saddeettanii fi qananiiwwan gosa hundaa arge. Achiis Jahannam fi sadarkaalee ishee arguu akkan barbaadu yaada koo keessa dhufe. Jibriil harka koo qabee gara Maalik, maleykaa Jahannam isa hunda caalaa guddaa, na geesse. ‘Yaa Maalik! Muhammad iddoowwan diinotaa Jahannam keessaa arguu barbaada; Jahannam itti agarsiisi’ jedhe.” Yommuu Maalik haguuggii Jahannam irraa kaasu, Jahannam akkasitti danfuu fi dhiituu jalqabde; Nabiyyiin keenya kabajamaan (alayhis-salaatu was-salaam) akka Jahannam waan hunda qabattee gubdu, adabbiiwwan dheebuu Jahannam keessaa, sansalata adabbii, bofaa fi torbaaniiwwan adabbii, akkasumas adabbiiwwan achi jiran keessaa tokko tokko ija isaatiin mirkaneessee arge.

“Maalik sadarkaalee Jahannam bane. Sadarkaalee torbanuu (hunda isaanii) arge. Sadarkaan torbaffaan Haawiyaa jedhama. Adabbiin ishee sadarkaalee kaan caalaa dachaa dachaan cimaa ture. Maalikiin: ‘Sadarkaa kana keessatti gareen kam adabama?’ jedheen gaafadhe. Maalik: ‘Fir’awn, Qaaruun fi munaafiqoonni ummata keessanii adabamu’ jedhe. Sadarkaan jahaffaan Lazaa dha. Achitti mushrikoonni (warri amantii tokkollee hin qabne) adabamu. Sadarkaan shanaffaan Huxamaa dha. Achitti warri ibiddaa fi korma gabbaran, akkasumas Budistoonni adabamu.

Sadarkaan afraffaan Jahiim. Achitti warri aduu fi urjiiwwan gabbaran adabamu. Sadarkaan sadaffaan Saqar. Achitti Kiristaanonni adabamu. Sadarkaan lammaffaan Sa’iir. Achitti Yahuudonni adabamu. Sadarkaan tokkoffaan Jahannam. Adabbiin ishee kan sadarkaalee kaanii caalaa salphaa ture. (Ta’us) achitti galaana ibiddaa kuma torbaatama arge. Galaanni hundi hamma kanaa guddaa ture; utuu lafaa fi samiiwwan galaana tokko keessa darbatanii maleykaa tokko ajajan, waggaa kuma tokko barbaadus argachuu hin danda’u ture. Zabaaniyyonni (maleykonni Jahannam keessatti ramadaman) hammas guguddaa turan; utuu isaan keessaa tokko lafaa fi samiiwwan qarqara afaan isaa tokko keessa kaa’e, gonkumaa hin mul’atan ture. Galaanonni sun dambalii ka’anii sagalee sodaachisaa uumu turan. Utuu sagalee sana irraa sagaleen xiqqoon addunyaa ga’ee, lubbu-qabeeyyiin hundi ni dhumu turan.

‘Sadarkaan kun gareen kamiif?’ jedheen gaafadhe. Maalik deebii hin kennine. Ammas gaafadhe. Callise… Jibriil Maalikiin: ‘Deebii kee eeggachaa jira’ jedhe. Innis: ‘Dhiifama naaf godhaa’ jedhee dhiifama gaafate. Ani: ‘Wanti ta’e haa ta’u, deebisi; akka har’a qophiin itti godhamuuf’ jedhe. Maalik akkana jedhe: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Fincilaa ummata keessaniitiif. Isaan gorsaa, akka iddoo sodaachisaa kana irraa of eegan. Waan qaama isaanii gara adabbii akkasiitti harkisu irraa haa fagaatan. Guyyaa sana ani fincilaaf garaa hin laafu. Maanguddoota isaanii areeda adii qabaniifis, dargaggoota isaaniitiifis hin gaddu.’”

“Mi’raajni iddoo sammuun itti dhumu fi iimaanni itti jalqabu dha” Hadiisa shariifa

Sayyidni Aalamootaa booyuu jalqabe. Marata mataa isaa eebbifamaa irraa baasee shafaa’aa gochuu fi (Allaahu ta’aalaa) kadhachuu jalqabe. Dadhabina ummata isaa fi adabbii akkasii obsuu akka hin dandeenye dubbachaa, hamma Jibriil alayhis-salaam fi maleykonni hundi isa wajjin booyanitti booye. Achiis Allaahu ta’aalaa biraa dubbiin akkana jedhu dhufe: “Yaa Habiiba Koo! Kabajni fi gatiin kee bira Kootti guddaa dha; du’aan kee fudhatameera. Garaa kee qabbaneessi. Fedhii kee siif guuteera. Sadarkaa akkasii siif nan kenna; hanga ati ‘Ni ga’a’ jettutti, shafaa’aa keetiin fincilaa baay’ee dhiifama nan godha. Yaa Habiiba Koo! Namni ajaja Koo eege adabbii fi dhaanaa jalaa ba’ee rahmata Koo argata. Jannata keessatti Ana arguudhaan ni kabajama. Siif fi ummata keetiif halkanii fi guyyaatti salaata yeroo shantamaa farda godheera.”

Nabiyyiin keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) itti fufee akkana jedhe: “Iddoo sana irraa (booda) Arshii ga’e. Samiiwwan keessa darbee iddoo Muusaan (alayhis-salaam) jiru dhufe. Inni: ‘Haqq ta’aalaan siif fi ummata keetiif maal farda godhe?’ jedhee na gaafate. Ani: ‘Halkanii fi guyyaa hundatti salaata yeroo shantamaa salaatamuu natti farda godhe’ jedhe. ‘Gara Rabbii keetii deebi’ii akka xiqqoo salphisu kadhadhu. Sababni isaas, ummanni kee kana baachuu hin danda’u. Ani Ilmaan Israa’iil qoree yaaleera’ jedhe. Kana irratti gara Rabbii kootii deebi’ee: ‘Yaa Rabbii koo! (Ajaja kana) ummata kootiif xiqqoo salphisi!’ jedhe. Achiis salaata yeroo shantamaa irraa shan qofa hir’ise. Gara Muusaa (alayhis-salaam) deebi’ee: (shan hir’ise) jedhe. Inni: ‘Gara Rabbii keetii deebi’i! Ammas xiqqoo akka salphisu kadhadhu. Sababni isaas, ummanni kee kana baachuu hin danda’u’ jedhe. Akkasiin Muusaa (alayhis-salaam) fi Rabbii koo gidduu deemee deebi’e; dhuma irratti Allaahu ta’aalaan akkana jedhe: ‘Salaata kana gara yeroo shaniitti gadi buuseera. Salaata hundaaf mindaa (sawaaba) kudhantu jira. Kanaafuu dhuma irratti ammas salaata shantama ta’a. Sababni isaas, namni gaarii tokko yaadee raawwachuu dadhabe, mindaan tokko isaaf barreeffama. Yoo raawwate garuu, tokkoof mindaan kudhan guutuun barreeffama. Namni cubbuu tokko yaadee yoo hin raawwatin, homtuu hin barreeffamu. Yoo raawwate, cubbuu tokko qofa ta’ee galmeeffama.’ Achiis gara Muusaa (alayhis-salaam) gad bu’ee waan ta’e itti hime. Ammas: ‘Deebi’ii akka xiqqoo salphisu kadhadhu’ jedhe. Kana irratti ani: ‘Rabbii koo yeroo baay’ee waanan kadhadheef amma nan qaana’a’ jedheen.”5 Akkasiin Allaahu ta’aalaan onnee eebbifamaa Nabiyyii keenya jaalatamaa, kan rakkina inni dandamate irraa madaa’e, jajjabeesse. Qananiiwwan uumamtoota Isaa keessaa tokkoof illee hin kennine, kan namni tokkollee beekuu fi hubachuu hin dandeenye, isaaf kenne.

Kottu asi, yaa ati ibidda jaalalaatiin gubattu,
Yaa ati of jaalallee Jaalallee godhattu.
Kottu, Mi’raaja Mootii sanaa ifatti himame dhaggeeffadhu;
Yoo jaalallee taate, ibidda jaalalaa keessatti utuu hin turin gubadhu.
Halkan Wiixataa ture – oduu dhugaa –,
Halkan sun, akka argametti, Laylat al-Qadr ture.
Inni carraa mootummaa fi sadarkaa ol’aanaa qabu sun
Halkan sana mana Ummu Haanii keessa ture.
Warri isa dura dhufan carraa kana hin arganne,
Namni tokkollee ol’aantummaa kana hin geenye.
Sababni isaas, hunda arguun gara fuulduraatti darbe,
Dhaqee Fuuldura Ol’aanaa sana ga’e.
Zul-Jalaal, kan kallattiiwwan jahan irraa qulqulluu ta’e,
Akkamummaa fi hammamummaa malee jamaala Isaa itti agarsiise.
Ifatti Rabbul-Izzaa arge;
Aakhiraattis akkasitti ummanni isaa Isa arga.
Ati kan Mi’raaja ol baatee Ana kadhatte,
Mi’raaja ummata keetii salaata godheera.

“Yaa Habiiba Koo! Namni ajaja Koo eege adabbii fi dhaanaa jalaa ba’ee rahmata Koo argata. Jannata keessatti Ana arguudhaan ni kabajama” Hadiisa qudsii