Imala Makkaa – Xaa’if

Warra Xaa’if gara iimaanaatti waamuu

Mushrikoonni utuu Nabiyyii keenya jaalatamaa irraa mu’jizoota baay’ee arganii jiranii, diddaa isaaniitiin hin amanne; kana malees ijoollee, obboloota, firoota fi hiriyyoota isaanii Muslima ta’an dararuu fi cunqursuu irraa duubatti hin deebine. Cunqursaa fi dararaa isaanii kan ittuma jabaachaa deemu kanaaf Nabiyyiin keenya jaalatamaan baay’ee gadde. Gara Xaa’if, kan Makkaatti dhihoo jirtu, deemee ummata ishee gara Islaamummaatti waamuuf yaade. Kanaafuu Zayd bin Haarisaa of wajjin fudhatee gara Xaa’if deeme.

Hangafoota Xaa’if keessaa ilmaan Amr – Abdu Yaaliil, Habiib fi Mas’uud – wajjin haasa’e. Islaamummaa itti himee Allaahu ta’aalaatti akka amanan isaan gaafate. Isaan amanuu dhiisuu qofa utuu hin taane isa arrabsan; kana malees akkana jedhan: “Allaahu ta’aalaan nabiyyii godhee erguuf si malee nama biraa hin arganne? Allaahu ta’aalaan si malee nama biraa nabiyyii godhee erguu dadhabee? Biyya keenya keessaa ba’ii eessa feete deemi!.. Sabni kee waan ati jettu waan hin fudhanneef as dhufte mitii? Nuti illee si irraa akka fagaannu ni kakanna. Gaaffii kee tokkollee hin fudhannu.”

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) gaddaan bira isaanii irraa adda ba’e. Guyyaa kudhan yookaan ji’a tokkoof gosa Saqiif gara Islaamummaatti waame; garuu isaan keessaa namni tokkollee hin amanne; kana malees itti qoosan, isa dararan, isatti iyyan. Ijoollee fi dargaggoota karaa inni irra darbu cinaatti hiriirsanii dhagaan isa tumsiisan, isatti kakaasan. Dhagaawwan dargaggoonni Xaa’if darbatan irratti Zayd qaama isaa gaachana godhee, akka Nabiyyii keenya irra miidhaan hin geenye ittisuuf yaale. Zayd Nabiyyii keenya jaalatamaa naannoo isaa marsee, akka dhagaawwan isa hin tuqneef tattaafata ture. Akka qaama isaa eebbifamaa irra miidhaan hin geenyeef, dhagaawwan isa ofii isaa rukutan hin yaadne. Guyyoota akkanaa keessatti lubbuu isaa aarsaa gochuuf carraa eeggachaa hin turree? Kunoo amma Sayyida Aalamootaa dhagaan tumaa, dararaa fi cunqursaadhaan biyya isaanii keessaa isa baasuuf yaalaa turan.

Zayd Nabiyyii keenya kabajamaa eeguuf gara mirgaa fi bitaa hammam fiigaa deemu, dhagaawwan mataa, qaama fi miila isaa walduraa duubaan rukutu turan. Kanaafuu Zayd guutumaan guutuutti dhiigaan uwwifame. Nabiyyii isaa jaalatamaa eeguuf waan qabu hunda kennee, roorrattoota dhagaa darbatanitti hamma sagaleen isaa danda’etti akkana iyye: “Dhiisaa!.. Hin rukutinaa!.. Inni Sayyida Aalamootaa ti! Inni Ergamaa Rabbii ti!.. Qaama koo cicciraa, garuu Nabiyyii keenya irra miidhaan hin ga’in!..” Dhagaawwan Zayd bin Haarisaa darbanii Sayyida keenya Ergamaa Rabbii ga’an miila eebbifamaa Sayyida keenyaa dhiigaan guutanii turan.

Nabiyyiin keenya jaalatamaan gaddaan, dadhabee fi madaa’ee, oddoo wayinii obboloota lamaan, Utbaa fi Shaybaa jedhamanii, dhihaate. Achitti Sayyida keenya Ergamaan Rabbii, kan mu’minoonni hundi lubbuu isaanii isaaf aarsaa gochuu barbaadan, dhiiga miila isaa eebbifamaa irraa yaa’u haqe.

Udhuu godhatee, muka jalatti rak’aa lama salaate. Achiis harka isaa eebbifamaa ol kaasee Rabbii isaa kadhachuu jalqabe.

Abbootiin oddoo sanaa haala kana ilaalaa turan. Waan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii qunname arganii, kophummaa isaatiif ragaa ta’an. Garaan isaanii laafe. Garbicha isaanii, kan Addaas jedhamuun, wayinii itti ergan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan wayinii yommuu nyaatu Bismillaah jedhe. Garbichi wayinii fide Kiristaana ture. Bismillaah yommuu dhaga’u dinqifatee: “Ani waggoota hedduuf asitti jira; nama tokko irraa illee dubbii akkanaa hin dhageenye. Kun dubbii akkamii ti?” jedhee gaafate.

Ergamaan Rabbii: “Ati eessaa dhufte?” jedhe. Addaas: “Ani nama Niinawaa ti” jedhe. Ergamaan Rabbii: “Egaa ati biyya Yuunus (alayhis-salaam) irraa dhufte” jedhe. Addaas: “Isin Yuunus akkamitti beektu? Asitti namni isa beeku hin jiru” jedhe. Ergamaan Rabbii: “Inni obboleessa koo ti. Innis akkuma koo nabiyyii ture” jedhe.

Addaas: “Abbaan fuula bareedaa kanaa fi dubbii mi’aawaa kanaa sobduu ta’uu hin danda’u. Ani isin Rasuula Rabbii ta’uu keessanitti amaneera” jedhe. Muslima ta’ee akkana jedhe: “Yaa Ergamaa Rabbii! Waggoota hedduuf roorrattoota kanaaf, sobdoota kanaaf garbummaan tajaajileera. Isaan mirga nama hundaa nyaatu. Nama hunda gowwoomsu. Gama gaarii tokkollee hin qaban. Qabeenya addunyaa walitti qabachuu fi fedhii isaanii guutachuuf gadi aantummaa kamiyyuu hin sodaatan. Isaan nan jibba. Isin wajjin deemuu, tajaajila keessaniin kabajamuu, kabaja-dhabummaa wallaaltonni fi gowwoonni isinitti agarsiisaniif xiyyeeffannoo ta’uu, qaama keessan eebbifamaa eeguufis aarsaa ta’uu nan barbaada.”2

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii seequun: “Amma abbootii kee bira turi! Yeroo gabaabaa booda maqaa koo iddoo hundatti ni dhageessa. Yeroo sana gara koo kottu” jedhe.

“Dhiisaa!.. Hin rukutinaa!.. Inni Sayyida Aalamootaa ti! Inni Ergamaa Rabbii ti! Qaama koo cicciraa, garuu Nabiyyii keenya irra miidhaan hin ga’in!” Zayd bin Haarisaa (radiyallaahu anhu)

Yeroo muraasaaf erga aara galfatanii booda, gara Makkaa deeman. Makkaan imala guyyaa lamaa yommuu hafu, duumessi tokko gaaddisa akka isaaniif godhu arge. Yommuu xiyyeeffatee ilaalu, inni Jibriil alayhis-salaam ta’uu isaa hubate. Taatee kana Nabiyyiin keenya jaalatamaan booda haadha teenya Aa’ishaa as-Siddiiqaatti hime.

“Sahiih-i Bukhaarii” fi “Musnad” Ahmad bin Hanbal keessatti akkana beeksifameera: Guyyaa tokko haati teenya Aa’ishaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Guyyaa Uhud caalaa guyyaan dhukkubbii qabu isin mudatee beekaa?” jettee gaafatte. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akkana jedhee deebise: “Wallaahi, saba kee irraa dararaa akkasii argeera; kaafiroota Lola Uhud irratti argaman irraa illee waan akkasii hin argine. Yeroo ani Ibn Abdu Yaaliil bin Abdu Kulaaliif of dhiheesse (jechuunis nabiyyummaa koo itti beeksisee gara amantiitti isa waame), hin fudhanne. Dhukkubbii guddaa akkasiitiin bira isaanii irraa adda ba’e; hanga iddoo Qarn as-Sa’aalib jedhamu ga’utti of hin beekne. Achitti mataa koo ol kaase. Duumessi tokko gaaddisa isaa natti buusuu isaa arge. Yommuu ilaalu, duumessa keessa Jibriil (alayhis-salaam) dhaabatee jira. Inni na waamee akkana jedhe: ‘Yaa Muhammad! Haqq ta’aalaan dubbii sabni keessan waa’ee keessan dubbate dhaga’eera. Akka isaan isin eeguu hin barbaanne illee beeka. Maleykaa tulluuwwan irratti ramadame kana isinitti ergeera; waan barbaaddan hunda isa ajajuu dandeessu.’ Maleykaan sunis na waamee nagaa erga naaf kennee booda: ’Yaa Muhammad! Akkuma Jibriil jedhe, Haqq ta’aalaan ana, maleykaa tulluuwwanii, isinitti erge; waan barbaaddan hunda ana ajajuu dandeessu. Ajaja keessaniif qophii dha. Yoo tulluuwwan qilee cimaa qaban kun lamaan (tulluu Qu’ayqi’aan fi tulluu Abuu Qubays) warra Makkaa irratti cufamanii wal tuquu (mushrikoota guutumaan guutuutti caccabsuu) barbaaddan, ajajaa; walitti nan fida’ jedhe. Ani kanaaf hin fedhne; akkanan jedhe: ’(Lakki! Ani aalama hundaaf rahmata ta’ee ergameera.) Allaahu ta’aalaan sanyii mushrikoota kanaa irraa dhaloota Janaab-i Haqq qofa gabbaru, Allaahu ta’aalaatti waan tokkollee hin qindeessine akka baasuuf du’aa nan godha.’”

Nabiyyiin keenya kabajamaan Xaa’if irraa gara Makkaa yommuu deebi’u, iddoo Nakhlaa jedhamutti yeroo xiqqoof aara galfate. Yeroo tokko salaataaf dhaabate. Gareen jinnii Nusaybiin irraa tokko achiin yommuu darbu, aayatoota Qur’aana Kabajamaa Nabiyyiin keenya jaalatamaan dubbisu dhaga’anii dhaabatanii dhaggeeffatan. Achiis Nabiyyii keenya kabajamaa wajjin haasa’anii Muslima ta’an. Nabiyyiin keenya kabajamaan isaaniin: “Yommuu gara saba keessanii ga’attan, waamicha koo gara iimaanaa isaaniifis himaa. Isaanis gara iimaanaatti waamaa” jedhe.

Jinniin sun gara saba isaaniitti deemanii kana yommuu beeksisan, jinniin kana dhaga’an hundi amanan.3 Kun Qur’aana Kabajamaa keessatti, Suuraa al-Jinn keessatti, akkasumas kitaabota hadiisa shariifaa beekamoo “Bukhaarii” fi “Muslim” jedhaman keessatti beeksifameera.

Yommuu Makkaatti dhihaatu, mu’minoonni Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti ergaa ergan: “Qurayshoonni haala hamaa warri gadi aanoon Xaa’if isinitti agarsiisan baraniiru. Amma yoo dhuftan, cunqursaa isaanii dabaluu danda’u.” Nabiyyiin keenya kabajamaan Hiraa yommuu ga’u, nama tokko gara Suhayl bin Amr ergee eegumsa isaa jala akka isa galchu kadhate. Namni carraa-dhabeessi sun yommuu didu, Mux’im bin Adiyyitti ergaa erge. Inni kadhaa kana fudhate. Jaalalleen Kabajamaan fi Nabiyyiin Ulfaataan eegumsa Mux’im bin Adiyy jalatti gara Makkaa dhufe. Mux’imis haala kana Qurayshiitti beeksise. Ergamaan Rabbii Bayt ash-Shariif xawaafa godhee Hajar al-Aswad dhungate. Guyyoota muraasa booda Mux’imiin: “Kana booda eegumsa kee jala hin turu” jedhe. Mux’imis kana fudhate. Janaab-i Haqq Habiiba Isaa eegumsa Isaa jalatti eege.

“Laa ilaaha illallaah” jedhaatii fayyaa

Rasuula alayhis-salaam namoota gara karaa dhugaatti waamuu itti fufe. Kana duratti mushrikoonni ammas daangaa darbanii, kanaan duraa caalaa dararaa fi cunqursaa raawwachuu jalqaban. Kana irratti Janaab-i Haqq Nabiyyii keenya kabajamaa, yeroo daawwannaa Ka’abaatti gosoota Arabaa daawwachuuf dhufan wajjin haasa’ee gara Islaamummaatti akka isaan waamu ajaje. Ajaja kana irratti Nabiyyiin keenya jaalatamaan gara gabaawwan guguddaa Zul-Majaaz, Ukaaz fi Majannaa, kan naannoo Makkaatti qophaa’an, deemuu jalqabe.

Yeroo baay’ee achi deemee gosoota tokkummaa Allaahu ta’aalaa fi Isa gabbaruutti waamee, nabiyyii ta’uu isaa akka fudhatan itti hima ture. Yoo fudhatan, Janaab-i Haqq Jannata akka isaaniif kennu beeksisa ture. Waamicha Nabiyyiin keenya kabajamaan akka kadhannaatti godhu kanaaf, akka carraa hamaa ta’ee, namni tokkollee gurra hin kennine; gariin hamaatti amalan, isa arrabsan; gariin immoo fuula isaanii mararsanii dubbii hamaa dubbatan. Mushrikoonni Qurayshiis isa hordofanii gosoota inni bira deemu balleessu turan.

Akka Imaam Ahmad, Bayhaqii, Xabaraanii fi Ibn Ishaaq beeksisanitti, Rabii’aa bin Abbaad akkana jedhee gabaase: “Ani dargaggeessa ture. Abbaa koo wajjin gara Minaa deemnee turre. Rasuula alayhis-salaam iddoowwan gosoonni Arabaa itti qubatanitti ga’ee akkana jedha ture: ‘Yaa ilmaan fulaanaa! Ani rasuula Allaahu ta’aalaa, Isa taabota isin gabbartan kana gattanii Allaahu ta’aalaatti waan tokkollee utuu hin qindeessin Isa akka gabbartan, natti amantanii na dhugoomsitan, hanga ani dirqama Haqq ta’aalaa biraa itti ergame ibsee raawwadhutti akka na eegdan isin ajajuu ti!…’

Duuba isaatiin namni ija jallaa, rifeensi isaa hidhame tokko deemee akkana jedha ture: ‘Yaa ilmaan fulaanaa! Namni kun taabota keenya Laataa fi Uzzaa gabbaruu irraa isin dhorkee, gara amantii ofii isaatii uumeetti isin waama!.. Of eeggadhaa! Isa hin dhaggeeffatinaa; isaaf hin ajajaminaa!..’ Ani abbaa kootiin: ‘Namni isa hordofu kun eenyu?’ jedhee gaafadhe. ‘Adeera isaa Abuu Lahab’ jedhe.”

Xabaraanii Xaariq bin Abdullaah irraa akkana gabaase: “Rasuula alayhis-salaam gabaa guddaa Zul-Majaaz irratti arge. Akka namoonni isa dhaga’aniif sagalee ol’aanaadhaan akkana jedhee waama ture: ’Yaa namoota! “Laa ilaaha illallaah” (Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan hin jiru) jedhaatii fayyaa!’ Namni isa hordofu tokko dhagaawwan harka isaa seenan miila isaatti darbachaa: ‘Yaa jamaa’aa! Isatti hin amaninaa!.. Isa irraa of eeggadhaa! Inni sobduu dha!..’ jedha ture. Dhagaawwan isa rukutan miila isaa eebbifamaa dhiigsiisanii turan; inni garuu ammas utuu hin dadhabin, utuu hin rifatin waamicha isaa itti fufaa ture. ‘Dargaggeessi kun eenyu?’ jedhanii gaafatan. Namni tokko: ‘Dargaggeessa ilmaan Abdulmuxxalib keessaa tokko’ jedhee deebise. ‘Kan dhagaa darbatu hoo eenyu?’ jedhanii yommuu gaafatan: ‘Adeera isaa Abuu Lahab’ jedhe.”

Imaam Bukhaarii “at-Taariikh al-Kabiir” isaa keessatti, Xabaraaniis “al-Mu’jam al-Kabiir” isaa keessatti akkana caqasan: Mudrik bin Muniib abbaa isaa irraa, innis akaakoo isaa irraa gabaasee akkana jedhe: “Abbaa koo wajjin Minaa dhufnee qubanne turre. Garee namootaa tokko wajjin wal agarre. Namni tokko isaaniin: ‘Yaa namoota! Laa ilaaha illallaah jedhaatii fayyaa!’ jedha ture. Namoota naannoo isaa jiran keessaa gariin fuula isaa bareedaa sanatti tufu, gariin mataa isaatti biyyee facaasu, gariin immoo isa abaaranii arrabsoo adda addaa isatti dubbatu turan. Haalli kun hanga guyyaa walakkaatti itti fufe. Yeroo kanatti intalli xiqqoon tokko okkotee bishaanii harkatti qabattee achi dhufte. Haala sana keessatti isa yommuu argitu booyuu jalqabde. Inni erga bishaan dhugee booda gara intalaatti garagalee: ‘Yaa intala koo! Waa’ee abbaa keetii: “Kiyyoo keessa galee ni ajjeefama, yookaan ni salphifama” jettee hin sodaatin!’ jedhe. Achiis namoota achi jiraniin: ‘Namni kun eenyu, intalli sun hoo eenyu?’ jennee gaafanne. ‘Kun Muhammad, ilmaan Abdulmuxxalib keessaa ti; isheen cinaa isaa jirtu immoo intala isaa Zaynab dha’ jedhan.”

“Inni (Yuunus alayhis-salaam) obboleessa koo ti. Innis akkuma koo nabiyyii ture” Hadiisa shariifa

Sa’iid bin Yahyaa bin Sa’iid Umawii “Maghaazii” isaa keessatti abbaa isaa irraa gabaase; innis Abuu Nu’aym irraa fi Abdurrahmaan Aamirii irraa, Abdurrahmaan Aamiriin immoo namoota hedduu irraa gabaase. Isaan akkana jedhan: Guyyaa tokko Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) gara gabaa guddaa Ukaaz deeme. Gosa Banii Aamir bira dhaqee: “Yaa Banii Aamir! Isin bira, nama isinitti baqatuuf eegumsi akkamii?” jedhee gaafate. Isaan: “Namni tokkollee dubbii hamaa nutti darbachuu hin danda’u; utuu nuti hin beekin ibidda keenyaan ho’isiifachuu hin danda’u!..” jedhan. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Ani rasuula Allaahu ta’aalaa ti. Yommuu ani isin bira dhufu, hanga dirqama nabiyyummaa Rabbiin koo naaf kenne namootatti dabarsutti na eegduu?” jedhe. Isaan: “Ati Quraysh keessaa warra kamii ti?” jedhanii gaafatan. Sayyidni keenya: “Ilmaan Abdulmuxxalib irraa ti” yommuu jedhu, isaan: “Erga ilmaan Abdulmuxxalib irraa taatee, maaliif isaan si hin eegan?” jedhan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Warri na sobsiisan keessaa warri dursan isaanuma” jedhe. Gareen Banii Aamir akkana jedhan: “Yaa Muhammad! Nuti si hin didnu, waan ati fidettis hin amannu. Garuu hanga ati dirqama nabiyyummaa kee namootatti dabarsitutti si eegna.”

Kana irratti Nabiyyiin keenya kabajamaan bira isaanii taa’e. Yeroo sana Bayharaa bin Faaris, hangafoota Banii Aamir keessaa tokko, gabaa irratti bittaa isaa xumuree bira isaanii yommuu dhufu, Nabiyyii keenya kabajamaa agarsiisee warra achi jiraniin: “Kun eenyu?” jedhee gaafate. Isaanis: “Muhammad bin Abdullaah dha” jedhan. Bayharaan: “Isin isa wajjin maal qabdu, kan bira keessan taa’ochiiftan?” yommuu jedhu: “Nutti baqateera; rasuula Rabbii ta’uu isaa dubbata; hanga dirqama nabiyyummaa namootatti dabarsutti akka isa eegnu nu gaafata” jedhan. Kana irratti Bayharaan gara Nabiyyii keenya kabajamaatti garagalee: “Si eeguuf ka’uun keenya, xiyya Araboota hundaatiif qoma keenya xiyyeeffannoo gochuu jechuu dha” jedhe; saba isaatiinis akkana jedhe: “Gosti waan isin caalaa hamaa qabattee gara biyya isheetti deebitu hin jirtu. Egaa isin Araboota hunda wajjin lolaa, qaama keessan xiyya isaaniitiif xiyyeeffannoo gochuu barbaaddu!.. Utuu sabni isaa waan gaarii tokko isa keessatti argee, isaanuma dursanii isa eegu turan. Isin nama sabni isaa sobsiisee bira isaanii irraa ari’e keessummeessuu fi gargaaruuf kaatu!.. Baay’ee dogoggortaniittu!…”

Achiis namni carraa-dhabeessi sun gara Nabiyyii keenya jaalatamaatti garagalee: “Battaluma nu gidduudhaa ba’ii gara saba keetii deebi’i!.. Nan kakadha, utuu ati saba koo gidduu hin jiraanne, amma morma kee nan kuta ture!..” jechuun carraa-dhabeessa ta’e. Dubbii kana irratti Sayyidni Aalamootaa gadda guddaa keessa ta’ee gaala isaa yaabbate. Bayharaan safuu-dhabeessi sun Sayyida keenya Ergamaa Rabbii gaala isaa irraa gad buuse. Dubartiin Sahaabota keessaa tokko, Dabaa’aa bint Aamir jedhamtu, taatee kana argitee iyyitee firoota ishee waamte: “Habiiba Allaahu ta’aalaa irratti waan kana gochuun akkamitti isinitti tola? Anaaf jecha Ergamaa Rabbii harka isaanii keessaa kan baasu hin jiruu?” Ilmaan adeera ishee keessaa namoonni sadii battaluma Bayharaa carraa-dhabeessa sanatti ka’an. Saba Bayharaa keessaa namoonni lama isa gargaaruu barbaadanis, warri kaan Bayharaa fi gargaartota isaa tumanii miidhan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan, kan haala kana ilaalaa ture, namoota sadan isaaf lolan sanaaf: “Yaa Rabbii koo! Barakaa Kee isaaniif kenni!”, Bayharaa fi gargaartota isaatiif immoo: “Yaa Rabbii koo! Isaan rahmata Kee irraa fageessi!” jedhee du’aa godhe.

Warri inni du’aa gaarii isaaniif godhe Islaamummaadhaan kabajaman; warri kaan kaafira ta’anii lubbuun isaanii baate. Miseensonni gosa Banii Aamir yommuu gara biyya isaaniitti deebi’an, maanguddoo gosa isaanii kan kitaabota samii dubbise tokkotti waan Makkaatti isaan mudate himan. Namni sun maqaa Nabiyyii keenya kabajamaa yommuu dhaga’u: “Yaa Banii Aamir! Isin maal gootan? Ilmaan Ismaa’iil keessaa namni tokkollee hanga ammaatti sobaan nabiyyummaa hin himanne. Dhugumaan waan inni jedhe dhugaa fi haqa ture. Carraa harkaa baafattan kana amma deebisanii argachuun baay’ee rakkisaa dha!..” jedhee isaan qeeqe.

Utuu inni Jibriil wajjin dubbii waliif deebisuu,
Rafraf fuuldura isaa dhufee nagaa isaaf kenne.
Yeroo sana Mootii addunyaa sana fudhatee,
Battaluma gara Sidraatti isa geesse.

“Yaa namoota! Laa ilaaha illallaah jedhaatii fayyaa!” Hadiisa shariifa

Israa’a fi Mi’raaja