WAGGAA GADDAA
Gadda ilmaanii
Ilmi Nabiyyii keenya kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) hangafni, Qaasim, ji’a kudha torba yommuu ture boqote. Taatee gaddisiisaa kana booda waggoota hedduu, ilmi isaa kaan Abdullaahis boqote. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii, utuu imimmaan ija isaa eebbifamaa irraa yaa’uu, gara tulluutti garagalee: “Yaa tulluu! Wanti mataa koo irra ga’e utuu mataa kee irra ga’ee, obsuu dadhabdee ni diigamta ture!” jedhee gadda isaa ibse. Gaaffii haadha teenya Khadiijaa: “Yaa Ergamaa Rabbii! Isaan amma eessa jiru?” jedhuuf immoo: “Isaan Jannata keessa jiru” jedhe.
Ilmaan Sulxaana Uumamaa, Nabiyyii keenya jaalatamaa, lamaanuu erga boqotanii booda, mushrikoonni baay’ee gammadan. Kaafiroonni akka Abuu Jahl kana carraa godhatanii: “Amma Muhammad abtar (sanyii-dhabeessa) dha; sanyiin isaa kutameera. Ilmi dhiiraa hidda isaa itti fufsiisu tokkollee hin hafne. Innis yommuu addunyaa kana irraa darbu, maqaa fi beekamtiin isaa ni irraanfatama” jedhanii naannoo hundatti iyyan.
Kana irratti Allaahu ta’aalaan Suuraa al-Kawsar buusee Rasuula Isaa jajjabeesse. Hiikaan akkana jedhame: “(Yaa Habiiba Koo!) Dhugumaan Nuti Kawsar siif kenninee jirra (haroo Kawsar fi tola baay’ee siif kenninee jirra). Egaa Rabbii keetiif salaati, qalmas qali. Dhugumaan kan tola-dhabeessa fi sanyii-kutaa ta’e, isa sitti arrabsu (‘sanyii-kutaa’ siin jedhee) dha. (Namni ‘abtar’ siin jedhu ofii isaatii sanyii kan hin qabne, ulfina kan hin qabnee fi maqaa kan hin qabne dha. Ati garuu, yaa Habiiba Koo, sanyiin kee qulqulluun, maqaa fi ulfinni kee hanga Guyyaa Qiyaamaatti ni itti fufa. Aakhiraattis ulfinni guddaan hedduun, kan yaada namaa keessa hin galle, siif qophaa’eera.)”1
Boqochuu Abuu Xaalib
Guyyoota ilmaan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) boqotan booda, Abuu Xaalib dhukkubsate; dhukkubni isaa guyyaa guyyaan cimaa deeme. Mushrikoonni Qurayshii kana yommuu dhaga’an akkana yaadan: “Abuu Xaalib yeroo lubbuun jiru, Muhammad eeguuf baay’ee tattaafate ture. Amma yeroon godaansa isaa dhihaateera. Yoo sa’aatii isaa dhumaa ta’e illee, mee isa daawwachuuf haa deemnu. Sababni isaas, Hamzaan, goota Arabaa kan fakkaataa hin qabne, fi Umar, kan sodaachisummaan, ciminni fi sodaa-dhabummaan isaa akka aduu ifa ta’e, Muslima ta’aniiru. Guyyaa guyyaan gosoota Arabaa irraa namoonni dhufanii garee gareedhaan isa hordofu. Akkasiin Muslimoonni guyyaa guyyaan baay’achaa jiru; sagaleen isaanii aalama guuteera. Haala kana irratti, yookaan nuti isaan hordofuu qabna, yookaan lolaa fi waraanaaf qophaa’uu qabna. Abuu Xaalib bira deemnee haala kana itti haa himnu; gidduu keenyatti nagaa haa buusu. Nuti amantii Muhammad hin haleellinu; innis amantii keenya hin haleellin.” Yaada kanaan Abuu Xaalib bira dhufan. Namoonni beekamoon akka Uqbaa, Shaybaa, Abuu Jahl fi Umayyaa bin Khalaf barcuma siree Abuu Xaalib cinaa jiru irra taa’anii akkana jedhan: “Nuti guddina keessanitti amanna; ol’aantummaa keessanis ni fudhanna. Kanaafuu yoomiyyuu isin hin mormine. Isin erga boqottanii booda, Muhammad nu wajjin wal dhabee diinummaan gidduu keenyatti akka itti fufu sodaanna. Akka amantii wal hin haleellineef nu araarsaa.”
“Yaa tulluu! Wanti mataa koo irra ga’e utuu mataa kee irra ga’ee, obsuu dadhabdee ni diigamta ture!” Hadiisa shariifa
Mana awwaalaa haadha teenya Khadiijaa / Jannat al-Mu’allaa
Akkuma awwaalota hayyoota Islaamaa hedduu, mana awwaalaa haadha manaa jalqabaa Nabiyyii keenya jaalatamaa (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam), haadha teenya Khadiijaa (radiyallaahu anhaa), illee diigamee balleeffameera.
Abuu Xaalib Nabiyyii keenya kabajamaa waamsisee: “Hangafoonni Qurayshii hundi akka ati amantii isaanii hin tuqne si kadhatu. Yoo kana fudhatte, ajaja kee jala hojjetu; gargaartota kees ta’u” jedhe. Sayyidni Aalamootaa akkana jedhe: “Yaa adeeraa! Ani jecha tokko qofatti isaan waamuu barbaada; jecha sanaan Araboonni hundi isaaniif ni gad jedhu; warri Araba hin taanes jizyaa isaaniif ni kaffalu.” Hangafoota Qurayshiitiinis: “Eeyyee! Yoo jecha tokko naaf jettan, isin Araboota hunda irratti ni mootu; warri Araba hin taanes isiniif ni gad jedhu” jedhe. Abuu Jahl: “Tole. Nuti dachaa kudhan ni jenna. Jechi sun maali?” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Yoo ‘Laa ilaaha illallaah’ jettanii, taabota Allaahu ta’aalaa malee gabbartan immoo kaastanii gattan” yommuu jedhu, mushrikoonni battaluma: “Kana malee waan biraa nu gaafadhu!…” jedhan. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Utuu aduu fiddanii harka koo keessa kaa’attan illee, ani kana malee waan biraa isin hin gaafadhu” jedhe.
Mushrikoonni: “Yaa Abul-Qaasim! Yaada baay’ee nama dinqisiisu dhiheessaa jirta. Nuti fedhii kee eeguu barbaanna; ati garuu fedhii keenya hin eegdu!” jedhanii ka’anii deeman. Yommuu isaan deeman, Abuu Xaalib Nabiyyii keenya kabajamaatiin: “Wanti ati Quraysh irraa gaafatte guutumaan sirrii ture. Dhugaa dubbatte” jedhe. Jechi adeera isaa kun Sayyida keenya Ergamaa Rabbii abdachiise; Abuu Xaalib gara iimaanaa dhufuu akka danda’u hubatee: “Yaa adeeraa! Al tokko ‘Laa ilaaha illallaah’ jedhaa!.. Akka ani Guyyaa Qiyaamaa shafaa’aa isiniif godhuuf” jedhe. Abuu Xaalib: “Namoonni ‘Du’a sodaatee kanaaf Muslima ta’e’ jedhanii akka na qeeqan sodaadha. Kanaa achi fedhii kee nan guuta ture” jedhee akka nafsii isaatti ulfaate ibse; dhukkubni isaa ittuma cimaa deemee boqote.2
Boqochuu haadha teenya Khadiijaa
Bara kurnaffaa bi’sataa keessa, Abuu Xaalib erga boqotee guyyaa sadii booda, marsaa waggaa sadii, kan dhukkubbii fi gaddaan darbe, booda – Hijraa dura waggaa sadii, jalqaba ji’a Ramadaanaa keessa – haati teenya Khadiijaan eebbifamtuun, kan dhiphina Sayyida keenya Ergamaa Rabbii qooddattuu fi hiriyyaa jireenyaa waggaa digdamii shanii turte, umurii waggaa 65tti boqotte.3 Boonsi Uumamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) haadha teenya Khadiijaa harka isaa eebbifamaatiin awwaale. Adda ba’uu isheetiin baay’ee gadde.
Waggaa tokko keessatti haati teenya Khadiijaa fi adeerri isaa Abuu Xaalib walduraa duubaan boqochuun isaanii Nabiyyii keenya kabajamaa gadda keessa buuse. Kanaafuu waggaan kun “Sanat al-Huzn”, jechuunis Waggaa Gaddaa, jedhame.
Boqochuun haadha teenya Khadiijaa Nabiyyii keenya jaalatamaa raasee, baay’ee cimsee gaddisiise. Sababni isaas, isheen ishee jalqaba iimaanatti dhuftee Sayyida keenya Ergamaa Rabbii dhugoomsite turte. Kana malees, deeggarsa isaa isa guddaa fi jajjabeessituu isaa turte. Yeroo namni hundi diina ture, isheen onnee ishee guutuu isaaf bantee turte; jaalala Nabiyyii keenyaatiin guutamtee turte. Qabeenya ishee, horii ishee, waan qabdu hunda karaa Islaamummaa irratti baaste; tajaajila Nabiyyii keenya jaalatamaa raawwachuuf halkanii fi guyyaa wal qabsiiste. Ergamaa Rabbii yoomiyyuu hin gaddisiifne; gonkumaa onnee isaa hin cabsine. Nabiyyiin keenya kabajamaan kana yeroo yerootti himaa, akkasiin ulfina haadha manaa isaa eebbifamtuu yaadata ture.
“Yaa adeeraa! Al tokko ‘Laa ilaaha illallaah’ jedhaa!.. Akka ani Guyyaa Qiyaamaa shafaa’aa isiniif godhuuf” Hadiisa shariifa
Guyyaa tokko, utuu Nabiyyiin keenya ala jiruu, Khadiijaan isa barbaaduuf baate. Jibriil alayhis-salaam bifa namaatiin isheetti mul’ate. Haati teenya Khadiijaan waa’ee Nabiyyii keenya kabajamaa isa gaafachuu barbaaddus, diinota keessaa tokko ta’uu waan danda’uuf deebite. Nabiyyii keenya jaalatamaa mana keessatti yommuu argitu, waan ta’e itti himte. Boonsi Uumamaa akkana jedhe: “Namni ati argitee waa’ee koo gaafachuu barbaadde sun eenyu akka ta’e ni beektaa? Inni Jibriil (alayhis-salaam) ture. Akkan nagaa isaa sitti himu natti hime. Akkasumas Jannata keessatti mana lu’ulu’aa irraa ijaarame tokko siif qophaa’uu isaa akkan sitti himu natti hime. Achi keessa, dhugumaan, waan akka kanaa gaddaa, dhiphinaa, dadhabbii fi ba’aa qabu hin jiru.”
Harki isa tokkoo qilleensa irratti hafe, kaan jaamaa ta’e
Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Sahaabota isaa, warra ilmaan namaa keessaa caalaatti carraa qabeeyyii ta’an, haasawa kan fakkaataa hin qabneen onnee isaanii nuuraan ifsa ture. Aayatoota kabajamoo bu’an ibsee, waan hin himamne yookaan hin hubatamne tokkollee hin hambisu ture. Gidduu kanatti, akka mushrikoonnis iimaanatti dhufaniif, iddoo isaan walitti qabamanitti deemee, utuu hin dadhabin, utuu hin rifatin gara iimaanaatti isaan waama ture. Haala kanaan Abuu Jahl fi Waliid bin Mughiiraan baay’ee aaranii: “Haala kanaan yoo itti fufe, Muhammad nama hunda gara amantii isaatti garagalcha; nama taabota keenya gabbaru tokkollee hin hambisu” jedhu turan. Guyyaa tokko furmaanni dhimma kana xumuruu tokkichi Nabiyyii keenya jaalatamaa, Sayyida Aalamootaa, ajjeesuu akka ta’e murteessan. Abuu Jahl Waliid bin Mughiiraa fi dargaggoota ilmaan Makhzuum keessaa muraasa of wajjin fudhatee gara Baytullaah dhufe. Yeroo sana Nabiyyiin keenya jaalatamaan salaachaa ture. Abuu Jahl dhagaa harka isaatti qabatee battaluma gara fuulduraatti utaale. Yeroo Jaalallee Kabajamaa fi Nabiyyii Ulfaataa dhagaan rukutuuf harka isaa ol kaasetti, harki isaa qilleensa irratti utuu hin sochoo’in hafe. Homaa gochuu dadhabee dinqifate. Haaluma kanaan iddoo irraa dhufetti deebi’e. Bira mushrikootaa yommuu ga’u, harki isaa gara haala isaa duraatti deebi’e; dhagaanis lafatti bu’e. Ilmaan Makhzuum keessaa tokko dhagaa sana butee: “Ni argitu! Isa kan ajjeesu ana!..” jedhee gara Nabiyyii keenya kabajamaatti deeme. Yommuu dhihaatu, akkuma tasaa iji isaa jaamee naannoo isaa arguu dadhabe. Kana irratti ilmaan Makhzuum hundi walitti qabamanii gara Nabiyyii keenya jaalatamaatti dhihaatan. Yeroo Nabiyyii keenya kabajamaatti baay’ee dhihaatanitti, isa arguu dadhaban. Garuu sagalee isaa eebbifamaa ni dhaga’u turan. Yommuu gara iddoo sagaleen irraa dhufuutti deeman, sagaleen duuba isaanii irraa dhufe; yommuu duubatti garagalan immoo iddoo duraa irraa dhufuu jalqabe. Haala kanaaf yeroo hedduu ragaa ta’an. Dhuma irratti dinqifatanii, Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irratti homaa utuu hin godhin iddoo sana dhiisanii deeman.
Kaadhimmaa Aa’ishaa fi Sawdaa
Khadiijaan (radiyallaahu anhaa) erga boqottee booda, namni mana Ergamaa Rabbii qindeessu hin hafne. Giiftiin Khawlaa bint Hakiim haala kana argitee fuuldura Hogganaa Aalamaa dhaqxee akkana jette: “Yaa Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam)! Hiriyyaa jireenyaa isinitti tolu fi haadha manaa tajaajila keessaniif malu isin barbaachisa. Yoo feetan, haadha manaa tokko isiniif nan kaadhima.” Ergamaan Rabbii: “Yaa Khawlaa, dubartiin tajaajila kanaaf maltu eessa jirti?” jedhe. Khawlaan: “Yoo durba barbaaddan, intala hiriyyaa keessanii Abuu Bakr, Aa’ishaa dha. Yoo dubartii abbaan manaa jalaa du’e barbaaddan, Sawdaa bint Zam’aa tu mala” jette. Rasuula alayhis-salaam: “Lamaanuu naaf kaadhimi” jedhe. Ergamaan Rabbii jalqaba Aa’ishaa, achiis Sawdaa kaadhimate. Sawdaa Makkaatti mana isaatti fudhate. Cidhi Aa’ishaa wajjin bara lammaffaa Hijraa, ji’a Shawwaal keessa Madiinaatti ta’e.
Wal arguu Aqabaa
Nabiyyiin keenya jaalatamaan waggaa waggaan gosoota Ka’abaa daawwachuuf dhufan gara amantiitti waama ture. Ibidda Jahannam jalaa ba’anii gammachuu bara baraa akka argataniif tattaafata ture; arrabsoo gosa kamiyyuu utuu hin yaadin, dirqama nabiyyummaa raawwachuu itti fufe. Iddoowwan gosoonni itti qubatan dhaabatee, warra dhufaniin: “Hanga ani dirqama nabiyyummaa Allaahu ta’aalaan naaf kenne raawwadhutti, eenyutu na keessummeessee na gargaara? (Akkasiin) Jannanni isaaf haa kennamu” jedha ture; garuu namni isa keessummeessu yookaan isa gargaaru tokkollee hin argamne.
Bara kurnaffaa bi’sataa, ji’a Zul-Hijjaa ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan gabaa guddaa irratti garee warra Madiinaa, kan Ka’abaa daawwachuuf dhufe, wajjin wal arge. Isaaniin: “Isin eenyuu?” jedhee yommuu gaafatu, warra Madiinaa fi gosa Khazraj irraa ta’uu isaanii himan. Giiftiin Salmaa, haati Abdulmuxxalib, akaakoo Nabiyyii keenyaa, gosa Khazraj keessaa damee ilmaan Najjaar irraa turte. Nabiyyiin keenya namoota Khazraj jahan kana wajjin Aqabaatti yeroo muraasaaf taa’ee, aayatoota kabajamoo 35–52 Suuraa Ibraahiim isaaniif dubbisee Islaamummaa itti hime. Amantii kana akka seenaniif isaan affeere.
Madiinaatti gosoonni Aws fi Khazraj durii kaasee diinota Yahuudotaa turan; yeroo carraa argatan wal haleellu turan. Yeroo hunda gidduu isaaniitti waldhabbiin yoo ka’e, Yahuudonni: “Dhihootti nabiyyiin tokko ni dhufa. Yeroon hin hafne; har’a yookaan boru ni mul’ata. Nuti isa hordofnee ni jabaanna. Isinis ni adabna” jedhu turan. Warri Aws fi Khazrajis, yoo Yahuudota dura Muslima ta’anii Islaamummaadhaan kabajaman, isaan mo’anii Madiinaa irraa akka isaan baasan amanu turan.
Namoonni carraa qabeeyyiin kun, kan hangafoota gosa isaanii fi Yahuudota Madiinaa keessa jiraatan irraa nabiyyiin tokko dhihootti akka dhufu dhaga’an, mallattoolee nabiyyummaa Rasuula Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) irratti argan. Yommuu inni gara amantiitti isaan waamu, wal ilaalan. Achiis wal gidduutti: “Nabiyyiin Yahuudonni beeksisan isa kana!” jedhan.
Kanaafuu battaluma fuuldura Ergamaa Rabbiitti Kalima-i shahaadaa jedhanii Muslima ta’an. Nabiyyii keenya kabajamaatiinis akkana jedhan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Nuti saba keenya utuu Yahuudota wajjin lolaa jiruu dhiifnee dhufne. Allaahu ta’aalaan isaanis sababa keessaniin iimaanaan akka kabaju abdatama. Akkuma deebineen isaanii fi saba keenya nabiyyummaa keessan akka fudhatan ni waamna. Waan amantii kana irraa fudhanne isaanittis ni himna. Yoo Allaahu ta’aalaan amantii kana irratti isaan walitti qabee tokkoomse, namni isin caalaa jaallatamaa fi ulfaataa ta’u hin jiru.”
Namoonni ja’an kun dhugumaan amananii, waan Allaahu ta’aalaan Nabiyyii keenyatti beeksise fudhatanii dhugoomsan.
“Hanga ani dirqama nabiyyummaa Allaahu ta’aalaan naaf kenne raawwadhutti, eenyutu na keessummeessee na gargaara? (Akkasiin) Jannanni isaaf haa kennamu” Hadiisa shariifa