MARSAA

Jalqaba marsaa

Bara torbaffaa bi’sataa… Mushrikoonni Islaamummaan onnee namootaa akka hin seenne fi akka hin babal’anne ittisuuf utuu hin dhaabatin tattaafachaa turan. Haa ta’u malee, guyyaa guyyaan Muslimoonni ittuma baay’achaa deeman. Dararaa fi cunqursaan Muslimoota irratti raawwatamu karaa isaanii irraa isaan hin deebisne; faallaa kanaa, akka caalaatti wal qabatanii fi wal hidhatan isaan godhe. Isaan keessaa namni tokkollee amantii isaa irraa hin deebine; karaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii irratti lubbuu isaanii aarsaa gochuu irraa duubatti hin jenne. Gosoonni Makkaan ala jiran yommuu kana dhaga’an fedhiin isaanii dabalaa deeme; ifni Islaamummaa iddoowwan caalaatti fagoo ga’e. Mushrikoonni akka namoonni isaan gara Habashaatti ergan fedhii isaanii hin argatne, keessumaa immoo Najaashiin Ashamaan Muslima ta’ee Muslimoota eegee gaarummaan isaan qabaa jiraachuu isaa yommuu baran, aariidhaan maraatan. Haaloo kanaa dachaadhaan ba’uuf, hundee Islaamummaa buqqisuufis walitti qabamanii murtoo sodaachisaa kana murteessan: “Bakka inni jiru hundatti, bakka inni itti mul’atu hundatti, Muhammad dhugumaan ni ajjeefama!…”

Kaafiroonni waa’ee kanaa kakuu kakuu irratti kakatan.

Abuu Xaalib murtoo mushrikootaa kana yommuu dhaga’u, baay’ee gadde. Waa’ee lubbuu ilma obboleessa isaa eebbifamaa, kutaa onnee isaa, sodaa keessa seene. Gosa isaa walitti qabee, Sulxaana Uumamaa mushrikoota Qurayshii irraa akka eegan isaan ajaje. Ilmaan Haashim hinaaffaa firummaatiin ajaja kana raawwachuuf tokkooman. Kanaafis Nabiyyii keenya kabajamaa fi Sahaabota isaa isatti amanan hunda gara Shi’b Abii Xaalib, jechuunis ganda Abuu Xaalibitti affeeran; gandi kun gama kaabaa Makkaatti, Baytullaah irraa gara kiiloo meetira sadii fagaatee, gaara xiqqaa irra ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) Sahaabota isaa walitti qabee Shi’b keessa jiraachuu jalqabe. Ilmaan Haashim keessaa Abuu Lahab qofti murtoo Nabiyyii keenya kabajamaa eeguu mormee gara Shi’biitti hin deemne. Mushrikoonni, isa dabalatee, tokkoomanii Nabiyyii keenya ajjeesuuf carraa eeggachuu jalqaban.1

Mushrikoonni Nabiyyii keenya kabajamaa fi Sahaabota isaa ganda Abuu Xaalibitti walitti qabamuu isaanii yommuu argan, ammas walitti qabamanii murtoo kana murteessan: “Hanga Muhammad alayhis-salaam ajjeefamuuf Qurayshiitti dabarfamee kennamutti, ilmaan Haashim irraa intalti hin fuudhamtu!… Isaaniif intalti hin heerumtu!… Isaanitti wanti tokkollee hin gurguramu!… Isaan irraa wanti tokkollee hin bitamu!… Isaan wajjin walitti hin dhufamu, hin haasa’amu, hin walqunnamamu!… Manneen isaanii fi ganda isaaniitti hin seenamu!… Gaaffiin nagaa isaan irraa dhufu gonkumaa hin fudhatamu!… Yoomiyyuu isaaniif garaan hin laafu!…”

Murtoo kana, kan mushrikni Mansuur bin Ikrimaa jedhamu waraqaa irratti barreesse, chaappaa itti godhan. Akka namni hundi argee hordofuuf, keenyan Ka’abaa Mu’azzamaa irratti fannisan.

Oduun kun yommuu Nabiyyii keenya jaalatamaa ga’u, baay’ee gaddee du’aa godhe. Du’aan isaa battaluma fudhatame; harki Mansuur, nama carraa-dhabeessa sanaa, yeroo gabaabaa keessatti goggoge. Mushrikoonni dinqifatanii: “Ilaalaa! Cunqursaa nuti ilmaan Haashim irratti raawwanneef, harki Mansuur goggogee balaan isa qunname” jedhan. Qalbiin isaanii deebi’uu mannaa, caalaatti diddaa jabeessan. Mataa karaawwan gara Shi’biitti geessanii irratti eegdota kaa’an. Nyaanni fi uffanni achi akka hin seenne dhorkan. Daldaltoota gara Makkaa dhufaniin akka Shi’b hin seenne, meeshaa isaanii achitti hin geessine, yoo barbaachise immoo isaan ofii gatii ol’aanaan akka bitan itti himan. Akkasiin namoota Shi’b keessa jiran beelaan ajjeesuu, yookaan ilmaan Haashim gaabbanii Nabiyyii keenya kabajamaa isaanitti dabarsanii akka kennan yaadan. Haalli kun waggaa waggaan hanga yeroo Ka’abaa daawwachuutti itti fufa ture.

“Yaa Nabiyyii Koo! Rabbii fi mu’minoota faana kee hordofantu siif ga’a!” Anfaal: 64

Akka aadaatti yeroo kanatti dhiigni hin dhangala’u ture. Kanaafuu ilmaan Haashim bilisaan gara Makkaa deemanii, gabaa bitachuudhaan fedhii waggaa tokkoo guutachuuf yaalu turan. Isaan keessaa namni tokko meeshaa bituuf daldalaa tokko bira yoo dhufe, mushrikoonni akka Abuu Lahab fi Abuu Jahl, warri mushrikoota keessaa hangafoota ta’an, battaluma achi ga’anii daldaltootaan: “Yaa daldaltoota! Sahaabota Muhammadiif gatii keessan baay’ee ol kaasaa; akka qaala’iinsa isaatiin namni tokkollee waa bitachuu hin dandeenye! Sababa kanaan meeshaan keessan utuu hin gurguramin harka keessan yoo hafe, nuti hunda isaa bituuf qophii dha” jedhu turan. Isaanis meeshaa isaaniitiif gatii ol’aanaa himu turan; Muslimoonni immoo utuu homaa hin bitin deebi’u turan…

Karaa kana irratti Nabiyyiin keenya jaalatamaan, haati teenya Khadiijaa fi Abuu Bakr as-Siddiiq qabeenya isaanii hunda baasan; iyya ijoollee beelaan hanga samiitti ol ba’u qabbaneessuuf yaalan. Qola mukaa, hidda margaa fi hamma cicciramaa gogaa gogee illee isaan nyaachisan. Haadholii fi abbootiin rakkina irraa kan hafe lafee fi gogaa qofa ta’an. Nabiyyii keenya kabajamaa irraa jalqabee Sahaabonni kaanis beela irraa garaa isaanii eebbifamaa irratti dhagaa hidhatan. Mushrikoota keessaa namni tokko garaa laafee dhoksaan waan tokko yoo fide, warri kaan isa tumanii baay’ee arrabsu turan. Walumaagalatti, dhufaa fi deemni ni kutame; mu’minoonni rakkoo cimaa keessa galan.

Mushrikoonni cunqursaa cimaa kanaan ilmaan Haashim gara qalbii deebi’anii, Abuu Xaalib Nabiyyii keenya kabajamaa isaanitti akka dabarsee kennu eeggachaa turan. Muslimoonni ganda Abuu Xaalib keessa jiran garuu, faallaa yaada isaanii kanaa, Nabiyyii keenya kabajamaa eegaa turan; akka miidhaan isa hin qunnamneef tarkaanfii hunda fudhatu turan. Abuu Xaalib ajjeechaa dhoksaa ta’uu danda’u ittisuuf, iddoo Sayyida keenya Ergamaan Rabbii ciisutti walduraa duubaan eegdota kaa’ee, mana isaa keessatti tasgabbiin akka rafu godhaa ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan immoo utuu gonkumaa hin sodaatin, ajaja Allaahu ta’aalaa raawwachuu fi Islaamummaa babal’isuuf sekondii tokko illee gatii malee hin dabarsu ture; namoota gara amantiitti waamuudhaan Jahannam jalaa ba’uu isaaniitiif sababa ta’uuf tattaafata ture; karaa kana irratti obsaan gorsa isaa itti fufe. Akka mushrikoonni Qurayshii, warri isa sobsiisan, isaanis beelli maal akka ta’e hubataniif, guyyaa tokko Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii! Isaan kanaanis, akka waggoota beelaa torban bara Yuusuf (alayhis-salaam) turanii, adabbii beelaa torba kennuudhaan na gargaari.” Guyyoota sana booda samii irraa copheen roobaa tokko illee hin buune. Lafti dheebuu irraa gubatte. Lafa irratti biqiltuun magariisni tokkollee hin argamu ture. Mushrikoonni Qurayshii waan isaan qunname wallaalan. Reeffa horii beelaan du’anii fi gogaa saree ure nyaachuudhaan du’a jalaa ba’uuf yaalan.

Ijoolleen isaaniis beela irraa iyyuu fi booyuu jalqaban. Baay’een isaanii beelaan du’an. Beela irraa yommuu gara samii ilaalan, naannoon hundi akka waan aaraan haguugameetti itti mul’ata ture. Qalbiin isaanii deebi’ee, guddina cunqursaa raawwatanii akka waan hubataniitti ta’an. Isaan keessaa Abuu Sufyaan fuuldura ulfaataa Nabiyyii keenya kabajamaatti ergan. Abuu Sufyaan dhufee kakatee akkana jedhe: “Yaa Muhammad! Ati aalama hundaaf rahmata ta’uun akka ergamte ni dubbatta; Rabbiitti amanuu fi mirga firummaa eeguu nu ajajjeetta. Haa ta’u malee sabni kee gogiinsaa fi beelaan dhumaa jira. Akka balaan kun nu irraa ka’uuf Rabbii keetti mee du’aa godhi; Rabbiin du’aa ati gootu ni fudhata. Yoo du’aa akkasii goote, hundi keenya ni amanna!…”

Akkasiin cunqursaa fi dararaa raawwatan cinatti dhiisanii, rakkoo keessa galanii Sayyida keenya Ergamaa Rabbii kadhachuu jalqaban. Nabiyyiin keenya kabajamaan waan isaan hojjetan fuula isaaniitti itti hin himne; jecha isaanii “Ni amanna” jedhu irratti harka isaa eebbifamaa ol kaasee Janaab-i Haqq kadhate. Allaahu ta’aalaan du’aa Habiiba Isaa fudhatee Makkaa irratti rooba baay’ee buuse; lafti bishaaniin quufte, biqiltoonnis magariisuu jalqaban. Mushrikoonni gogiinsaa fi beela jalaa ba’anis, waadaa galan dagatanii kufrii irratti cichan…

Allaahu ta’aalaan aayatoota kabajamoo deebii isaaniif ta’uuf buuse keessatti, hiikaan akkana jedhe: “Garuu isaan (Allaahu ta’aalaa fi Muhammad alayhis-salaamitti hin amanan; waa’ee Qur’aana Kabajamaa, Aakhiraa fi deebi’anii ka’uu…) shakkii keessatti taphachaa jiru. Egaa (yaa Habiiba Koo!) guyyaa samiin aara ifaa fidu eeggadhu. Aarri sun namoota hunda guutumaan guutuutti haguuga. Kun adabbii baay’ee cimaa dha! (Namoonni): ‘Yaa Rabbii keenya! Adabbii kana nu irraa kaasi; nuti ni amanna’ jedhu. Utuu nabiyyiin dhugaa isaaniif ibsu isaanitti dhufee jiruu, yaaduu fi barnoota fudhachuun isaaniif eessa jira? Achiis isa irraa garagalanii: ‘Inni nama barsiifame, maraataa dha’ jedhan. Nuti adabbii kana xiqqoo yommuu kaasnu, isin ammas gara haala keessan isa duraatti ni deebitu. Guyyaa isaan cimina guddaadhaan qabaman (guyyaa Badr), dhugumaan Nuti (isaan irraa) haaloo ni baafanna. Ulfina Kootiin, dhugumaan Nuti isaan dura (mushrikoota Qurayshii dura) saba Fir’awn illee qoreerra. Nabiyyiin ulfaataan tokko gama Keenya irraa isaanitti dhufe (inni Muusaa alayhis-salaam dha). Inni akkana isaaniin jedhe: ’Garboota Rabbii (Ilmaan Israa’iil) naaf kennaa. (Ana wajjin isaan ergaa. Gad isaan dhiisaa; isaan hin adabinaa.) Dhugumaan ani nabiyyii amanamaa, Allaahu ta’aalaa biraa wahyiidhaan isinitti ergame dha. Allaahu ta’aalaa irratti of hin tuulinaa. Ani ragaa dhugummaa dhimma koo ifa godhuu fi mu’jizaa ifaa wajjin isinitti dhufeera. Beekaa, akka isin dhagaan na tumtanii na ajjeestan irraa Allaahu ta’aalaa, Rabbii koo fi Rabbii keessanitti nan maganfadha; Inni na eega. Yoo na dhugoomsuu fi natti amanuu baattan, haala kootiin na dhiisaa. (Ani gaarummaa keessan irraa abdii kutadheera; yoo xinnaate hamaan keessan na hin tuqin.)’ (Isaan akkuma hin amanne fi isa sobsiisan, faallaa kanaa dararaa fi rakkoo adda addaa isatti fiduu yommuu jalqaban,) Muusaan (alayhis-salaam) Allaahu ta’aalaaf du’aa godhee: ‘Yaa Rabbii koo! Isaan kun saba kufrii irratti cichu dha’ jedhe. Allaahu ta’aalaan Muusaaf (alayhis-salaam) wahyii buusee akkana jedhe: ’Garboota Koo (Ilmaan Israa’iil) wajjin halkaniin (Masrii irraa) ba’ii deemi! Fir’awn fi gargaartonni isaa akka isin baatan yommuu dhaga’an, dhugumaan isin hordofu. Saba kee wajjin galaana erga ceetee booda, akkuma jirutti dhiisi (ulee kee irra deebitee rukutee karaawwan banaman hin cufin; banaa dhiisi). Sababni isaas, Fir’awn fi loltoonni isaa karaawwan sana seenanii ni liqimfamu, bishaanitti ni dhidhimu.’”2

Marsaa kaasuu

Mushrikoonni jecha isaanii “Ni amanna” jedhu irraa deebi’anii ammas cunqursaa jalqaban. Guyyaa tokko Allaahu ta’aalaan Nabiyyii keenya kabajamaatti wahyiidhaan beeksise: “raammoo mukaa (billaachaa) waraqaa waliigaltee Ka’abaa irratti fannifametti akka erge, raammoon xiqqaan sunis maqaa Allaahu ta’aalaa malee barreeffama hunda akka nyaate…” Nabiyyiin keenya kabajamaanis Abuu Xaalibiin akkana jedhe: “Yaa adeeraa! Rabbiin koo Allaahu ta’aalaan raammoo mukaa waraqaa waliigaltee Qurayshiitti erge. Maqaa Allaahu ta’aalaa malee waan achi keessatti ibsame – cunqursaa, firummaa kutuu, maqaa balleessuu… – keessaa tokkollee hin hambisne; hunda balleesse.”

“Yaa Rabbii! Isaan kanaanis, akka waggoota beelaa torban bara Yuusuf (alayhis-salaam) turanii, adabbii beelaa torba kennuudhaan na gargaari!” Hadiisa shariifa

Abuu Xaalib: “Kana Rabbiin kee sitti hime?” jedhee yommuu gaafatu, Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Eeyyee” jedhe. Yeroo sana Abuu Xaalib: “Ati dhugaa malee akka hin dubbanne nan ragaa ba’a” jedhe. Battaluma uffatee gara Ka’abaa deeme. Hangafoonni mushrikootaa achi taa’aa turan. Abuu Xaalib yommuu dhufu arganii: “Tarii Muhammad nuuf dabarsee kennuuf dhufaa jira!..” jedhan. Abuu Xaalib bira isaanii yommuu ga’u akkana jedhe: “Yaa hawaasa Qurayshii! Ilmi obboleessa koo, inni al-Amiin ta’ee yoomiyyuu soba hin dubbanne, raammoon mukaa tokko barreeffama waraqaa isin barreessitan keessaa maqaa Allaahu ta’aalaa malee hunda akka nyaate natti hime. Kottaa, waraqaa nu irratti barreessitan fidaa; mee haa ilaallu!.. Yoo jechi kun dhugaa ta’e, nan kakadha, hundi keenya hanga duunutti isa eeguu itti fufna. Isinis cunqursaa fi amala hamaa kana dhiisaa…” Mushrikoonni hawwiin guutamanii waraqaa sana keenyan Ka’abaa irraa buusanii fidan. Abuu Xaalib: “Dubbisaa!” yommuu jedhu, isaan keessaa namni tokko dubbisuuf waraqaa yommuu banu, barreeffamni hundi, “Bismika Allaahumma” malee, akka haqame arge.3 Mushrikoonni waan jedhanii fi waan godhan wallaalan. Isaan keessaa gariin waliigaltee irraa waan deebi’aniif, marsaa cimaa kana – kan waggaa sadii ture, dhukkubbii hin irraanfatamne fide, onnee keessatti madaa gadi fagoo bane – ni kaasan. Haa ta’u malee diinummaa isaanii irraa gonkumaa hin deebine; faallaa kanaa caalaatti jabeessan. Babal’ina Islaamummaa dhorkuuf karaa hunda yaalan. Tattaaffii isaanii kana hunda illee, Islaamummaan saffisaan babal’achaa ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Muhammad alayhis-salaam namoota dukkana Jaahiliyyaa keessatti hafuurri isaan qabatu baraaruuf tattaafata, gammachuu dhugaattis isaan ga’a ture. Warri gammachuu kana argatan qananii guddaa argataniif galateeffatanii, arrabsoo fi dararaa mushrikootaa duratti gonkumaa hin rifanne. Onneen hammam baay’een, mu’jizoota Muhammad alayhis-salaam fi jabina Muslimoonni amantii isaanii irratti qaban arganii, nuura Islaamummaatiin ifa hin argannee!

Ji’a lamatti baqaquu

Mu’jizoota Nabiyyii keenya kabajamaa guguddaa keessaa tokko ji’a lamatti baqaquu isaa ti. Gareen mushrikootaa, kan isaan keessa Abuu Jahl fi Waliid bin Mughiiraan jiran, Rasuula Kabajamaatiin (sallallaahu alayhi wa sallam): “Yoo ati dhugumaan nabiyyii taate, ji’a walakkaan isaa tulluu Qu’ayqi’aan irratti, walakkaan isaa immoo tulluu Abuu Qubays irratti akka mul’atuuf lamatti baqaqsi!..” jedhan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Yoo kana godhe, ni amantuu?” jedhe. Isaan: “Eeyyee, ni amanna” jedhan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akka ji’i lamatti baqaquuf Allaahu ta’aalaa kadhate. Jibriil alayhis-salaam battaluma Nabiyyii keenya jaalatamaa bira dhufee: “Yaa Muhammad! Halkan har’aa akka mu’jizaa daawwataniif warra Makkaatti beeksisaa” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan, guyyaa kudha afraffaa ji’aa, halkan ji’i guutuu (badr), jechuunis guutumaan geengoo fi isa caalaatti ifu ta’ee, ji’i lamatti akka baqaqu, warri barnoota fudhachuu barbaadanis akka daawwatan beeksise. Halkan sana Nabiyyiin keenya jaalatamaan quba isaa eebbifamaatiin yommuu agarsiisu, ji’i lamatti baqaqe. Tokko tulluu Abuu Qubays, kaan immoo tulluu Qu’ayqi’aan irratti mul’ate. Achiis samii irratti deebi’ee walitti makame.

Ergamaan Rabbii: “Yaa Abuu Salamaa bin Abdulasad, yaa Arqam bin Abil-Arqam! Ragaa ta’aa!” jedhee booda, Sahaabota isa bira jiran kaaniinis: “Ragaa ta’aa!” jedhe. Mushrikoonni ija isaaniitiin mu’jizaa ifaa biraa argan. Garuu jecha isaanii eeganii hin amanne qofa utuu hin taane, namoonni biroos akka hin amanne dhorkuuf: “Kun falfala Muhammad nurratti godhe malee waan biraa miti! Garuu namoota hunda falfaluu hin danda’u!.. Mee namoota biyyoota biraa irraa dhufan illee haa gaafannu. Isaanis taatee kanaaf ragaa ta’aniiruu haa ilaallu. Yoo arganiiru ta’e, himannaan Muhammad nabiyyummaa ilaalchisee dhugaa dha. Yoo kana hin taane, kun falfala” jedhan. Warra dhufan gaafatan; namoota iddoowwan biraatti erganiis gaafachiisan. “Eeyyee, halkan sana ji’i lamatti baqaquu isaa argineerra!” jedhanii namoota hunda irraa waanuma tokko dhaga’an. Ammas ni waakkatan. Warra waakkatan hunda dursee Abuu Jahl ture. Akka namoonni qananii iimaanaa hin argatneef: “Falfalli yatiima Abuu Xaalib samii illee ga’eera!..” jedhee onnee namootaa balleessaa ture.4 Waakkii isaa kana irratti Allaahu ta’aalaan aayatoota kabajamoo buuse. Hiikaan:

“Sa’aatiin (Qiyaamaan) dhihaatte, ji’is baqaqe (lamatti qoodame). Isaan (kaafiroonni Qurayshii) yoo mu’jizaa (kan nabiyyummaa Muhammad alayhis-salaam agarsiisu) argan, (itti yaaduu fi amanuu irraa) garagalanii: ’Kun falfala itti fufaa (kan hin addaan cinne, bal’aa fi jabaa) dha’ jedhu. Isaan (Nabiyyicha yookaan mu’jizaa) sobsiisan, kijiba jedhan; fedhii ofii isaanii (hawwii fi barbaachisa nafsii isaanii) hordofan. Haa ta’u malee, dhimmi hundi (gara itti qajeele) dhuma isaa ga’ee iddoo isaa argata. Dhugumaan, isaanitti (mushrikoota Makkaatti) oduuwwan barbaachisoon hedduun (murtiiwwan, dhorkaawwan) kan (hamaa irraa) isaan dhorkan dhufaniiru. (Ajajni fi beekumsi kun) hikmata guutuu dha. Rasuulonni, akeekkachiisni fi sodaachisni (isaaniif) gonkumaa hin fayyadu. Egaa (yaa Habiiba Koo! Waakkii irratti yoo cichan) atis isaan irraa garagali. Guyyaa waamaan sun (Israafiil alayhis-salaam) gara waan hin argamnee fi hin beekamnee (gara iddoo Walitti Qabamaa, gara herregaatti) waamu, ijji isaanii salphattee fi gadi deebitee (sodaa fi rifaatuu irraa eessa akka deeman utuu hin beekin) akka hawwaannisa faffaca’eetti qabrii isaanii keessaa ni ba’u. Kaafiroonni, (morma isaanii gad qabatanii) gara waamaa sanaatti yommuu fiigan: ‘Guyyaan har’aa guyyaa akkam nutti ulfaatu fi cimaa dha!’ jedhu.”5

Rabbiin koo isiniifis hidaayaa haa kennu

Marsaan waggaa sadii mushrikoonni Muslimoota irratti godhan erga xumuramee booda, Najraan irraa gareen tokko gara Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti dhufe. Isaan gara namoota digdamaa ta’u turan; Sahaabota gara Habashaatti godaanan irraa waa’ee Islaamummaa dhaga’anii, Islaamummaa baruu fi carraa Nabiyyii keenya kabajamaa arguu argachuuf gara Makkaa dhufan. Ka’abaa Mu’azzamaa bira Sayyida keenya Ergamaa Rabbii wajjin wal argan. Gaaffii baay’ee gaafatanii, deebii waan hawwan caalaa bareedaa fi guutuu ta’e argatan. Mushrikoonni Qurayshiis naannoo irraa isaan ilaalaa turan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan, inni aalama hundaaf rahmata ta’ee ergame, Qur’aana Kabajamaa irraa aayatoota kabajamoo tokko tokko isaaniif dubbise. Isaan kanaan baay’ee tuqaman; imimmaan isaanii qabachuu dadhabanii booyan. Achiis waamicha Sayyida keenyaa irratti baay’ee gammadan; gammachuu guddaadhaan Kalima-i shahaadaa jedhanii Muslima ta’uudhaan kabajaman. Gara biyya isaaniitti deebi’uuf hayyama yommuu gaafatan, Abuu Jahl bira isaanii dhufee dubbii arrabsoodhaan guutame kana dubbate: “Nama akka keessan gowwaa ta’e tokko illee hin argine!.. Al tokko isa bira taa’uudhaan amantii keessan dhiiftanii, waan inni jedhe hunda dhugoomsitan!..” Namoonni kun, warri yeroo dhihoo Sahaabota ta’uudhaan kabajaman, akkana jedhanii deebisan: “Allaahu ta’aalaan isiniifis hidaayaa akka kennu hawwina. Arrabsoo fi wallaalummaa isin nurratti raawwattan nuti isinirratti hin raawwannu. Dhugumatti nuti mirga keessan tokkollee hin cabsine. Garuu kana sirriitti beekaa: jecha wallaaltota muraasaatiin qananii guddaa kana, kan arganne, gonkumaa dhabuu hin barbaannu; amantii dhugaa kana irraa hin deebinu.”6

“Yaa adeeraa! Rabbiin koo Allaahu ta’aalaan raammoo mukaa waraqaa waliigaltee Qurayshiitti erge. Maqaa Allaahu ta’aalaa malee waan achi keessatti ibsame – cunqursaa, firummaa kutuu, maqaa balleessuu… – keessaa tokkollee hin hambisne; hunda balleesse” Hadiisa shariifa

Allaahu ta’aalaan aayatoota kabajamoo taatee kana irratti buuse keessatti, hiikaan akkana jedhe: “Namoonni Nuti isa (Qur’aana Kabajamaa) dura kitaaba kenninee hedduun isatti (Qur’aana Kabajamaatti) ni amanu. Yommuu (Qur’aanni Kabajamaan) isaanitti dubbifamu: ’Isatti amanneerra. Shakkii malee, kun dhugaa Rabbii keenya (biraa dhufe) dha. Dhugumaan nuti isa dura illee namoota Islaamummaa fudhatan turre’ jedhan. Isaan kanaaf, sababa obsa (fi jabina) isaaniitiin, mindaan isaanii yeroo lama kennama. Isaan hamaa gaariidhaan dhiibu. Waan Nuti ittiin isaan sooruu irraa (karaa gaarummaatti) baasu. Yommuu dubbii fokkuu dhaga’an, isa irraa garagalanii: ’Hojiin keenya keenyaaf, hojiin keessan immoo keessaniif. Nagaan isinii haa ta’u (nu irraa nagaa ta’aa); nuti wallaaltota hin barbaannu (michummaa isaaniis hin hawwinu)’ jedhu.”7

QASIIDAA BISHAANII8
Yaa ija, imimmaan kee ibidda onnee koo irratti hin dhangalaasin – hin kenniin bishaan,
Ibidda akkasitti boba’uuf furmaata hin ta’u bishaan.
Halluun gubbaa samii kan naanna’u halluu bishaanii ta’uu isaa hin beeku,
Yookaan gubbaa naanna’u sana imimmaan ija koo irraa marse bishaan.
Mi’aa goraadee keetiitiin onneen koo yoo cicciramte dinqii miti,
Iddoo itti darbutti dallaa keessatti boolla dhiisa bishaan.
Onneen madaa’e sodaadhaan waa’ee qara xiyya keetii9 dubbata;
Namni madaa qabu hundi of eeggannoon dhuga bishaan.
Eegduun oddoo wardii isaa bishaanitti haa dhiisu, hin dadhabin;
Wardiin akka fuula keetii hin daraaru, yoo oddoo kumaaf kenne illee bishaan.
Barreessaan tokkollee barreeffama isaa rifeensa maddii keetii fakkeessuu hin danda’u;
Akka qalamaatti yoo xiyyeeffatu illee, ija isaa keessa bu’a gurraacha bishaan.
Yaadannoo maddii keetiitiin rifeensi ija koo yoo jiidhe maal ta’a?
Abdii wardiitiin qoraattiif kennuun hin badu bishaan.
Guyyaa gaddaa onnee dhukkubsataa irraa goraadee ilaalcha keetii hin dhorkin;
Halkan dukkanaa’aa dhukkubsataaf kennuun gaarii dha bishaan.
Yaa onnee, qara xiyya isaa gaafadhu, hawwii koo adda ba’uu keessatti tasgabbeessi;
Dheebodheera; gammoojjii kana keessatti barbaaduu qaba bishaan.
Akkuma zaahidoonni Kawsar hawwan, ani hidhii keetii nan hawwa,
Akkuma machaa’aan daadhii mi’eeffatu, namni dammaqaan mi’eeffata bishaan.
Gara oddoo daandii keetii, utuu hin boqotin yeroo hunda ni yaa’a;
Tarii gaattiraa deemsi isaa bareedu sana jaallateera bishaan.
Daandii sanatti biyyee ta’ee karaa isaa cufuu qaba,
Inni dorgomaa koo waan ta’eef, gara daandii sanaa hin gadi dhiisu bishaan.
Yaa michoota, yoo hawwii harka isaa dhungachuutiin du’e,
Biyyee koo irraa okkotee tolchaatii Jaalalleef ittiin kennaa bishaan.

“Namoonni Nuti isa dura kitaaba kenninee hedduun isatti ni amanu. Yommuu (Qur’aanni Kabajamaan) isaanitti dubbifamu: ‘Isatti amanneerra. Shakkii malee, kun dhugaa Rabbii keenya (biraa dhufe) dha. Dhugumaan nuti isa dura illee namoota Islaamummaa fudhatan turre’ jedhan” Qasas: 52–53

Jannat al-Mu’allaa

Awwaala manneen awwaalaa (turbaa) Sahaabota hedduu, keessumaa immoo kan haadha teenya Khadiijaa (radiyallaahu anhaa), qabu. Har’a manneen awwaalaa kana arguun hin danda’amu. Akka carraa hamaa ta’ee, hojiiwwan seenaa bareedoo kun hundi diigamaniiru.