HIJRAA GARA HABASHAATTI

Hijraa jalqabaa gara Habashaatti

Bara shanaffaa nabiyyummaa (bi’sataa) Sayyida keenya Ergamaa Rabbii keessa, dararaa mushrikootaa utuu jiruu, lakkoofsi Muslimootaa dabalaa ture. Garuu mushrikoonnis dararaa isaanii dabalaa, waan danda’an hunda irraa duubatti hin jedhan turan. Nabiyyiin keenya kabajamaan akka Sahaabonni isaa dararaa obsuun hin danda’amne keessa galan, miila isaaniitiin funyoon gaalotatti hidhamanii kallattii faallaatti harkifamuun ciccirfaman baay’ee gadda ture. Dararaan kun guyyaa guyyaan caalaatti cimaa deeme; onneen isaa rahmataan guutamte obsuu hin dandeenye.

Guyyaa tokko Sahaabota walitti qabee: “Yaa Sahaabota koo! Amma lafa irra faca’aa. Allaahu ta’aalaan dhiheenyatti ammas isin walitti qaba” jedhe.

Isaanis: “Yaa Ergamaa Rabbii! Eessa haa deemnu?” jedhanii gaafatan. Nabiyyiin keenya harka isaa eebbifamaan biyya Habashaa ishaaree: “Kunoo achi! Biyya Habashaa deemaa!1 Sababni isaas achitti mootiin warra isa bira jiran keessaa nama tokkollee hin cunqursine tokko jira. Akkasumas biyyi sun biyya dhugaa ti. Hanga Allaahu ta’aalaan rakkoo isin keessa jirtan irraa karaa ba’iinsaa fi fayyinaa isiniif banutti, achi turaa” jedhe.

Akkasiin Hogganaan Aalamaa Muhammad Musxafaa (sallallaahu alayhi wa sallam) akka Sahaabonni isaa dararaa jalaa ba’anii, inni immoo qabsoo mushrikoota Makkaa irratti godhu kophaa isaa itti fufu murteessee ture. Nabiyyiin keenya jaalatamaan, inni yeroo dhalate: “Ummata koo! Ummata koo!” jedhe, amma immoo fayyina Sahaabota isaatiif of wareegaa ture. Hayyama isaa kana irratti Sahaabota keessaa gariin biyya isaanii dhiisanii godaanaa turan!.. Garuu Nabiyyii keenya jaalatamaa irraa waan addaan ba’aniif gaddi isaaniis baay’ee guddaa ture.

Hijraa jalqabaa kana irratti Usmaan fi haati manaa isaa Ruqayyaa bint Rasuulillaah, Abuu Huzayfaa fi haati manaa isaa Sahlaa bint Suhayl, Zubayr bin Awwaam, Mus’ab bin Umayr, Abdurrahmaan bin Awf, Abuu Salamaa bin Abdulasad fi haati manaa isaa Ummu Salamaa, Haaxib bin Amr, Aamir bin Rabii’aa fi haati manaa isaa Laylaa bint Abii Hasmaa, Usmaan bin Maz’uun, Abuu Sabraa bin Abii Ruhm fi haati manaa isaa Ummu Kulsuum bint Suhayl, Suhayl bin Baydaa’ fi Abdullaah bin Mas’uud (radiyallaahu anhum) hirmaatan.2 Nabiyyiin keenya kabajamaan waa’ee Usmaan akkana jedhe: “Shakkii malee Usmaan, nabiyyii Luux booda, nama jalqaba haadha manaa isaa wajjin hijraa godhe dha.”

Sahaabota keessaa gariin horii yaabbatanii, gariin immoo miilaan, dhoksaan Makkaa irraa ba’an. Yeroo imaltoonni Shu’aybaa ga’an, tola Rabbii Ol’aanaatiin bidiruuwwan daldalaa lama dhufanii turan. Sahaabonni daldaltootaaf tokkoon tokkoon isaanii warqee walakkaa kaffalanii bidiruuwwan yaabbatan. Yeroo kanatti mushrikoonni kana dhaga’anii Sahaabota duukaa bu’an. Yeroo qarqara galaanaa ga’an, Muhaajiroonni bidiruu yaabbatanii galaana keessa waan seenaniif, isaan keessaa nama tokkollee qabuu hin dandeenye. Dadhabbiin isaanii gatii dhabe; abdii kutatanii deebi’an. Sahaabonni karaa Galaana Diimaatiin nagaan Habashaa ga’an.3 Mootiin Habashaa Najaashiin Muslimoota biyya isaa keessa qubachiisee haala baay’ee gaariin isaan qabe.

“Yaa Sahaabota koo! Amma lafa irra faca’aa. Allaahu ta’aalaan dhiheenyatti ammas isin walitti qaba” Hadiisa shariifa

Sahaabonni erga gara Habashaatti deemanii booda Suuraa an-Najm bu’e. Yeroo Ergamaan Rabbii Masjidul-Haraam keessatti suuraa kana Qurayshootaaf dubbisu, aayata kabajamaa 19ffaa fi 20ffaa, iddoo taabonni mushrikootaa itti dubbataman, yommuu ga’u, sheyxaanni abaaramaan jechoota akka: “Taabonni taabota ol’aanoo dha; isaan irraa shafaa’aan ni eeggatama” jedhan itti makee seensise. Mushrikoonni akka Ergamaan Rabbii jechoota kana dubbate yaadan. “Erga inni amantii keenya wajjin walii gale, nutis isa wajjin araara goone” jedhan. Yeroo sana Waliid bin Mughiiraanis Ergamaa Rabbii bira dhufee: “Kana booda si hin tuqnu” yommuu jedhu, Nabiyyiin keenya kabajamaan dinqifate. Oduun “araaraa” (!) mushrikootaa kun dhuma Ramadaana eebbifamaa irratti Sahaabota Habashaa jiran ga’e. Muslimoonni Habashaa jiran: “Makkaatti mushrikoonni fi Muslimoonni waliigaltee godhan!” jedhanii oduu dhaga’an. Kana irratti akkana yaadan: “Hijraan keenya, iddoo fi biyya keenya dhiisuun keenya, sababa diinummaa mushrikootaatiin ture. Amma diinummaan isaanii gara michummaatti jijjiirameera. Egaa deemnee tajaajila Rasuula Kabajamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) argachuun ulfina haa argannu.” Yeroo sana Jibriil alayhis-salaam tooftaa sheyxaanaa kana Ergamaa Rabbiitti beeksise. Inni kanaan baay’ee gadde. Janaab-i Haqq aayata kabajamaa 52ffaa Suuraa al-Hajj, kan hiikni isaa: “Rasuulota shari’aa qaban kanneen Nuti si dura erginee fi nabiyyoota isaan hordofan, yeroo aayata kabajamaa dubbisuu yookaan ofii isaaniitii waa dubbachuu barbaadan, sheyxaanni waan isaan dubbisan yookaan dubbatan keessa waa itti makaa ture. Allaahu ta’aalaan waan sheyxaanni itti make dhugaa irraa adda baasa. Achiis aayatoota Isaa ni cimsa. Allaahu ta’aalaan haala namootaa ni beeka, murtii Isaas ni raawwata” ta’e buuse. Mushrikoonni aayata kana yommuu dhaga’an ammas miidhaa fi dararaa jalqaban. Muhaajiroonni hayyama mootii Habashaa argatanii ji’a Shawwaal keessa Makkatul-Mukarramaa dhufan. Garuu akka oduun isaan dhaga’an soba ta’e beekan.4 Wanta ta’e kana yommuu beekan dinqifatan. Achiis fuuldura Nabiyyii keenya kabajamaa dhufanii waa’ee Habashaa akkana jedhan: “Achitti ollummaa gaarii fi eegumsa argine. Amantii keenya kan tuqe hin jiru; hin miidhamne. Jecha nu hin gammachiifne tokkollee hin dhageenye. Nagaan Allaahu ta’aalaa gabbarre.”5 Bishaan, qilleensi fi muduraan Habashaa humna akka kennan; manneen ibaadaa afur akka jiran; guyyaa guyyaan iddoowwan kanatti gaalotii fi hoolonni akka qalaman; hiyyeeyyii fi alagoonni affeeramanii akka kabajaman; mootiin isaanii akka isaan daawwatee eegumsa (amaana) isaaniif kennu fi rakkoo isaanii furu bal’inaan himanii gammachuu isaanii ibsan.6 Habashaa keessa ji’a lama caalaa turan.

Hamzaan Muslima ta’uu isaa

Bara jahaffaa bi’sataa… Sagaleen Islaamummaa guyyaa guyyaan gurra irraa gurratti faca’ee, onneewwan ga’ee caalaatti fagaachaa ture. Haalli kun mushrikoota Quraysh maraachisa ture; carraaqqii hunda utuu godhanii babal’ina Islaamummaa dhorkuu hin dandeenye. “Dalaa’il an-Nubuwwaa” fi “Ma’aarij an-Nubuwwaa” keessatti akkana jedhameera:

Mushrikoota keessaa namni Waliid jedhamu tokko taabota tokko qaba ture. Tulluu xiqqaa Safaa irratti walitti qabamanii taabota kana gabbaru turan. Guyyaa tokko Nabiyyiin keenya kabajamaan isaan bira dhaqee mushrikoota gara iimaanaatti waame. Jinniin kaafira ta’e tokko taabota sana keessa seenee waa’ee Nabiyyii keenya jaalatamaa jecha hin malle dubbate. Boonsi Aalamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) kanaan gadde. Guyyaa biraa namni tokko, kan ofii isaa hin mul’anne, Nabiyyii keenya kabajamaaf nagaa kennee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Jinniin kaafira ta’e tokko waa’ee keessan wanta isiniif hin malle dubbateera. Ani isa argadhee ajjeeseera. Yoo fedhii keessan ta’e, boru gara tulluu xiqqaa Safaa ni dhuftuu? Isin ammas isaan gara Islaamummaatti ni waamtu. Anis taabota sana keessa seenee jecha isin faarsu nan dubbadha” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan yaada jinnii Abdullaah jedhamu kanaa fudhate.

Guyyaa itti aanu Nabiyyiin keenya jaalatamaan achi dhaqee mushrikoota ammas gara iimaanaatti waame.

Abuu Jahlis achi ture. Jinniin Muslima ta’e taabota harka mushrikootaa keessa jiru keessa seenee waa’ee Nabiyyii keenya jaalatamaa fi Islaamummaa jechoota bareedoo fi walaloo dubbate. Mushrikoonni jechoota kana yommuu dhaga’an, taabota harka isaanii keessa jiru caccabsanii Ergamaa Rabbii irratti duulan. Rifeensi isaa eebbifamaan guutumaan walitti makame. Fuulli isaa eebbifamaan dhiigaan dibame. Miidhaa fi dararaa isaanii kana obsee: “Yaa Qurayshoota! Isin na rukuttu. Garuu ani Nabiyyii keessan dha” jedhe. Achiis achii ka’ee mana isaatti deebi’e. Intalli tajaajiltuun tokko taatee kana jalqabaa hanga dhumaatti argitee turte. Yeroo sana Hamzaan tulluu irratti adamoo irra ture. Yeroo inni xiyya gara gadamsittiitti darbachuuf jiru, gadamsittiin dubbachuu jalqabdee: “Yaa Hamzaa! Utuu ana xiyyaan rukutuu dhiiftee warra ilma obboleessa kee ajjeesuu barbaadan xiyyaan rukutte caalaatti gaarii ta’a” jette. Hamzaan jecha kanatti dinqifatee ariitiidhaan gara mana isaa ka’e. Akkuma aadaa isaa, yeroo adamoo irraa deebi’u, xawaafaaf jalqaba Haram ash-Shariif seenee booda mana isaa dhaqa ture. Guyyaa sana yeroo xawaafa godhaa jiru, intalli tajaajiltuun sun isa bira dhuftee waan Abuu Jahl Muhammad alayhis-salaamitti godhe itti himte. Hamzaan akka Nabiyyiin keenya kabajamaan arrabsame yommuu dhaga’u, miirri firummaa isaa keessatti ka’e. Meeshaa waraanaa isaa fudhatee bakka mushrikoonni turan dhufe. “Ilma obboleessa kootti jecha hamaa kan dubbattee onnee isaa miite atii? Kunoo amantiin koos amantii isaa ti. Yoo humna qabaatte, mee waan isatti goote natti illee godhi!” jedhee, iddaa xiyyaa morma isaatti fannisateen mataa Abuu Jahl baqaqse. Kaafiroonni achi turan Hamzaa irratti duuluu barbaadan. Garuu Abuu Jahl: “Isa hin tuqinaa; Hamzaan dhugaa qaba. Ilma obboleessa isaatti jecha hamaa dubbadheera” jedhe. Erga Hamzaan achii deemee booda, Abuu Jahl warra naannoo isaa jiraniin: “Of eeggadhaa, isa hin tuqinaa! Nutti aaree Muslima ta’a. Kanaan Muhammad ni jabaata” jedhe. Sababni isaas Hamzaan nama kabaja qabu, gatii qabeessa fi jabaa ture. Abuu Jahl akka Hamzaan Muslima hin taaneef, mataan isaa baqaquutti illee walii gale. Hamzaan gara Nabiyyii keenya kabajamaa dhufee: “Yaa Muhammad! Haaloo kee Abuu Jahl irraa baaseera. Dhiiga keessa isa dhiiseera. Hin gaddin, gammadi!” jedhe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Ani waan akkasiitiin hin gammadu” jedhe. Hamzaan: “Si gammachiisuu fi gadda keessaa si baasuuf waan barbaadde nan godha!” yommuu jedhu, Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Ani amanuu keetii fi qaama kee gatii qabeessa ibidda Jahannam jalaa baasuu keetiin qofa nan gammada” jedhe.

Hamzaan battaluma Muslima ta’e. Waa’ee isaa aayanni kabajamaan bu’e. Akka Abdullaah bin Abbaas jedhutti, Qur’aana Kabajamaa keessatti, aayata kabajamaa 122ffaa Suuraa al-An’aam keessatti nama “jiraachifamee nuura argate” jedhamee himame Hamzaa dha; nama “dukkana keessa joora” jedhame immoo Abuu Jahl dha.

Hamzaan mushrikoota bira dhaqee akka Muslima ta’ee fi Habiiba Allaahu ta’aalaa Muhammad alayhis-salaam lubbuu isaa wareegee illee akka eegu beeksisee qasiidaa tokko dubbise. Qasiidaa inni dubbate keessatti akkana jedhe: “Onnee koo gara Islaamummaa fi dhugaatti waan garagalcheef, Allaahu ta’aalaaf faaruun haa ta’u. Amantiin kun Allaahu ta’aalaa, Isa waan garboonni Isaa hojjetan hunda beeku, nama hundaa tolaan qabu, qudraan Isaa waan hunda moo’u, Rabbii aalamaa ta’e irraa ergame. Yeroo Qur’aanni Kabajamaan dubbifamu, ija warra onnee fi sammuu qabanii irraa imimmaan ni yaa’a. Qur’aanni Kabajamaan afaan qulqulluu fi ifaa ta’een aayatoota ibsaman ta’ee Muhammad alayhis-salaamitti bu’e. Inni, Muhammad Musxafaan, nu gidduutti nama eebbifamaa dubbiin isaa dhaga’amu fi mataan itti gadi qabamu dha. Yaa mushrikoota! Sammuun keessan isin irraa badee, iji keessan dukkanaa’ee waa’ee isaa jecha cimaa, hadhaa’aa fi gara-jabeessa hin dubbatinaa. Yoo yaada akkasiitti harkifamtan, utuu reeffa keenya Muslimootaa irra hin ejjetin namni tokkollee isa tuquu hin danda’u.”

“Yaa Qurayshoota! Isin na rukuttu. Garuu ani Nabiyyii keessan dha” Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam

Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Hamzaan Muslima ta’uu isaatiin baay’ee gammade. Innis isaan keessatti makamuu isaatiin Muslimoonni baay’ee jabaatan. Hamzaan Muslima ta’uu isaatiin haalli jijjiirame. Sababni isaas warri Makkaa akka Hamzaan lolaa, ija jabeessa, dhiira dhugaa, qabsaa’aa fi gootaa guddaa ta’e ni beeku turan. Kanaafuu mushrikoonni Quraysh kana booda sababa malee Muslimoota haala hamaan qabuu hin dandeenye; keessumaa cimina goraadee Hamzaa ni sodaatu turan.7

Jaalala keessaniin karaa irra nan bu’e,
Shafaa’aa, yaa Ergamaa Rabbii!
Ani cubbamaa dha, fuulli koo gurraacha,
Shafaa’aa, yaa Ergamaa Rabbii!

Umar Muslima ta’uu isaa

Amantiin Islaamaa guyyaa guyyaan babal’achaa, nuurri Qur’aana Kabajamaa lubbuuwwan ifsiisaa ture. Warri carraan isaaniif barreeffame, tola Allaahu ta’aalaatiin amananii qajeelfama argachaa turan. Namoonni eebbifamoon kun, warri Sahaabota (radiyallaahu anhum) ta’uun ulfina argatan, harka fi onnee walitti qabatanii akka billaachaa Sayyida keenya Ergamaa Rabbii naanna’aa turan. Fedhii isaa isa xiqqaa fi ishaaraa isaa isa xiqqaa ajaja guddaa godhanii fudhatu; isa raawwachuuf wal dorgomu; kanaaf lubbuu isaanii wareeguu illee hin sodaatan turan. Mushrikoota biratti garuu jeequmsii fi yaaddoon daangaa isaa isa dhumaa ga’ee ture. Sababni isaas Hamzaan, gootota quba itti qabaman keessaa tokko, Muslima ta’ee sarara Ergamaa Rabbii keessatti iddoo isaa qabatee ture. Taateen hin eegamne kun mushrikoota guutumaan guutuutti of irraa baase. Kanaafuu guyyaa tokko Umar, ilmi Khaxxaab (yeroo sana Muslima hin turre), Sayyida keenya Ergamaa Rabbii iddoo itti argetti ajjeesuuf yaadee mana isaa irraa ba’e.

Nabiyyii keenya jaalatamaa Masjidul-Haraam keessatti salaata salaachaa utuu jiruu arge. Hanga salaanni xumuramutti utuu eeggachaa jiruu, waan inni dubbisu xiyyeeffannaa isaa harkise; Umar hawwii beekuutiin dhaggeeffachuu jalqabe. Jaalalleen Kabajamaan Suuraa al-Haaqqaa eebbifamtuu dubbisaa ture. Hiikaan: “Qiyaamaa, isa dhufuun isaa dhugaa ta’e!… Qiyaamaan, kan dhufuun isaa dhugaa ta’e, maali (ni beektaa)? Qiyaamaan, kan dhufuun isaa dhugaa ta’e, maal akka ta’e maaltu si beeksise? Samuud fi Aad (ummatoonni) Qiyaamaa, isa sodaachisummaa isaatiin onneewwan hollatan, sobsiisan. Ummanni Samuud sababa daangaa darbuu isaaniitiin (iyya Jibriil alayhis-salaamiitiin) balleeffame.

Ummanni Aad immoo bubbee balleessituu, sagalee qabdu, daangaa darbaa fi cimaa (bubbee hamaa) tokkoon balleeffame. Allaahu ta’aalaan bubbee sana halkan torbaa fi guyyaa saddeetiif walitti aansee isaan irratti erge. (Haala akkasii keessa galan;) utuu yeroo sana achi jiraattee, akka hundee timiraa duwwaa hiddaan buqqa’anii lafatti kufaniitti akkamitti du’anii akka kufan ni argita turte! Amma isaan irraa waan hafe (nama tokko, lubbu-qabeessa tokko) ni argitaa? Fir’awn, warri isa duraas, warri magaalota garagalfamaniis (ummanni Luux) yeroo hunda dogoggora sana (shirkii fi fincila) hojjetan… Akkasiin nabiyyii Rabbii isaaniitti (Luux alayhis-salaam fi warra kaanitti) fincilan. Kana irratti adabbiin, adabbii ummatoota biroo irra dhufe caalaa cimaan, isaan qabe… Dhugumaan Nuti, yeroo bishaan naannoo hunda haguuge (lolaa Nuuh keessatti), akka isiniif barnoota ta’uuf, gurri dhaga’us akka isa eegee garaatti qabatuuf, isin (jechuunis akaakilee jiraachuu keessaniif sababa ta’an) doonii keessatti baanne.

Yeroo Suurri si’a tokko afuufamee, lafti fi tulluuwwan iddoo isaanii irraa ol kaafamanii jabinaan wal dhahanii bittinnaa’an, guyyaa sana Qiyaamaan ni dhaabata. Guyyaa sana samiin humnaa fi jabina isaa dhabee ni baqaqa, ni bittinnaa’a.

Maleykonnis qarqara samii irra jiru (ajaja Rabbii isaanii eeggatu). Guyyaa sana Arshii Rabbii keetii maleykonni saddeet (warra naannoo samii jiran keessaa) ni baatu. Guyyaa sana (herregaaf Allaahu ta’aalaatti) ni dhiheeffamtu; akkasitti icciitiin keessan tokkollee (kan addunyaa keessatti akka dhokfattan yaaddan) hin dhokatu (Allaahu ta’aalaa irraa). Yeroo sana namni kitaabni isaa harka isaa mirgaatti kenname (gammadee) akkana jedha: ‘Fudhadhaa, kitaaba koo dubbisaa! Dhugumaan ani herrega koo akkan qunnamu mirkanaa’ummaan beekeera.’

Inni jireenya jaalatamaa keessa jira; Jannata ol’aanaa keessa… kan (muduraan isaa) dhihoo harkaan ga’amu. (Isaaniin ni jedhama:) ’Hojii gaarii guyyoota darban (addunyaa keessatti) dursitanii ergattaniif gatii godhee, nyaadhaa, dhugaa; fayyaa isiniif haa ta’u.’

Namni kitaabni isaa harka isaa bitaatti kenname immoo akkana jedha: ’Wayyoo! Utuu kitaabni koo naaf hin kennamin… Herregni koo maal akka ta’e utuu hin beekin! Wayyoo! Utuu inni (du’i) dhuma murtaa’aa (jireenya kootiif) ta’ee (utuu hin kaafamin)! Qabeenyi koo homaa na hin fayyadne. Mootummaan koo (hundi) (humni koo, ragaan koo, waan qabu hundi) na irraa addaan ba’ee bade!..’ (Allaahu ta’aalaan maleykota Jahannam keessatti hojii itti kennameefiin akkana jedha:) ’Isa qabaatii (harka isaa morma isaatti) hidhaa!.. Achiis Jahiim keessa (bakka adabbii Jahannam keessaa isa caalaatti cimaa) isa darbadhaa! Sana booda sansalata dheerinni isaa dhundhuma torbaatama ta’e keessa (ammas) isa galchaa!.. Sababni isaas inni Allaahu ta’aalaa, Isa Ol’aanaatti hin amanu ture. Hiyyeessa nyaachisuu (ofii isaatii nyaachisuu dhiisii, warra kaanis) hin kakaasu ture. Kanaafuu har’a asitti fira (fi michuu isaaf rahmateeffatu) tokkollee hin qabu. Ghisliin (malaa warra Jahannamii kan dhiigaan makame) malee nyaata biraa hin qabu; isa immoo warra (beekanii) dogoggoran (kaafiroota) malee namni biraa hin nyaatu…’”8 Umar waan Nabiyyiin keenya kabajamaan dubbisu dinqisiifannaadhaan dhaggeeffachaa ture. Umurii isaa keessatti jechoota akkasii bareedoo hin dhageenye ture. Kana booda ofii isaatii akkana jedhee hime: “Qulqullina afaanii, sirrummaa fi walitti qabamiinsa jechoota ani dhaga’e kanaatti dinqifadhe. Of keessaan: ‘Nan kakadha, kun akkuma Qurayshoonni jedhan walaleessaa ta’uu qaba!’ jedhe.” Yeroo sana Nabiyyiin keenya aayatoota kabajamoo dubbisuu itti fufe: “Waan argitanii fi waan hin argineen nan kakadha: shakkii tokko malee inni (Qur’aanni Kabajamaan) dubbii Rasuulli Allaahu ta’aalaa biratti baay’ee ulfaataan (Rabbii isaa biraa) fide dha. Inni dubbii walaleessaa miti. Isin hammam xiqqoo amantu!..”9 Umar akkana jedhe: “Ammas of keessaan: ‘Kun kaahina ta’uu qaba; sababni isaas waan keessa koo jiru hubateera!..’ jedhe.” Ergamaan Rabbii suuraa sana dubbisuu itti fufe: “Inni dubbii kaahinaas miti. Isin hammam xiqqoo yaaddu!.. Inni (Qur’aanni Kabajamaan) Rabbii aalamaa biraa (Muhammad alayhis-salaamitti karaa Jibriil alayhis-salaam) buufame. Utuu inni (Nabiyyichi) jechoota tokko tokko (kan Nuti hin jenne) ofii isaatii Nu irratti uumee, dhugumaan humnaan isa qabnee, achiis shakkii malee hidda lubbuu isaa (hidda morma isaa) kutnee isa balleessina turre!

“(Yaa adeeraa!) Ani amanuu keetii fi qaama kee gatii qabeessa ibidda Jahannam jalaa baasuu keetiin qofa nan gammada” Hadiisa shariifa

Yeroo sana isin keessaa namni tokkollee kana dhorkuu hin danda’u ture! Dhugumaan inni (Qur’aanni Kabajamaan) warra taqwaa qabaniif gorsa murtaa’aa dha. Isin keessaa warri isa sobsiisan akka jiran (akkuma warri isa mirkaneessan jiran) dhugumaan ni beekna. Dhugumaan inni (Qur’aanni Kabajamaan) kaafirootaaf (warra Aakhiraatti qananii warra isa mirkaneessaniif kennamu argan) gaabbii (jalaa ba’uun hin danda’amne) dha. Dhugumaan inni (Qur’aanni Kabajamaan) dhugaa mirkanaa’aa (haqqul-yaqiin) dha (inni dhugumaan dhugaa beekumsa mirkanaa’aa ti; beekumsa mirkanaa’aa qofa). Kanaafuu maqaa Rabbii kee, Isa Ol’aanaa, qulqulleessi.”10

Umar akkana jedhe: “Erga Ergamaan Rabbii suuraa sana guutummaatti dubbisee booda, onnee koo keessatti gara Islaamummaatti hawwiin uumame.” Hamzaan Muslima ta’ee guyyaa sadii booda, Abuu Jahl mushrikoota walitti qabee: “Yaa Quraysh! Muhammad taabota keenya arrabseera. Akaakileen keenya warri nu dura turan Jahannam keessatti akka adabaman, nutis achi akka deemnu dubbateera!..

Isa ajjeesuu malee fala biraa hin jiru!.. Nama isa ajjeeseef gaala diimaa dhibba tokkoo fi warqee lakkoofsa hin qabne nan kenna!..” jedhe. Yeroo battalaa keessatti onnee Umar, ilma Khaxxaab, keessaa hawwiin Islaamummaa bade; iddoo isaa irraa utaalee: “Hojii kana ilma Khaxxaab malee namni hojjetu hin jiru” jedhe. Isaanis: “Kottu, yaa ilma Khaxxaab! Mee si haa arginu!” jedhanii harka itti rurrukutan.

Goraadee isaa hidhatee karaa qabate. Utuu deemaa jiruu Nu’aym bin Abdullaah wajjin wal arge. Innis: “Cimina fi aarii kanaan eessa deemta, yaa Umar?” jedhee gaafate. Umar immoo: “Muhammad, isa ummata gidduutti qoqqoodama galchee obboleessa obboleessatti diina godhe, ajjeesuuf deemaa jira” jedhe. Nu’aym: “Yaa Umar! Kun hojii rakkisaa dha. Sahaabonni isaa akka billaachaa isa naanna’anii, akka waanti tokko isa hin tuqneef isaaf hollatu. Isaanitti dhihaachuun baay’ee rakkisaa dha. Yoo isa ajjeeste illee harka ilmaan Abdulmuxxalib jalaa hin baatu” jedhe.

Umar jechoota kanaan baay’ee aaree: “Moo atis isaan keessaa tokkoo? Jalqaba si haan fixu!” jedhee goraadee isaatti fiige. Nu’aym: “Yaa Umar! Na dhiisi! Gara obboleettii kee Faaximaa fi abbaa manaa ishee Sa’iid bin Zayd deemi; isaanis Muslima ta’aniiru” jedhe. Umar jecha kana hin amanne. “Yoo hin amanne, dhaqii gaafadhu! Ni hubatta” jedhe.

Utuu Umar hojii kana milkeessee ta’ee, garaagarummaan amantii ni bada ture; garuu haaloon dhiigaa, kan aadaa Arabaa ture, ni ka’a ture; Qurayshoonni bakka lamatti qoodamanii lolli dhuma hin qabne ni jalqaba ture. Akkasiin Umar bin Khaxxaab qofa utuu hin taane, ilmaan Khaxxaab hundi ni ajjeefamu turan. Garuu Umar bin Khaxxaab baay’ee jabaa, ija jabeessa fi aarii qabeessa waan ta’eef, kana yaaduu hin dandeenye. Obboleettii isaatiif yaaddoo qabaatee battaluma mana isaanii dhaqe.

Yeroo sana Suuraa Xaahaa haaraa bu’ee ture. Sa’iid fi Faaximaa (radiyallaahu anhumaa) ishee barreessisanii, Sahaabaa Khabbaab bin Aratt jedhamu mana isaaniitti fidanii dubbisaa turan. Umar balbala irratti sagalee isaanii dhaga’e. Balbala baay’ee jabeessee rurrukute. Yeroo goraadee mudhii isaatti hidhatee aaree isa argan, barreeffamicha dhoksanii Khabbaab immoo dhoksan. Achiis balbala banan. Yeroo seenu: “Maal dubbisaa turtan?” jedhe. Isaanis: “Homaa hin jiru” jedhan.

Aariin isaa caalaatti dabalee: “Wanti ani dhaga’e dhugaa ture; isinis falfala isaatiin gowwoomfamtaniittu!” jedhee iyye. Sa’iid kollaara isaa qabee lafatti darbate. Obboleettiin isaa yeroo abbaa manaa ishee baraaruu barbaaddu, fuula ishee irrattis aariidhaan kabalaa tokko itti dhahe. Yeroo dhiigni fuula ishee irraa yaa’uu jalqabu argu, obboleettii isaatiif garaan isaa laafe. Faaximaan dhukkubbiin itti dhaga’amee dhiigaan dibamtee turte. Garuu humni iimaanaa ishee sochoosee, Allaahu ta’aalaatti baqattee: “Yaa Umar! Maaliif Rabbii irraa hin qaanoftu; Nabiyyii Inni aayatootaa fi mu’jizootaan erge maaliif itti hin amantu? Kunoo anii fi abbaan manaa koo Muslima ta’uun ulfina arganneerra. Mataa keenya yoo kutte illee kana irraa hin deebinu” jettee Kalima-i shahaadaa dubbatte.

Umar iimaana obboleettii isaa kana fuuldura tasa laafee lafa taa’e. Sagalee laafaadhaan: “Mee kitaaba isin dubbisaa turtan kana baasaa” jedhe. Faaximaan: “Hamma ati qulqullooftutti siif hin kennu” jette. Umar ghusla (dhiqannaa guutuu) godhate.

Achiis Faaximaan waraqaa Qur’aana Kabajamaa fidde. Umar sirriitti dubbisuu danda’a ture. Suuraa Xaahaa dubbisuu jalqabe. Qulqullinni afaanii, bareedinni dubbii, hiikni fi ol’aantummaan Qur’aana Kabajamaa onnee isaa suuta suutaan laaffise. Yeroo aayata kabajamaa hiikni isaa: “Wanti samiiwwan keessaa fi lafa irra jiru, wanti isaan gidduu jiruu fi wanti biyyoo (lafa torban) jala jiru hundi kan Isaa ti”11 ta’e dubbisu, yaada gadi fagoo keessa seene. “Yaa Faaximaa! Uumamtoonni dhuma hin qabne kun hundi kan Rabbii isin gabbartanii?” jedhe. Obboleettiin isaa: “Eeyyee, akkas mitii! Shakkiin jiraa?” jettee deebifte. Dinqisiifannaan isaa dabalee: “Yaa Faaximaa! Nuti taabota warqee, meetii, naasii fi dhagaa irraa soofamanii miidhagfaman gara kuma tokkoo fi dhibba shanii qabna. Isaan keessaa tokkollee lafa irratti waan tokkollee hin qabu” jedhe. Xiqqoo itti dabalee dubbisee aayata kabajamaa hiikni isaa: “Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan dhugaa, kan ibaadaa fi gabbaramuuf malu hin jiru. Maqaawwan baay’ee bareedoon kan Isaa ti”12 ta’e itti yaade. “Dhugumaan, kun akkam dhugaa dha!” jedhe. Khabbaab jecha kana yommuu dhaga’u, iddoo dhokatee irraa utaalee takbiira erga jedhee booda: “Gammachiisaa, yaa Umar! Ergamaan Rabbii Allaahu ta’aalaa kadhatee: ‘Yaa Rabbii koo! Amantii kana Abuu Jahliin yookaan Umariin jabeessi!’ jedhee ture. Kunoo carraan kun, gammachuun kun siif kenname” jedhe.

Aayanni kabajamaan kunii fi du’aan kun diinummaa onnee Umar keessa ture haqanii qulqulleessan. Battaluma: “Ergamaan Rabbii eessa jira?” jedhe. Onneen isaa Ergamaa Rabbiitti hidhamtee turte. Guyyaa sana Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) mana Arqam keessatti Sahaabota isaa gorsaa ture. Sahaabonni achitti walitti qabamanii, fuula isaa nuura qabeessa arguu fi jechoota isaa mi’aawoo fi onnee tuqan dhaga’uun onnee isaanii qulqulleessaa; mi’aa, gammachuu fi ayyaana dhuma hin qabne keessatti haala irraa haalatti darbaa lubbuu isaanii tasgabbeessaa turan.

Akka Umar dhufaa jiru mana Arqam irraa mul’ate. Goraadeen isaas isa bira ture. Umar sodaachisaa fi jabaa waan ta’eef, Sahaabonni Ergamaa Rabbii naannessan. Hamzaan: “Umar irraa maaltu sodaatama? Yoo yaada gaariin dhufe, baga nagaan dhufe. Yoo kanaa miti, utuu inni goraadee isaa hin luqqifatin mataa isaa nan kuta!” jedhee utuu jiruu, Ergamaan Rabbii: “Karaa isaaf banaa, haa seenu!” jedhe.

“Inni dubbii kaahinaas miti. Isin hammam xiqqoo yaaddu!.. Inni (Qur’aanni Kabajamaan) Rabbii aalamaa biraa (Muhammad alayhis-salaamitti karaa Jibriil alayhis-salaam) buufame” Haaqqaa: 42–43

Jibriil alayhis-salaam duraan dursee akka Umar amanuuf dhufaa jiruu fi karaa irra jiru beeksisee ture. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Umar seeqachaa simatee: “Dhiisaa, isa bira irraa fagaadhaa” jedhe. Umar fuuldura Ergamaa Rabbii jilbeenfate. Ergamaan Rabbii irree Umar qabee: “Gara iimaanaa kottu, yaa Umar!” jedhe. Innis onnee qulqulluun Kalima-i shahaadaa dubbate. Sahaabonni gammachuu isaaniitiin sagalee takbiiraa samiitti ol kaasan.

Umar erga Muslima ta’ee booda haala isaa akkana jedhee hime:

“Yeroo ani Muslima ta’e, Sahaabonni mushrikoota irraa dhokatanii ibaadaa isaanii dhoksaan raawwatu turan. Kanaan baay’ee gaddee: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Nuti haqa irra mitii?’ jedhee gaafadhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan: ‘Eeyyee. Allaahu ta’aalaa, Isa jiraachuun koo harka qudrata Isaa keessa jiruun nan kakadha: yoo duutan illee, yoo jiraattan illee, dhugumaan haqa irra jirtu’ jedhe.

Kana irratti: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Erga nuti haqa irra jirree, mushrikoonni immoo karaa sobaa irra jiran, egaa maaliif amantii keenya dhoksina? Wallaahi, nuti amantii Islaamaa kufrii fuulduratti ifatti beeksisuuf caalaatti mirga qabna, caalaattis ni malla. Amantiin Allaahu ta’aalaa Makkaatti shakkii malee ni mo’ata. Yoo sabni keenya haqaan nu qabe, gaarii; yoo daangaa darbuu barbaade, isaan wajjin ni lolla’ jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: ‘Nuti lakkoofsaan baay’ee xiqqoo dha!’ jedhe.

Anis: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Allaahu ta’aalaa, Isa nabiyyii dhugaa godhee isin ergeen nan kakadha: walga’iin mushrikootaa kan ani utuu hin sodaatin, utuu hin saalfatin itti taa’ee Islaamummaa itti hin ibsine tokkollee hin hafu. Amma ifatti haa baanu!’ jedhe. Inni yommuu fudhatu, sarara lamaan baanee gara Haram ash-Shariif deemne. Sarara tokko dura Hamzaan, isa kaan dura immoo ani ture. Tarkaanfii cimaan, akka waan biyyoo daakuu goonuu, deemsa ulfinaa fi sodaachisaa ta’een Masjidul-Haraam seenne. Mushrikoonni Quraysh yeroo tokko ana, yeroo tokko Hamzaa ilaalu turan. Gaddaa fi dhiphina akkasii keessa bu’an, kan tarii umurii isaanii keessatti abdii kutannaa akkasii keessa gonkumaa hin seenne.” Yeroo Umar akkasitti dhufu, Abuu Jahl fuulduratti ba’ee: “Yaa Umar! Kun haala akkamii ti?” yommuu jedhu, Umar utuu isa hin ilaalin: “Ash-hadu an laa ilaaha illallaah wa ash-hadu anna Muhammadan abduhuu wa rasuuluh” jedhe. Abuu Jahl waan jedhu dhabe; qoorree hafe. Umar gara garee mushrikoota sanaatti garagalee: “Yaa Quraysh!… Namni na beeku na beeka! Namni na hin beekne haa beeku: ani Umar, ilma Khaxxaab… Namni haadha manaa isaa dubartii abbaan manaa irraa du’e, ijoollee isaa immoo yatiimota gochuu barbaadu iddoo isaa irraa haa socho’u! Nama socho’u goraadee kootiin cicciree lafatti nan gombisa!…” yommuu jedhu, mushrikoonni Quraysh yeroo battalaa keessatti bibittinnaa’anii achii fagaatan. Ergamaan Rabbii fi Sahaabonni isaa ol’aanoon sarara dhaabatanii sagalee ol’aanaadhaan takbiira jedhan. Samiin Makkaa iyya Sahaabotaa: “Allaahu akbar!… Allaahu akbar!…” jedhuun dhawwaate. Yeroo jalqabaaf Haram ash-Shariif keessatti ifatti salaanni salaatame.13 Yeroo Umar Muslima ta’u, aayanni kabajamaan 64ffaan Suuraa al-Anfaal bu’e. Hiikaan: “Yaa Nabiyyii Koo! Gargaaraa siif ta’uuf Allaahu ta’aalaa fi mu’minoota si hordofan siif ga’a.” Namoonni tokko tokko, kanneen shakkii keessatti raafamaa turan, yeroo Umar Muslima ta’e argan Islaamummaa filatan; Sahaabota ta’uun ulfina argatan.

Kana booda lakkoofsi Muslimootaa guyyaa guyyaan akka cabbii tulluu irraa gangalatuu guddachuu jalqabe.

“Yaa Rabbii koo! Amantii kana Abuu Jahliin yookaan Umariin jabeessi!” Hadiisa shariifa

Hojii hundaan maqaa Rahmaan yaadata ture, burqaan arjummaa sun, Nabiyyichi madda faaruu fi galataa ture, burqaan arjummaa sun. Inni iddoo tolli Rabbii itti mul’atu, madda beekumsaa fi obsaa ture, Lubbuun isaa amala gaariin guutamtee turte, burqaan arjummaa sun. Rabbiif jedhee uumama Haqqaatiif laafaa fi gad of qabaa ta’ee, Uumama hundaaf tolaa fi gaarummaa godha ture, burqaan arjummaa sun.

Hijraa lammaffaa gara Habashaatti

Yeroo Sahaabonni (alayhimur-ridwaan) Makkaa dhufan, mushrikoonni ammas miidhaa fi dararaa jalqaban. Cunqursaan isaanii caalaatti dabalaa deeme. Dararaa gosa hundaa utuu hin saalfatin raawwatu turan. Guyyaa tokko Usmaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Habashaa iddoo daldalaa gaarii ta’ee arge. Daldalli ji’a tokkoo bu’aa baay’ee argamsiisa. Hanga Allaahu ta’aalaan iddoo hijraa murteessutti, Muslimootaaf iddoo kana caalu hin jiru. Yoo xiqqaate mu’minoonni dararaa Quraysh jalaa ba’u. Najaashiin tola baay’ee fi gaarummaa hedduu nuuf godheera” jedhe. Kana irratti Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Akka maqaa Allaahu ta’aalaatiin eegamtaniif, ammas gara Habashaatti deebi’aa” jedhe. Usmaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Yoo isin achi dhaqxan, tarii isaan Muslima ta’u. Ahlul-Kitaabaa waan ta’aniif, dafanii Islaamummaatti dhufu; gargaarsa isaaniis hin dhowwatan” yommuu jedhu, Nabiyyiin keenya jaalatamaan: “Ani nagaa fi aara galfachuu barbaaduuf hin ajajamne. Waa’ee hijraa ajaja eebbifamaa Allaahu ta’aalaa eeggachaa jira. Akkuma ajajame nan hojjedha” jedhe.

Bara jahaffaa bi’sataa keessa, akka odeessa tokkootti, Sahaabota (radiyallaahu anhum) keessaa imaltoonni nama dhibba tokkoo fi tokko, dhiira 83 fi dubartii 18, si’a lammaffaaf gara Habashaatti ka’an. Mataa imaltoota kanaa irra Ja’far bin Abii Xaalib muudamee ture. Nagaan biyya Najaashii ga’an. Ummu Salamaan (radiyallaahu anhaa) waan Habashaatti isaan mudate akkana jettee himte: “Yeroo Habashaa geenye, achitti olla baay’ee gaarii tokko arganne. Ollaan sun Mootii Najaashii ture. Fedhii keenya hunda nuuf raawwate. Ajaja amantii keenyaa akka barbaannetti raawwachuu dandeenya. Allaahu ta’aalaa bilisaan gabbaruu dandeenya; miidhaa tokkollee hin arganne. Jecha hamaa tokkollee hin dhageenye.” Mushrikoonni Makkaa haala kana yommuu dhaga’an, mootii Habashaatti ergamtoota lama erguuf murteessan. Najaashiidhaaf meeshaalee gatii guddaa qaban malee, gogaa Makkaa qophaa’e kan inni baay’ee jaallatu irraa kennaawwan qophaa’an. Akkasumas hayyoota amantii fi aangawoota mootummaatiifis kennaan yaadame. Hojii kanaaf Abdullaah bin Abii Rabii’aa fi Amr bin Aas ergaman. Ergamtoota lamaan kanaaf waan fuuldura Najaashiitti dubbatan barsiifame. Akkana isaaniin jedhame: “Utuu mootii wajjin hin haasa’in dura, tokkoon tokkoon phaaphaasota isaatii fi ajajjoota isaatiif kennaa isaanii kennaa. Achiis kan Najaashii dhiheessaa. Erga kana gootanii booda, akka Muslimoonni achi jiran isinitti kennaman gaafadhaa. Najaashiin akka Muslimoota wajjin wal argee haasa’u carraa hin kenninaa.”14 Ergamtoonni Habashaa dhufan. Aangawoota mootummaa erga arganii kennaa isaanii kennanii booda, tokkoon tokkoon isaaniitiin akkana jedhan: “Nu keessaa namoonni tokko tokko ka’aniiru. Isaan amantii haaraa kan nutis isinis hin beekne uumaniiru. Warra as dhufan kana gara biyya isaaniitti deebisuu barbaadna. Yeroo mootii keessan wajjin waa’ee isaanii haasoftan, utuu isaan wajjin hin haasa’amin akka nutti kennaman hojjedhaa. Warri namoota kana caalaatti dhimma isaanii qabachuu danda’an, haadhota fi abbootii isaanii fi ollaa isaanii ti. Isaan baay’ee sirriitti isaan beeku.”15 Phaaphaasonni yaada kana fudhatan. Achiis ergamtoonni Makkaa kennaa Najaashii dhiheessan. Mootiin Najaashiin kennaa sana fudhatee, isaan affeeree yeroo muraasaaf isaan wajjin haasa’e.

“Akka maqaa Allaahu ta’aalaatiin eegamtaniif, ammas gara Habashaatti deebi’aa” Hadiisa shariifa

Ergamtoonni Najaashiidhaan akkana jedhan: “Yaa mootii! Nu keessaa namoonni tokko tokko biyya keessanitti baqataniiru. Warri dhufan kun akkuma amantii saba isaanii dhiisan, amantii keessanis hin seenne. Amantii sobaa, kan sammuu isaaniitti tolu qabu. Amantii kana nutis isinis hin beeknu. Bebbeekamoonni saba isaan keessaa ba’an gara keessan nu ergan. Bebbeekamoonni kun abbootii fi firoota dhihoo namoota biyya keessanitti baqatanii ti. Fedhiin isaanii akka warri dhufan deebi’an. Sababni isaas isaan haala isaanii dhihoodhaan beeku. Waan isaan amantii isaanii keessatti hin jaallanne caalaatti beeku…” Wanti Amr bin Aas fi Abdullaah bin Abii Rabii’aan caalaatti hawwan, akka Najaashiin dubbii kana dhaggeeffatee fedhii isaaniitiin hojjetu ture. Erga ergamtoonni dubbii kana dubbatanii booda, phaaphaasonni Najaashii dubbii fudhatanii akkana jedhan: “Isaan baay’ee dhugaa dubbatan. Sabni isaanii caalaatti dhimma isaanii qabachuu danda’a; waan isaan jaallatanii fi hin jaallanne caalaatti madaaluu danda’a. Kanaafuu namoota kana kennaatii, isaan gara biyya isaanii fi saba isaaniitti haa geessan.” Mootiin Najaashiin dubbii kanaan baay’ee aaree: “Wallaahi, lakki! Ani namoota kana hin kennu. Namoota natti baqatanii biyya koo dhufan ganuu hin danda’u. Isaan nama biraa caalchisanii ana filatanii biyya koo dhufan. Kanaafuu Muhaajiroota dhufan masaraa kootti affeeree, dubbii namoonni kun dubbatan irratti maal akka jedhan isaan gaafadhee deebii isaanii nan dhaggeeffadha. Yoo Muhaajiroonni akka isaan jedhan ta’an, warra dhufaniif kennee gara saba isaaniitti nan deebisa. Yoo akkas hin taane, hamma biyya koo keessa jiranitti isaan eegee gaarummaa nan godhaaf” jedhe. Najaashiin duraan kitaabota samii qoratee ture. Yeroon dhufaatii Muhammad alayhis-salaam akka dhihaate, sabni isaa sobduu isa jedhanii akka itti hin amanne fi Makkaa keessaa akka isa baasan ni beeka ture. Najaashiin ergamtoota Makkaa: “Isaan eenyutti amanu?” jedhee gaafate. Isaanis: “Muhammad” jedhan. Najaashiin maqaa kana yommuu dhaga’u, akka inni nabiyyii ta’e hubate; garuu hin agarsiisne. Ammas warra dhufan gaafate: “Amantiin isaa fi karaan (mazhabni) isaa maali; maaliif waama?” Amr: “Inni karaa (mazhaba) hin qabu” jedhe. Najaashiin: “Garee natti baqate, utuu karaa isaanii fi amantii isaanii hin beekin akkamitti nan kenna? Walga’ii haa qopheessinu. Isaanis haa fidnu. Isin wajjin fuula walitti haa isaan qabnu. Haalli hunda keessanii haa ifu. Anis amantii isaanii haan beeku” jedhe. Muslimoota masaraatti affeeran. Muslimoonni jalqaba gidduu isaaniitti mari’atanii: “Wanta mootii Habashaa gammachiisuu fi amala isaa wajjin wal simu maal haa dubbannu?” jedhanii haasa’an. Ja’far: “Wallaahi, wanti nuti dhimma kana irratti beeknu waan Nabiyyiin keenya nu ajaje qofa. Bu’aan isaa maal iyyuu yoo ta’e itti gammanna” jedhe. Hundi isaanii fudhatanii, akka Ja’far qofti dubbatu walii galanii fuuldura Najaashii dhufan. Mootiin Najaashiinis hayyoota isaa walitti qabe. Walga’iin guddaan qophaa’e. Achiis Muhaajiroota fidan. Muslimoonni yeroo dhufan nagaa (salaama) kennan.

Garuu sujuuda hin buune. Najaashiin: “Maaliif sujuuda hin buunee?” jedhee yommuu isaan gaafatu: “Nuti Allaahu ta’aalaa malee nama biraaf sujuuda hin buunu. Nabiyyiin keenya kabajamaan Allaahu ta’aalaa malee nama biraaf sujuuda bu’uu irraa nu dhorkee: ‘Sujuudni Allaahu ta’aalaa qofaaf kan malu dha’ jedheera” jedhan. Najaashiin Muhaajirootaan akkana jedhe: “Yaa garee fuuldura koo dhuftan! Natti himaa. Biyya koo maaliif dhuftan? Haalli keessan maali? Daldaltoota miti; gaaffii tokkos hin qabdan. Haalli Nabiyyii keessan kan ka’e sanaa maali? Maaliif akka namoonni biyya keessanii warri as dhufan nagaa gaafatanitti nagaa hin gaafanne?”

Ja’far (radiyallaahu anhu) akkana jedhe: “Yaa mootii! Ani jalqaba jecha sadii nan dubbadha. Yoo dhugaa dubbadhe na mirkaneessaa; yoo sobe na sobsiisaa. Hunda dura namoota kana keessaa tokko qofti akka dubbatu, inni kaan akka callisu ajajaa!”

Amr bin Aas: “Ani haan dubbadhu” jedhe. Najaashiin: “Yaa Ja’far, ati jalqaba dubbadhu” jedhe.

Ja’far: “Jecha sadii qaba. Nama kana gaafadhaa: nuti garboota qabamanii abbootii keenyaatti deebifamuu qabnu moo?” jedhe. Najaashiin: “Yaa Amr! Isaan garbootaa?” jedhee gaafate. Amr: “Lakki! Isaan garboota miti; bilisoota!” jedhe. Ja’far: “Tarii nuti haqa malee dhiiga nama tokkoo dhangalaasnee warra dhiigni isaanii dhangala’etti deebifamuu qabnaa?” jedhe. Najaashiin Amriin: “Isaan haqa malee nama tokko ajjeesaniiruu?” jedhee yommuu gaafatu, Amr: “Lakki, copha dhiigaa tokko illee hin dhangalaasne” jedhe. Ja’far Najaashiidhaan: “Qabeenya namoota biroo irraa haqa malee fudhannee kan nurra jiru, kan kaffaluuf dirqamne qabnaa?” jedhe. Najaashiin: “Yaa Amr! Namoonni rakkatoo kun yoo warqee baay’ee kaffaluu qabaatan illee, yoo liqaa qabaatan ani nan kaffala; himi” jedhe. Amr: “Lakki, qiiraaxa (maallaqa xiqqaa) tokko illee hin qaban!” jedhe. Najaashiin: “Egaa isaan irraa maal barbaaddu?” jedhee yommuu gaafatu, Amr: “Isaanii fi nuti amantii tokkoo fi karaa tokko irra turre. Isaan sana dhiisan. Muhammad fi amantii isaa hordofan” jedhe. Najaashiin Ja’fariin: “Maaliif amantii keessa turtan dhiiftanii kan biraa hordoftan? Erga amantii saba keessanii dhiiftanii, amantii koo keessas hin jirre, amantiin isin itti amantan kun akkamii ti? Waa’ee isaa natti himuu dandeessaa?” jedhee gaafate.

Ja’far akkana jedhe: “Yaa mootii! Nuti saba wallaalaa turre. Taabota gabbarra turre. Reeffa horii du’anii nyaanna; hamaa gosa hundaa hojjenna turre. Firoota keenya wajjin hariiroo kutanna; ollaa keenyaaf gaarii hin turre. Warri jajjaboon keenya dadhaboo cunqursu; rahmanni maal akka ta’e hin beekan turan. Hanga Allaahu ta’aalaan nu keessaa nabiyyii, kan dhugummaa, amanamummaa, qulqullina fi naamusa isaa, akkasumas sirrummaa hidda dhalootaa isaa beeknu, nuuf ergetti haala kana keessa turre. Nabiyyiin sun jiraachuu fi tokkummaa Allaahu ta’aalaatti akka amannu, Isa akka gabbarru, dhagaawwanii fi taabota nuti fi akaakileen keenya gabbaraa turre akka dhiisnu nu waame. Dhugaa dubbachuu, amaanaa ganuu dhiisuu, mirga firummaa eeguu, ollaa wajjin gaarummaan jiraachuu, cubbuu fi dhiiga dhangalaasuu irraa of eeguu nu ajaje. Naamusa-dhabummaa gosa hundaa, soba dubbachuu, qabeenya yatiimotaatti harka galchuu fi dubartoota qulqulloo maqaa balleessuu irraa nu dhorke. Allaahu ta’aalaatti fakkaataa fi shariika utuu hin qindeessin Isa akka gabbarru nu ajaje. Nutis fudhannee, waan inni Allaahu ta’aalaa biraa fide hundatti amannee waan inni jedhe raawwanne. Allaahu ta’aalaa gabbarre. Waan Inni nutti haraama godhe haraama, waan Inni halaala godhe halaala jennee akkasitti hojjenne. Kanaafuu sabni keenya nutti diina ta’ee nu cunqurse. Amantii keenya irraa nu deebisanii, Allaahu ta’aalaa gabbaruu irraa nu dhorkanii, ammas akka taabota gabbarruuf dararaa fi rakkoo gosa adda addaa nu irratti fidan. Nu cunqursan. Hamma danda’an nu dhiphisan. Nuu fi amantii keenya gidduu seenanii amantii keenya irraa nu addaan baasuu barbaadan. Nutis biyya fi mana keenya dhiisnee biyya keessanitti baqanne. Nama biraa caalchisnee isin filanne. Eegumsa fi ollummaa keessan hawwine. Isin bira akka cunqursaa fi haqa dhabuu hin arganne abdanna.” Ja’far dubbii isaa akkana jedhee itti fufe: “Nagaa gaafachuu ilaalchisee, nuti nagaa Ergamaa Rabbiitiin isin nagaa gaafanne. Walittis akkasitti nagaa gaafanna. Nabiyyiin keenya kabajamaan nagaan warra Jannataas akkasitti akka ta’e nutti hime. Kanaafuu dhuunfaa keessan ol’aanaa akkasitti nagaa gaafanne. Nabiyyiin keenya kabajamaan akka namootaaf sujuudni hin bu’amne waan jedheef, Allaahu ta’aalaa malee nama biraaf sujuuda bu’uu irraa Allaahu ta’aalaatti baqanna.” Najaashiin: “Waan Rabbiin beeksise keessaa xiqqoo ni beektaa?” jedhee gaafate. Ja’far: “Eeyyee” yommuu jedhu, Najaashiin: “Mee naaf dubbisi” jedhe. Ja’far aayatoota jalqabaa Suuraa Maryam dubbisuu jalqabe. (Suuraa al-Ankabuut fi ar-Ruum irraa akka dubbises himameera.) Najaashiin ni booya ture. Imimmaan ija isaa irraa yaa’u areeda isaa jiisise. Qeesonnis booyan. Najaashii fi qeesonni: “Yaa Ja’far! Dubbii mi’aawaa fi bareedaa kana irraa xiqqoo dabalii nuuf dubbisi” jedhan. Ja’far jalqaba Suuraa al-Kahf irraa kaasee dubbise; hiikni isaa: “Faaruun Rabbiif haa ta’u, Isa garbicha Isaatti (Muhammad alayhis-salaamitti) kitaaba qajeelaa (Qur’aana Kabajamaa) buuse; jecha isaa keessatti jallina, hiika isaa keessattis wal-faallessuu hin goone (kan daangaa darbuu fi hir’ina irraa fagoo ta’e); akka kaafiroota adabbii isa caalaatti cimaa (Jahannam), kan Isa biraa (fuuldura Isaa isa ol’aanaa irraa) ba’uun sodaachisuuf, mu’minoota hojii gaarii hojjetan mindaa bareedaa (Jannata), kan isaan keessa bara baraan turan, gammachiisuuf, akkasumas warra ‘Allaahu ta’aalaan ilma godhate’ jedhan sodaachisuuf. Isaan (warri ‘Allaahu ta’aalaan ilma godhate’ jedhan) akaakileen isaaniis waa’ee kanaa (jecha sanaa) beekumsa (fi odeeffannoo) tokkollee hin qaban. Jechi afaan isaanii keessaa ba’u kun (hamaa fi) baay’ee sodaachisaa dha. Isaan soba malee hin dubbatan. (Yaa Ergamaa Koo!) Yoo isaan Qur’aana Kabajamaa kanatti hin amanne, gaddaa fi dheekkamsaan isaan duukaa of balleessuuf jirtaa! Nuti waan lafa irra jiru (bosona, laggeen, albuudota, bineensotaa fi biqiltoota…) akka namoota keessaa kamtu hojii gaarii hojjeta jennee isaan qorruuf miidhagina goone…”16

“Sujuudni Allaahu ta’aalaa qofaaf kan malu dha” Hadiisa shariifa

Najaashiin of qabachuu dadhabee: “Wallaahi, kun nuura qandiila tokko irraa burqu dha. Muusaa fi Iisaa (alayhimas-salaam) illee isa fidaniiru” jedhe. Achiis gara ergamtoota Qurayshiitti garagalee: “Deemaa! Wallaahi, ani isaan dabarsee isinitti hin kennu; waa’ee isaaniis yaada hamaa tokkollee hin yaadu” jedhe. Abdullaah bin Abii Rabii’aa fi Amr bin Aas fuuldura Najaashii irraa ba’an.17 Amr Abdullaahiin: “Nan kakadha, dogoggora isaanii tokko fuuldura Najaashiitti ifa baasee hundee isaanii akkan buqqisiisu ni argita!” jedhe. Hiriyyaan isaa Amriin: “Isaan yoo nu morman illee, gaarii ta’us hamaa, firummaa nu gidduu jiru qabna; kana hin godhin” jedhe. Amr: “Isaan Iisaa alayhis-salaam akka garbichaatti akka ilaalan Najaashiitti nan hima” jedhe. Guyyaa itti aanu Najaashii bira dhaqee: “Yaa mootii! Isaan waa’ee Iisaa (alayhis-salaam), ilma Maryam, dubbii hamaa dubbatu. Nama itti ergaatii, waa’ee Iisaa alayhis-salaam maal akka jedhan mee gaafadhaa” jedhe. Najaashiin waa’ee Iisaa ilaalcha isaan qaban gaafachuuf gara Muslimootaatti nama erge. Muslimoonni ammas walitti qabamanii: “Yoo waa’ee Iisaa alayhis-salaam nu gaafatan, deebii maalii kennina?” jedhanii wal gaafatan. Ja’far: “Wallaahi, waa’ee Iisaa waan Allaahu ta’aalaan jedhee fi waan Nabiyyiin keenya kabajamaan nuuf fide dubbanna” jedhe. Yommuu fuuldura Najaashii dhihaatan, Najaashiin: “Isin waa’ee Iisaa alayhis-salaam, ilma Maryam, maal jettu?” jedhee gaafate. Ja’far akkana jedhe: “Nuti waa’ee Iisaa alayhis-salaam waan Nabiyyiin keenya kabajamaan Allaahu ta’aalaa biraa nuuf fidee nutti dabarse dubbanna. Inni garbicha fi rasuula Allaahu ta’aalaa ta’uu isaa, akkasumas jecha Isaa, kan Allaahu ta’aalaan Maryam – dubartii qulqulluu addunyaa fi dhiirota dhiiftee Haqq ta’aalaaf of kennite – keessa buuse ta’uu isaa ni fudhanna. Haalli fi sadarkaan Iisaa ilma Maryam kanuma. Akkuma Inni Aadam biyyee irraa uume, Iisaa alayhis-salaamis abbaa malee uume jenna.” Yommuu kana jedhu, Najaashiin harka isaa gara lafaatti diriirsee lafa irraa huuba marga gogaa tokko fuudhee: “Nan kakadha, Iisaan ilmi Maryam illee waan isin jettan caalaa waan biraa miti. Gidduu isaanii garaagarummaan hamma huuba kanaa illee hin jiru” jedhe.

Najaashiin kana yommuu jedhu, qondaaltonni mootummaa fi ajajjoonni loltootaa naannoo isaa jiran wal gidduutti hasaasuu fi guunguumuu jalqaban.

Najaashiin kana yommuu argu, isaaniin: “Nan kakadha, isin waan feetan jedhaa, ani waa’ee namoota kanaa waan gaarii yaada” jedhe. Achiis gara Muslimoota muhaajirootaatti garagalee akkana jedhe: “Isiniifis, nama isin bira isaa irraa dhuftaniifis baga ta’e! Ani kanatti amaneera: inni rasuula Rabbii ti. Dhugumatti nuti Injiila keessatti isa argineerra. Rasuula sana Iisaan ilmi Maryam illee beeksiseera. Wallaahi, utuu inni asitti argamee, dhaqee kophee isaa baadhee miila isaa nan dhiqa ture! Deemaa! Biyya koo keessa iddoo harki tuqee hin beekne, haleellaa gosa hundaa irraa fagaattanii, nageenyaa fi tasgabbii keessa jiraadhaa. Nama isin miidhu nan balleessa. Utuu warqee hamma tulluu naaf kennan illee, isin keessaa nama tokko illee hin gaddisiisu!”

Achiis Najaashiin waa’ee kennaa ergamtoonni Qurayshii fidanii: “Ani isaan hin barbaadu! Yeroo Allaahu ta’aalaan mootummaa koo kana, kan warri biraa humnaan saamanii turan, naaf deebisee ummata immoo naaf ajajamsiisu, mattaa’aa na irraa hin fudhanne” jedhee kennaa isaanii isaanitti deebise. Ergamtoonni Qurayshii fuuldura Najaashii irraa harka duwwaa deebi’an. Najaashiin carraa qabeessi immoo Islaamummaa filatee, Sahaabota baay’ee gammachiise ture.18

HAQQI AALAMA UUME
Haqqi aalama uume jaalala Muhammadiif,
Ji’aa fi guyyaa uume hawwii Muhammadiif.
“Ta’i!” jedhe – aalamni ta’e; Lawh fi Qalama barreeffame,
Dubbiin guutuun dubbifame ulfina Muhammadiif.
Awliyaan hundi dhufanii balbala Isaatti fuula kaa’an,
Zikrii tawhiidaa godhan nuura Muhammadiif.
Uways Qaranii argate, dhuma irratti ammas hawwe;
Jannatoonni saddeettan miidhagfaman jaalala Muhammadiif.
Simbirroonni qilleensa keessa balali’u, tulluunii fi dhagaan ni magariisu,
Mukkeen firii kennu jaalala Muhammadiif.
Warri iimaana hin qabne dhufanii isa irraa iimaana fudhatan,
Salaata shanan salaatan jaalala Muhammadiif.
Maleykonni dhufanii safa safaan dhaabatan,
Salaata shanan salaatan jaalala Muhammadiif.
Yunus eenyu isa faarsuuf? Aayanni Qur’aanaa isa faarsa.
Isa yaadadhu, salawaata buusi – jaalala Muhammadiif.

“Isiniifis, nama isin bira isaa irraa dhuftaniifis baga ta’e! Ani kanatti amaneera: inni rasuula Rabbii ti. Dhugumatti nuti Injiila keessatti isa argineerra. Rasuula sana Iisaan ilmi Maryam illee beeksiseera” Najaashii Ashamaa