MIIDHAA, DARARAA FI CUNQURSAA

Harki Abuu Lahab haa gogu

Manni Nabiyyii keenya kabajamaa manneen mushrikoota hamoo lamaanii, Abuu Lahab fi Uqbaa bin Abii Mu’ayt jedhamanii, gidduu ture. Isaan carraa argatan hundaan Nabiyyii keenya jaalatamaa miidhuuf yaalu turan. Halkan illee kirshaa horii balbala Sayyida keenya Ergamaa Rabbii duratti darbatu turan. Adeerri isaa Abuu Lahab kanaan hin quufne; mana ollaa isaa Adiyy irraa dhagaa itti darbachuudhaan isa miidha ture.

Haati manaa isaa Ummu Jamiil isa gadi hin turre; akka miila Ergamaa Rabbii eebbifamaa waraananiif, damee mukaa qoree qaban walitti qabdee karaa inni irra darbu irratti facaafti turte. Guyyaa tokko Abuu Lahab yeroo xuraa’aa fide balbala Nabiyyii keenya kabajamaa duratti gatu, Hamzaan isa arge. Battaluma fiigee obboleessa isaa Abuu Lahab qabee, xuraa’aa inni fide mataa isaa irratti dhangalaase.

Miidhaa Abuu Lahab fi haadha manaa isaa kana booda, waa’ee isaanii Suuraa Tabbat, kan jechoota: “Harki Abuu Lahab haa gogu; dhugumaanuu gogeera…” jedhaniin jalqabu, bu’e. Ummu Jamiil, haati manaa Abuu Lahab, akka waa’ee isaanii suuraan bu’e yommuu dhageessu, Nabiyyii keenya kabajamaa barbaaduu jalqabde. Akka inni Ka’abaa bira jiru erga beektee booda, dhagaa guddaa harkatti qabattee achi deemte. Abuu Bakr yeroo sana Nabiyyii keenya wajjin haasa’uun ulfina argachaa ture.

Ummu Jamiil dhagaa harkatti qabattee yommuu argu: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ummu Jamiil dhufaa jirti. Isheen dubartii hamaa baay’ee ti; akka isheen isin miidhitu nan sodaadha. Utuu gara golee tokkootti goortanii miidhaa isheetiif hin saaxilamin gaarii ture” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Isheen na arguu hin dandeessu” jedhe. Ummu Jamiil Abuu Bakr bira dhaabattee jecha safuu hin qabne dubbatte: “Yaa Abuu Bakr! Dafii natti himi, hiriyyaan kee sun eessa jira! Anaa fi abbaa manaa koo walaloon arrabsee nu xureesseera. Yoo inni walaleessaa ta’e, anis abbaan manaa koos walaleessota. Kunoo anis walaloon isa nan arrabsa. Nuti isatti fincilla; nabiyyummaa isaa hin fudhannu; amantii isaas hin jaallannu. Nan kakadha, utuun isa argee, dhagaa kana mataa isaatti nan dhaha ture…” Abuu Bakr: “Sayyidni koo walaleessaa miti; walaloon si hin arrabsine” yommuu jedhu, Ummu Jamiil garagaltee deemte. Abuu Bakr gara Nabiyyii keenya kabajamaatti garagalee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Isheen isin hin arginee?” jedhee yommuu gaafatu, inni: “Na hin argine. Allaahu ta’aalaan ija ishee akka na arguu hin dandeenye godhe” jedhe.2

Intaloota Nabiyyii keenya kabajamaa eebbifamoo keessaa Ummu Kulsuum ilma Abuu Lahab Utaybaaf, Ruqayyaan immoo ilma isaa isa kaan Utbaaf kaadhimamanii turan; garuu hanga sanaatti hin heerumne.

Yeroo Suuraa Tabbat bu’u, Abuu Lahab, inni Jahannamiif murtaa’e, haati manaa isaa fi bebbeekamoonni Quraysh Utbaa fi Utaybaaf akkana jedhanii yaada dhiheessan: “Intaloota isaa fuudhuudhaan ba’aa isaa isaaf salphiftaniittu. Intaloota isaa hiikaa, akka inni rakkatuuf. Quraysh keessaa intala barbaaddan isiniif haa kadhannu.” Isaanis: “Tole, hiikneerra” jedhan. Utaybaan, namni gadi aanaan sun, caalaatti fagaatee fuuldura Nabiyyii keenyaa (sallallaahu ta’aalaa alayhi wa sallam) isa ulfaataa dhufee: “Yaa Muhammad! Ani sii fi amantii kee hin fudhadhu. Intala kees hiikeera. Kana booda ati na hin jaallatin, anis si hin jaallatu! Ati gara koo hin dhufin, anis gara kee hin dhufu!…” jedhee isa arrabse. Achiis Nabiyyii keenya jaalatamaa irratti duulee kollaara isaa eebbifamaa qabe. Qamiisa isaa tarsaasee isa arrabse. Kana irratti Nabiyyiin keenya jaalatamaan akkana jedhee isa abaare: “Yaa Rabbii koo! Bineensota Kee bosonaa keessaa tokko isa irratti kaasi!” Utaybaan carraa-dhabeessi abbaa isaa bira dhaqee waan ta’e yommuu himu, Abuu Lahab: “Abaarsa Muhammad ilma koo irratti godhe nan sodaadha” jedhe. Guyyoota muraasa booda Abuu Lahab ilma isaa Utaybaa daldalaaf gara Shaamitti erge. Imaltoonni bakka Zarqaa jedhamutti buluuf qubatan. Leenci tokko naannoo sana naanna’uu jalqabe. Utaybaan akkuma kana argeen: “Wayyoo! Nan kakadha, abaarsi Muhammad (alayhis-salaam) fudhatameera. Leenci kun na nyaata! Inni ofii isaa Makkaa yoo jiraate illee, ajjeesaan koo isa!” jedhe. Leenci yeroo muraasa booda bade. Utaybaa iddoo ol ka’aa tokko irra ciisisan. Halkan leenci ammas dhufe. Warra imaltoota keessa jiran tokko tokkoon urgeeffachaa Utaybaa bira ga’e. Isa irratti utaalee garaa isaa baqaqse, mataa isaa qabatee haala sodaachisaadhaan ciniinee isa fixe. Utaybaan: “Muhammad namoota keessaa isa caalaatti dhugaa dubbatu dha jedhee isinitti hin himneenii?” jedhee iyyaa iyyaa lubbuun isaa baate. Abuu Lahabis, akka ilmi isaa leencaan ciccitame yommuu dhaga’u: “Abaarsa Muhammad ilma koo irratti godhe nan sodaadha jedhee isinitti hin himneenii?” jedhee booye.3

“Harki Abuu Lahab haa gogu (haa badu); dhugumaanuu gogeera. Qabeenyi isaa (kan abbaa isaa irraa dhaale) fi waan inni horates isa hin fayyadne. Inni ibidda abidda qabu ni seena; haati manaa isaas baattuu qoraanii taatee (ni seenti), morma ishee irra funyoo foorame qabattee” Tabbat: 1–5

Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) namoota gara gammachuu bara baraatti waamaa ture; jiraachuu fi tokkummaa Allaahu ta’aalaatti akka amanan isaan affeeree, akka isaan Jahannam keessatti hin gubanneef dadhabaa ture. Mushrikoonni garuu: “Amantiin abbootii keenyaa kana” jedhanii taabota gabbaruu itti fufan. Nabiyyiin keenya kabajamaan akka isaan akka namaatti jiraatan, ulfinaa fi kabaja akka qabaatan, gatii dhabummaa jalaa ba’anii sadarkaa ol’aanoo fi ulfaatoo irra akka ba’an isaan affeera ture. Isaan garuu mataa jabina isaanii irratti cichan. Abuu Lahab warra arrabsanii fi miidhan keessaa isa dursu ture. Ergamaa Rabbii yeroo hunda hordofee, akka namoonni isa dhaggeeffachuu dhiisan gochuuf, sammuu isaanii keessattis shakkii uumuuf dadhaba ture. Iddoowwan walga’ii fi gabaawwan guguddoo keessatti, Sayyida keenya Ergamaan Rabbii: “Yaa namoota! ‘Laa ilaaha illallaah’ jedhaa, akka fayyitaniif!” jedhu hundumaa, inni battaluma isa duukaa ga’ee: “Yaa namoota! Namni haasa’aa jiru kun ilma obboleessa koo ti. Gonkumaa dubbii isaa hin amaninaa. Isa irraa fagaadhaa!” jedha ture.

Guyyaa tokko Muhammad alayhis-salaam Ka’abaa Shariifaa bira salaata salaachaa ture. Bebbeekamoota Quraysh keessaa garee mushrikootaa namoota torba, kan Abuu Jahl, Shaybaa bin Rabii’aa, Utbaa bin Rabii’aa fi Uqbaa bin Abii Mu’ayt keessa jiran, dhufanii Ergamaa Rabbiitti dhihaatanii taa’an. Naannoo sanatti kirshaa fi hambaa gaala guyyaa tokko dura qalamee tokkootu ture. Abuu Jahl gadi aanaan warra isa bira jiranitti garagalee yaada fokkuu dhiheesse: “Isin keessaa eenyutu kirshaa gaalaa sana fuudhee, yeroo Muhammad sujuuda bu’u gatiittii isaa lamaan gidduu kaa’a?” Warra achi turan keessaa isa caalaatti cunqursaa, isa caalaatti gara-jabeessa, isa caalaatti rahmata hin qabne fi isa caalaatti carraa-dhabeessa kan ta’e Uqbaa bin Abii Mu’ayt: “Ani nan godha” jedhee battaluma ka’e. Kirshaa sana waan keessa jiru wajjin, yeroo inni sujuuda keessa jiru, gatiittii Nabiyyii keenyaa eebbifamaa irra kaa’e. Mushrikoonni kana ilaalaa turan kolfa guddaadhaan kolfuu jalqaban. Nabiyyiin keenya kabajamaan sujuuda isaa dheereffate; mataa isaa eebbifamaa ol hin kaafne. Yeroo sana Sahaabota keessaa Abdullaah bin Mas’uud haala kana arge. Inni taatee kana akkana jedhee himeera:

“Yeroon Ergamaa Rabbii haala sana keessatti argu, dhiigni mataa kootti ol fiige. Garuu saba yookaan gosa harka mushrikootaa jalaa na eegu hin qabu ture. Namni na qabu hin turre; dadhabaa ture. Yeroo sana dubbachuuf illee humna hin qabu ture. Dhaabadhee eeggachaa, gadda guddaadhaan Ergamaa Rabbii ilaalaa ture.

Utuu yeroo sana humna yookaan eegduu mushrikoota irraa na eeguu danda’u qabaadhee, waan isaan gatiittii eebbifamaa Rasuula alayhis-salaam irra kaa’an kaasee nan darbadha ture! Utuu ani akkasitti eeggachaa jiruu, Faaximaa, intala Ergamaa Rabbiitti oduu himan. Faaximaan yeroo sana xiqqoo turte. Fiigdee dhuftee waan abbaa ishee irra ture darbatte. Warra kana hojjetan abaartee jecha cimaa itti dubbatte. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii, akka waan tokkollee hin ta’iniitti salaata isaa erga xumuree booda, si’a sadii akkana jedhe:

‘Yaa Rabbii! Garee Quraysh kana harka Keetti nan kenna! Yaa Rabbii! Abuu Jahl Amr bin Hishaam harka Keetti nan kenna! Yaa Rabbii! Utbaa bin Rabii’aa harka Keetti nan kenna! Yaa Rabbii! Shaybaa bin Rabii’aa harka Keetti nan kenna! Yaa Rabbii! Uqbaa bin Abii Mu’ayt harka Keetti nan kenna! Yaa Rabbii! Umayyaa bin Khalaf harka Keetti nan kenna! Yaa Rabbii! Waliid bin Utbaa harka Keetti nan kenna! Yaa Rabbii! Umaaraa bin Waliid harka Keetti nan kenna!’

Mushrikoonni abaarsa kana yommuu dhaga’an kolfuu dhiisanii sodaachuu jalqaban; sababni isaas du’aan Baytullaah bira godhamu akka fudhatamu ni amanu turan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Abuu Jahliin: ‘Wallaahi, yookaan ati kana irraa ni dhaabatta, yookaan Allaahu ta’aalaan mataa kee irratti balaa ni buusa’ jedhe. Allaahu ta’aalaan nan kakadha: namoonni Ergamaan Rabbii maqaa isaanii dubbate kun tokkoon tokkoon isaanii Lola Badr irratti ajjeefamanii lafa irratti diriiruu isaanii, akka reeffa ho’aan tortoreetti boolla Badr keessatti guutamuu isaanii argeera.”

Guyyaa tokko Abuu Jahl Baytullaah bira mushrikoota Qurayshiitiin akkana jedhe: “Yaa garee Quraysh! Akka Muhammad amantii keenya qeequu, taabota keenyaa fi abbootii keenya kanneen isaan gabbaran arrabsuu, nuunis akka warra sammuu hin qabneetti ilaaluu irraa hin dhaabanne ni argitu. Fuuldura keessanitti kakadhee nan dubbadha: boru, yeroo inni as dhufee salaata salaatu sujuuda bu’u, dhagaa ani salphaatti baachuu hin dandeenye tokkoon mataa isaa jabeessee nan dhaha. Yeroo sana yoo barbaaddan ilmaan Abdulmuxxalib irraa na eegaa, yoo barbaaddan hin eeginaa. Erga ani isa ajjeesee booda, firoonni isaa waan barbaadan natti haa godhan…” Mushrikoonni achi turan: “Kakannee jenna, nuti si ni eegna; nama tokkoofillee dabarsinee si hin kenninu. Ati qofa isa ajjeesi!” jedhanii isa kakaasan. Ganama Abuu Jahl dhagaa guddaa harkatti qabatee Ka’abaa dhufe. Mushrikoota bira taa’ee eeggachuu jalqabe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) akkuma yeroo hundaa Baytullaah dhufee salaata salaatuu jalqabe. Abuu Jahl iddoo isaa irraa ka’ee dhagaa guddaa harka isaa keessa jiruun isa rukutuuf gara Ergamaa Rabbii deeme. Mushrikoonni hundi taatee sana hawwii guddaadhaan hordofaa turan. Abuu Jahl yeroo Ergamaa Rabbiitti dhihaatu, tasa hollachuu jalqabe. Dhagaan guddaan harka isaa irraa lafatti kufe; bifti isaa akka daaraa ta’e; sodaa guddaadhaan duubatti deebi’e. Mushrikoonni dinqifatanii gara Abuu Jahl dhaqanii: “Yaa Amr bin Hishaam! Himi, maaltu ta’e?” jedhanii gaafatan. Abuu Jahlis: “Yeroo ani isa ajjeesuuf dhagaa ol kaase, gaalli aaraa tokko fuuldura koo ba’e. Nan kakadha, umurii koo keessatti gaala miilli isaa dheeraa, ilkaan isaa qara qabu, akkasitti sodaachisaa ta’e hin argine, hin dhageenyes. Utuu xiqqoo itti dhihaadhee, shakkii malee na ajjeesa ture” jedhe. Guyyaa biraa immoo Abuu Jahl mushrikoota walitti qabee: “Yatiimni Abdullaah asitti salaata salaatee fuula isaa biyyoo irra kaa’aa?” jedhee gaafate. Isaanis: “Eeyyee” jedhan. Abuu Jahl, inni duraanuu jecha kana eeggachaa ture: “Yoo akkasitti isa arge, mataa isaa miila kootiin nan caccabsa” jedhe. Guyyaa tokko Sayyidni Nabiyyootaa Ka’abaa bira salaataaf dhaabatee ture. Abuu Jahlis hiriyyoota isaa wajjin taa’aa ture. Iddoo isaa irraa ka’ee gara Ergamaa Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) deeme. Baay’ee itti dhihaate. Garuu tasa harka isaatiin fuula isaa haxaawee baqachuu jalqabe. Mushrikoonni bira dhaqanii: “Maaltu ta’e? Haalli kee kun maali?” jedhan. Abuu Jahl: “Nu gidduutti boolli ibiddaa tokko uumame. Namoonni tokko tokko akka na irratti duulan yommuun argu, duubatti deebi’e” jedhee deebise. Bebbeekamoonni mushrikootaa, kanneen akka Waliid bin Mughiiraa, Abuu Jahl (Amr bin Hishaam), Aswad bin Muxxalib, Umayyaa bin Khalaf, Aswad bin Abdi Yaghuus, Aas bin Waa’il fi Haaris bin Qays, yeroo Ergamaa Rabbii argan hundumaa: “Kunis akka nabiyyii ta’ee fi akka Jibriil isatti dhufu yaada” jedhanii itti qoosu turan. Guyyaa Jaalalleen Kabajamaan kanaan baay’ee gadde tokko, Jibriil alayhis-salaam dhufee aayatoota kabajamoo tokko tokko fide. Hiikaan:

“(Yaa Ergamaa Koo!) Kakuun haa ta’u, nabiyyoota si dura ergaman irrattis ni qoosameera. Warra isaan (nabiyyoota) irratti qoosanii fi itti qoosaa turan, gatii qoosaa isaaniitiif balaa fi adabbiin naannoo hundaan isaan marse.”4 “Dhugumaan Nuti warra si irratti qoosan irratti siif ga’aa dha. Isaan warra Allaahu ta’aalaa wajjin gabbaramaa biraa godhatan dha. Isaan dhiheenyatti (dhuma isaan eeggatu) ni beeku. Dhugumaan Nuti akka sababa dubbii isaaniitiin (Allaahu ta’aalaatti waa qindeessuu isaanii, Qur’aana Kabajamaa arrabsuu isaanii fi jecha qoosaa sitti dubbachuu isaaniitiin) lapheen kee dhiphatu, keessi kees cinqamu ni beekna.”5

“Yaa Abuu Jahl! Wallaahi, yookaan ati kana irraa ni dhaabatta, yookaan Allaahu ta’aalaan mataa kee irratti balaa ni buusa” Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam

Guyyaa tokko, yeroo Sulxaanni Uumamaa Ka’abaa Mu’azzamaa xawaafa godhu, Jibriil alayhis-salaam dhufee: “Ani isaan (warra qoosan) adabuuf ajaja fudhadheera” jedhe. Yeroo muraasa booda Waliid bin Mughiiraan isaan fuuldura darbe. Jibriil alayhis-salaam: “Namni darbaa jiru kun nama akkamii ti?” jedhee gaafate. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Inni garboota Allaahu ta’aalaa keessaa warra caalaatti hamoo keessaa tokko” jedhe. Jibriil alayhis-salaam gara miila Waliid ishaaree: “Isa adabeera!” jedhe. Yeroo muraasa booda Aas bin Waa’il darbaa ture. Waa’ee isaas gaafatee deebii walfakkaatu yommuu argatu, gara garaa isaa ishaaree: “Isas daangaa isaa itti beeksiseera!” jedhe. Yeroo Aswad bin Muxxalib darbu gara ija isaa, yeroo Abdi Yaghuus argu immoo gara mataa isaa ishaare. Yeroo Haaris bin Qays darbu gara garaa isaa ishaaree: “Yaa Muhammad! Allaahu ta’aalaan hamaa namoota kanaa jalaa isin baase. Dhiheenyatti tokkoon tokkoon isaanii balaa tokkoon qabamu” jedhe.

Miila Aas bin Waa’il keessa qoreen seene. Qoricha hammam godhan illee dhukkuba isaatiif fala hin arganne. Dhuma irratti miilli isaa akka morma gaalaa dhiitee: “Rabbiin Muhammad na ajjeese!” jedhee iyyaa lubbuun isaa baate.

Iji Aswad bin Muxxalib jaame. Jibriil alayhis-salaam mataa isaa muka tokkotti dhahee isa balleesse.

Aswad bin Abdi Yaghuus, yeroo bakka Baad-i Samuum jedhamu ture, fuulli isaa fi qaamni isaa guutumaan guutuutti gurraacha ta’e. Yeroo mana isaa dhufu isa hin beekne; balbala irraa isa ari’an. Aarii isaatiin mataa isaa balbala mana isaatti dhahaa dhahaa du’e.

Haaris bin Qays qurxummii soogiddaa’e nyaatee ture. Dheebuun isaa itti dabalaa deeme. Bishaan hammam dhuge illee dheebuun isaa hin baane. Dhuma irratti dhoohe. Sarbaa Waliid bin Mughiiraa keessa immoo kutaan sibiilaa seene. Madaan isaa hin fayyine; dhiiga baay’ee dhabe; innis: “Rabbiin Muhammad na ajjeese!” jedhee iyyaa lubbuun isaa baate.

Akkasiin tokkoon tokkoon isaanii gatii waan hojjetanii argatan. Kana malees mushrikoonni Jahannam keessa bara baraan akka turan aayatoota kabajamootiin beeksifame. Guyyaa tokko Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Hakam bin Abil-Aas wajjin wal arge. Erga isa bira deemee booda, Hakam duuba Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti qoosaa, afaan isaa, fuula isaa fi qaama isaa sochoose.

Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) waan Hakam godhe nuura nabiyyummaatiin arge; akka inni akkasitti hafuuf du’aa yommuu godhu, qaama Hakam hollannaan qabe; hanga dhuma umurii isaatti akkasumatti hafe.

Dararaa Sahaabota irratti raawwatame

Mushrikoonni Nabiyyii keenya kabajamaa qofa hin miine. Sahaabota isaa ulfina qaban (radiyallaahu anhum) illee ni dararu turan. Keessumaa hiyyeeyyii fi warra nama hin qabne filatanii, cunqursaa fi dararaa sammuu fi yaada namaa ol ta’e, hamma danda’an hunda, utuu hin saalfatin isaan irratti raawwatu turan. Warri caalaatti dararaman Bilaal Habashii, Giiftii Zinniiraa, Khabbaab bin Aratt, Ammaar bin Yaasir fi maatii isaa (radiyallaahu anhum ajma’iin) turan. Isaan keessaa tokko tokko dhagaa ho’a aduutiin gubateen gubu turan; kaan immoo nyaataa fi dhugaatii malee dhiisanii: “Amantii Muhammad irraa deebi’i!” jedhanii isaan dararu turan. Isaan garuu dararaa obsuun hin danda’amne kana obsanii amantii Islaamaa irraa gonkumaa hin deebine.

Rabbiin Tokko dha, Rabbiin Tokko dha

Bilaal, garbichi mushrika Umayyaa bin Khalaf jedhamu, sababa Abuu Bakr as-Siddiiqiin Muslima ta’ee ture. Umayyaan garboota isaa kudha lamaan keessaa Bilaal caalaatti waan jaallatuuf, eegduu mana taabotaa isa godhee ture. Bilaal yeroo Muslima ta’u, taabota mana taabotaa keessa jiran hunda fuula isaanii gara lafaatti garagalchee haala sujuudaatti isaan kaa’e. Oduun kun Umayyaa yommuu ga’u, rifaatuu guddaan isa qabe. Isa waamsisee: “Muslima taateetta, Rabbii Muhammadiif sujuuda gochaa jirta jedhu; dhugaa?” jedhee gaafate. Bilaalis: “Eeyyee. Allaahu ta’aalaa, Isa Guddaa fi Ol’aanaa ta’eef sujuuda nan godha” jedhe. Umayyaan deebii hin jaallanne kana yommuu argatu, battaluma isa miidhuu fi dararuu jalqabe. Walakkaa guyyaa, yeroo aduun gubbaa mataa ga’u, uffata irraa baasee, dhagaawwan ho’aan gubatan qaama isaa qullaa irra kaa’ee isa guba ture. Dhagaawwan akka ibiddaa gubu keessaa tokko tokko dugda isaa irra, kaan immoo garaa isaa irra erga tuulee booda: “Amantii Islaamaa irraa deebi’i!… Taabota Laat fi Uzzaatti amani!” jedha ture; Bilaal immoo: “Allaahu ta’aalaa Tokko dha! Allaahu ta’aalaa Tokko dha!” jedhee iimaana isaa ibsa ture.

Umayyaa bin Khalaf obsa isaa kana yeroo argu hundumaa ni maraata ture; qoree irra harkisee qaama isaa madeessee isa dararaa ture. Bilaal, dhiiga akka lagaa qaama isaa irraa yaa’u utuu hin ilaalin: “Yaa Rabbii! Waan Si irraa dhufetti nan gammada. Yaa Rabbii! Waan Si irraa dhufetti nan gammada” jedhee iimaana isaa irratti jabaatee dhaabata ture. Bilaal haala isaa kana akkana jedhee himeera:

“Umayyaan xuraa’aan sun ho’a guyyaa keessatti na hidhee, halkan immoo na dararaa ture. Guyyaa ho’aa tokko ture. Akkuma yeroo hundaa ammas na dararuu jalqabe. Islaamummaa irraa na deebisuuf: ‘Taabota keenya gabbari! Rabbii Muhammad kaadi, kaadi, kaadi!’ jedhu hundumaa: ‘Rabbiin Tokko dha! Rabbiin Tokko dha!’ nan jedha ture. Akka aariin isaa qabbanaa’uuf, guyyaa sana dhagaa baay’ee guddaa laphee koo irra kaa’e. Yeroo sana of wallaale. Yeroon of beeku, dhagaan na irra ture akka ka’ee fi aduun duumessa keessa seente arge. Allaahu ta’aalaa galateeffadhee of keessaan: ‘Yaa Bilaal! Wanti Janaab-i Haqq irraa dhufu hundi gaarii fi mi’aawaa dha’ jedhe.”

Guyyaa biraa Umayyaa bin Khalaf Bilaal Habashii dararuuf alatti isa baasee ture. Uffata isaa irraa baasee huccuu jalaa tokko qofaan, ho’a gubaa keessatti cirracha ho’aa irra isa ciisisee dhagaawwan isa irra tuule. Mushrikoonni walitti qabamanii dararaa cimaa isa irratti raawwachaa: “Yoo amantii kee irraa hin deebine, si ajjeefna” jedhan. Bilaal Habashiin dararaa obsuun hin danda’amne kana jalatti: “Rabbiin Tokko dha! Rabbiin Tokko dha!” jedha ture. Yeroo sana Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) achiin darbaa ture. Haala Bilaal Habashii kana yommuu argu baay’ee gaddee: “Maqaa Allaahu ta’aalaa dubbachuun si baraara” jedhe.

Erga mana isaatti deebi’ee yeroo muraasa booda, Abuu Bakr isa bira dhufe. Dararaa Bilaal Habashiin keessa jiru Abuu Bakr as-Siddiiqitti himee: “Baay’een gaddeera” jedhe. Abuu Bakr battaluma achi dhaqe. Mushrikootaan: “Bilaal irratti akkana gochuun maal argattu? Anaaf isa gurguraa” jedhe. Isaanis: “Utuu warqee addunyaa guutu nuuf kennite illee isa hin gurgurru. Garuu garbicha kee Aamir wajjin isa jijjiiruu ni dandeenya” jedhan. Aamir, garbichi Abuu Bakr, hojii daldala isaa hojjetee maallaqa baay’ee argataa ture. Qabeenya dhuunfaa isaa malee warqee kuma kudhan of bira qaba ture. Gargaaraa Abuu Bakr ta’ee hojii isaa hunda geggeessa ture. Garuu kaafira ture; kufrii isaa irrattis cichee ture. Abuu Bakr: “Aamir, qabeenya fi maallaqa isaa hunda wajjin, bakka Bilaal isiniif kenneera” jedhe. Umayyaa bin Khalaf fi mushrikoonni biroo baay’ee gammadanii: “Abuu Bakr gowwoomsine” jedhan.

“(Yaa Ergamaa Koo!) Kakuun haa ta’u, nabiyyoota si dura ergaman irrattis ni qoosameera. Warra isaan (nabiyyoota) irratti qoosanii fi itti qoosaa turan, gatii qoosaa isaaniitiif balaa fi adabbiin naannoo hundaan isaan marse” An’aam: 10

Abuu Bakr battaluma dhagaawwan ulfaatoo Bilaal Habashii irra turan darbatee ol isa kaase. Bilaal Habashiin sababa dararaa cimaatiin baay’ee laafee ture. Harka isaa qabatee kallattiin fuuldura Nabiyyii keenya jaalatamaa isa fidee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Har’a Bilaal rizaa Rabbii barbaaduuf bilisa baaseera” jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii kanaan baay’ee gammade; Abuu Bakriif du’aa baay’ee godhe. Yeroo sana Jibriil alayhis-salaam aayatoota kabajamoo 17ffaa fi 18ffaa Suuraa al-Layl, kanneen akka Abuu Bakr Jahannam irraa fagoo ta’e gammachiisan, fide. Aayatoota kabajamoo kana keessatti hiikaan akkana jedhame: “Namni (akka Abuu Bakr) taqwaa guddaa qabu (shirkii fi cubbuu irraa of eegu), kan Allaahu ta’aalaa biratti qulqullaa’uuf (waadaa Rabbii argachuuf) qabeenya isaa karaa gaarummaa irratti baasu, isa (Jahannam) irraa ni fageeffama.”

Dararaa hin yaadamne

Khabbaab bin Arattis warra amantii isaanii irraa deebisuuf cunqurfaman keessaa tokko ture. Khabbaabis nama hin qabu ture; garbicha dubartii mushriktuu Ummu Anmaar jedhamtuu ture.

Firoonni isa eegan waan hin turreef, mushrikoonni walitti qabamanii qaama isaa ulfaataa irraa uffata baasanii qoreedhaan gogaa isaa haxxaafu turan. Yeroo tokko tokko qaama isaa qullaa irratti qamiisa sibiilaa uffisanii aduu jala isa dhaabsisu turan. Dhagaawwan aduu yookaan ibiddaan ho’isan qaama isaa qullaatti cuqqaasanii: “Amantii kee irraa deebi’i! Laat fi Uzzaa gabbari!” jedhu turan. Khabbaab garuu iimaana isaa irratti cichee: “Laa ilaaha illallaah, Muhammadun Rasuulullaah” jedhee isaan dura dhaabata ture.

Guyyaa tokko mushrikoonni walitti qabamanii dirree tokko irratti ibidda qabsiisan. Khabbaab hidhanii achi fidan. Uffata irraa baasanii ibidda irra isa ciisisan. Yookaan amantii isaa irraa isa deebisu, yookaan ibiddaan isa gubu turan. Khabbaab, inni dugdaan gidduu ibiddaa ciisifame, akkana jedhee du’aa godhaa ture: “Yaa Rabbii! Haala koo ni argita; rakkoo koos ni beekta. Iimaana onnee koo keessa jiru jabeessi; obsa guddaa naaf kenni!” Mushrikoota keessaa tokko miila isaatiin laphee Khabbaab irra dhiibe. Isaan garuu akka Allaahu ta’aalaan warra amanan eegu hin beekan turan.

Waggoota booda yeroo waa’ee taatee kanaa Khabbaab gaafatan, dugda isaa saaxilee mallattoo gubaa agarsiisee: “Ibidda naaf qabsiisanii, achiis harkisanii itti na darbatan. Ibidda sana foon koo qofatu dhaamse” jedhe.

Utuu Khabbaab alatti akkasitti dararamaa jiruu, giiftiin isaa Ummu Anmaaris amantii isaa irraa isa deebisuuf sibiila ibiddatti ho’iftee mataa isaatti cuqqaaftee isa gubaa turte. Inni amantii isaatiif dhukkubbii kana hunda obse; waan isaan itti dhiheessan hin raawwanne; iimaana isaa irraas hin deebine.

Guyyaa tokko Khabbaab fuuldura Nabiyyii keenya jaalatamaa dhihaatee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Mushrikoonni alatti iddoo na argan hundatti ibiddaan na gubu. Mana keessatti immoo giiftiin koo Ummu Anmaar sibiila ho’aadhaan mataa koo gubdi. Du’aa keessan isin kadhadha!” jedhe. Achiis gubaa dugda fi mataa isaa irra jiru agarsiise. Nabiyyiin keenya haala isaa kanaaf baay’ee rahmateeffate. Dhiphina inni amantii isaa irraa deebi’uu dhiisuuf keessa ture fi cunqursaa isa irratti raawwatame obsuu dadhabee: “Yaa Rabbii koo! Khabbaab gargaari!” jedhee du’aa godhe. Janaab-i Haqq du’aa Rasuula Isaa battaluma fudhatee, dhukkubbii mataa cimaa Ummu Anmaar irratti buuse. Ummu Anmaar dhukkubbii mataa irraa kan ka’e hanga ganamaatti aadaa bulti turte. Akka fala tokkootti, akka mataan ishee sibiila ibiddatti ho’ifameen gubamu itti himan. Dhuma irratti Khabbaab waamtee, akka inni ulee sibiilaa ibiddatti ho’isee mataa ishee gubu ajajje… Khabbaabis sibiilaan mataa ishee guba ture…

Jalqaba Islaamummaa keessa mushrikoonni haala Khabbaab bin Aratt baay’ee hin ilaalan turan. Garuu guyyaa guyyaan lakkoofsi warra amananii dabalaa deeme. Dhuma irratti, fedhanis fedhuu baatanis, dhimma kana cimsanii ilaaluuf dirqaman. Kanaafuu dararaa Khabbaab irratti raawwatan dabalan: baay’ee rukutan, tumtuman, madeessan; dararaa irratti dararaa dabalan…

Kana hunda iyyuu utuu ta’ee, Khabbaab iimaana isaa irraa hamma zarraa tokkoo illee hin gadi lakkifne. Garuu miidhaa fi dararaan obsuun hin danda’amne ta’ee ture. Waan ta’e hunda Sayyida Uumamaatti dhiheessee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Akka dararaa nuti keessa jirru jalaa baanuuf du’aa nuuf hin gootanii?” jedhe.

Kana irratti Sayyida keenya Ergamaan Rabbii akkana jedhe: “Ummatoota isin dura turan keessa namoonni gogaa fi foon isaanii filaa sibiilaatiin mulqamee haxaawamu turan; dararaan kun garuu amantii isaanii irraa isaan hin deebisu ture. Mataa isaanii irraa kaasee magaaziidhaan bakka lamatti ciramu turan; dararaan kunis amantii isaanii irraa isaan hin deebisu ture. Allaahu ta’aalaan dhimma kana (Islaamummaa) dhugumaan ni xumura. Amantii hunda irra ol ni godha; hamma namni horii isaa yaabbatee San’aa irraa hanga Hadramawtitti kophaa isaa deemu Allaahu ta’aalaa malee nama biraa hin sodaannetti, hoolota isaa ilaalchisees weerara yeeyyii malee yaaddoo biraa hin qabaannetti. Isin garuu ariifachaa jirtu.” Achiis dugda isaa haxaawee du’aa godhe. Jechoonni Ergamaa Rabbii laafoon kun, kanneen lubbuuf nyaataa fi fayyaa ta’an, dhukkubbii Khabbaab qabbaneessan.

Aas bin Waa’il, mushrikni daangaa darbe, liqaa guddaa Khabbaabiif qaba ture. Khabbaab liqaa isaa gaafachuuf isa bira deeme. Aas bin Waa’il Khabbaabiin: “Hamma Muhammad hin kaadinetti liqaa kee siif hin kennu” yommuu jedhu, Khabbaab: “Wallaahi, akkuma lubbuun jiruutti, erga du’ee qabrii koo keessaa ka’ees, Nabiyyii koo gonkumaa hin didu, hin kaadus. Waan hunda nan dhiisa; kaaduu kana garuu hin godhu” jedhee deebise. Kana irratti Aas bin Waa’il: “Erga duunee booda ni kaafamnaa? Yoo wanti akkasii jiraate, yeroo sana qabeenyi koos ijoolleen koos ni jiraatu. Liqaa koo guyyaa sana siif nan kaffala” jedhe.

Jecha Aas bin Waa’il kana irratti, Allaahu ta’aalaan Qur’aana Kabajamaa keessatti, aayatoota kabajamoo 77–79ffaa Suuraa Maryam keessatti hiikaan akkana jedhe: “(Yaa Habiiba Koo!) Nama aayatoota Keenya kana kaadu fi: ’Dhugumaan (Guyyaa Qiyaamaa) qabeenyi fi ijoolleen naaf ni kennamu’ jedhu (Aas bin Waa’il) argiteettaa? Inni waan dhokataa (ghaybii) irratti beekumsa argateeraa, moo Rahmaan biratti waadaa fudhateeraa? Lakki, akkas miti! Nuti waan inni jedhu ni barreessina (Guyyaa Qiyaamaa itti isa qorranna), adabbii isaas dabalaa dabalaa ni deemna.”

Hanga of wallaaluutti dararamuu

Mushrikoonni dararaa keessatti dubartii fi dhiira gidduu garaagarummaa hin godhan turan. Giiftiin Zinniiraa, ishee Muslimoota jalqabaa keessaa tokko taatee nama hin qabne, garbittii turte. Mushrikoonni akka isheen Muslimtuu taate yommuu beekan, ishee dararuu irraas gonkumaa of hin qusanne. Giiftiin Zinniiraa akka taabota Laat fi Uzzaa gabbartuuf dirqamsiifamti; qoonqoon ishee hudhamee, hafuura baafachuu dadhabdee hanga of wallaaltutti dararamti turte. Ta’us isheen amantii ishee irraa gonkumaa hin deebine; waan isaan jedhanis hin fudhanne. Keessumaa Abuu Jahl baay’ee ishee dararaa ture. Kanaafuu iji Zinniiraa arguu dhabe. Yeroo tokko Abuu Jahl: “Argiteettaa? Laat fi Uzzaan ija kee jaamsan!” yommuu jedhu, Giiftiin Zinniiraa, iimaana ishee agarsiisuun: “Yaa Abuu Jahl! Wallaahi, akka ati jettu miti. Taabonni ati Laat fi Uzzaa jettu waan tokkoofillee hin fayyadan; warra isaan gabbaranii fi warra hin gabbarre irraa oduu hin qaban. Rabbiin koo nuura ija koo naaf deebisuu fi haala koo isa duraatti na deebisuu dhugumaan ni danda’a” jette.

“(Yaa Bilaal!) Maqaa Allaahu ta’aalaa dubbachuun si baraara” Hadiisa shariifa

Abuu Jahl iimaana Zinniiraa isa hin raafamne fuuldura dinqifatee dhaabate. Allaahu ta’aalaan du’aa Zinniiraa fudhatee, iji ishee kan duraa caalaa arguu jalqabe. Abuu Jahl fi mushrikoonni Quraysh haala kana utuu arganii mataa jabeessanii hin amanne. Kana irra darbanii: “Kunis falfala nabiyyii isaanii ti! Gowwoota karaa Muhammad irra deeman kanatti hin dinqisiifattanii? Utuu karaan isaan irra deeman gaarii fi dhugaa ta’ee, nuti isaan dura isa hordofna turre. Egaa garbittiin tokko nu dura dhugaa argatteettii?” jedhan.

Kana irratti Allaahu ta’aalaan aayata kabajamaa 11ffaa Suuraa al-Ahqaaf buuse. Hiikaan: “Kaafiroonni sun waa’ee warra amananii: ’Utuu isa keessa (Islaamummaa keessa) wanti gaariin jiraatee, isaan (hiyyeeyyiin fi warri rakkatan) dhimma kana keessatti nu hin dursan turan; nu dura gara isaa hin fiigan turan’ jedhan. Isaan garuu waan isaan (akka mu’minootaa Qur’aana Kabajamaatiin) qajeelfama hin arganneef, (Qur’aana Kabajamaa kaaduuf) ’Qur’aanni Kabajamaan kun (kan Muhammad uume) soba durii dha’ ni jedhu.”

Daarul-Arqam

Nabiyyiin keenya jaalatamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) cunqursaa fi dararaa mushrikoonni Sahaabota isaa irratti raawwatan irratti baay’ee gadda ture. Babal’ina fi barumsa Islaamummaatiif iddoon nageenya qabu tokko barbaachisaa ture. Sayyidni keenya hojii qulqulluu kanaaf mana Arqam filate.6 Manni kun gama baha tulluu xiqqaa Safaa, daandii dhiphaa tokko keessa, iddoo ol ka’aa tokko irra ture. Achii Ka’abaan Mu’azzamaan salphaatti mul’ata ture. Seensii fi ba’iinsi manichaa warra dhufanii darban to’achuuf baay’ee mijaawaa ture. Kana malees Arqam bebbeekamoota Makkaa keessaa, nama kabajni isaa ol’aanaa ture. Jaalalleen Kabajamaan mana kana keessatti Sahaabota isaatti Islaamummaa ibsaa ture. Warri Muslima ta’uuf jiran as dhufanii Islaamummaan ulfina argatu turan; jechoota eebbifamoo Sayyida keenya Ergamaa Rabbii, kanneen onneewwaniif qoricha ta’an, dhaggeeffachuun barakaa argatu turan. Akka waan simbirroon mataa isaanii irra qubattee yoo dubbatan barrituu, hafuura utuu hin baafatin Nabiyyii keenya kabajamaa dhaggeeffatu turan. Jechoota isaa eebbifamoo, akka waan liqimsanii, jecha tokko illee utuu hin dhabin garaatti qabatu turan. Nabiyyiin keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) guyyoota isaa mana Arqamiif kennee, ganama hanga galgalaatti Sahaabota isaa guddisuu irratti bobba’a ture. Iddoon kun buufata Muslimootaa isa jalqabaa, “Daarul-Islaam” ture. Muslimoonni jalqabaa asitti walitti qabamu turan; akkasiin hamaa mushrikootaa gosa hundaa irraa eegamu turan.

Hanga du’aatti dararamuu

Ammaar bin Yaasir akkana jedhee hima: “Daarul-Arqam dhaqee Ergamaa Rabbii arguun Muslima ta’uu barbaadaa ture. Balbala irratti Suhayb wajjin wal arge. Yeroon: ‘Asitti maal hojjechaa jirta?’ jedhee gaafadhu, inni gaaffii walfakkaatu na gaafate. Anis: ‘Fuuldura Muhammad dhaqee dubbii isaa dhaggeeffadhee Muslima ta’uu barbaada’ jedhe. Innis: ‘Anis kanumaaf dhufe’ jedhe. Waliin fuuldura isaa ol’aanaa fi ulfaataa seenne. Islaamummaa nutti dhiheesse. Jaalalaan Muslima taane.”7

Ammaar mujaahidoota Islaamummaa isaanii ifatti beeksisuu irraa of hin qusanne keessaa tokko ture. Amantii isaa irraa deebi’uu dhiisuuf dararaa isa caalaatti cimaa obsa ture. Mushrikoonni yeroo kophaa isaa argan, gara bakka Ramdaa jedhamuu, gara kattaawwan Makkaa isa geessanii, uffata irraa baasanii qamiisa sibiilaa isa uffisu turan.

Akkasiin aduu gubaa jala dhaabsifamee dararama ture. Yeroo tokko tokko dugdi isaa ibiddaan gubamee dararaa hin dhumne keessa seena ture. Yeroo hundumaa: “Kaadi!… Kaadi!… Laat fi Uzzaa gabbariitii of baraari!…” jedhu turan. Ammaar dararaa obsuun hin danda’amne kana obsa guddaadhaan: “Rabbiin koo Allaah, Nabiyyiin koo Muhammad alayhis-salaam” jedhee deebisa ture. Mushrikoonni kanaan caalaatti aaranii kattaawwan ho’aan gubatan laphee isaa irra kaa’u turan; yeroo tokko tokko immoo boolla bishaanii keessa isa darbatanii bishaan keessatti isa liqimsuu yaalu turan. Guyyaa tokko Ammaar bin Yaasir fuuldura Nabiyyii keenya jaalatamaa ta’uun ulfina argatee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Dararaan mushrikoonni nu irratti raawwatan daangaa isaa isa dhumaa ga’eera” yommuu jedhu, Nabiyyiin keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) haala Ammaar rahmateeffatee: “Obsi, yaa Abul-Yaqzaan!” erga jedhee booda, akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii koo! Maatii Ammaar keessaa nama tokkoofillee adabbii Jahannam hin dhandhamsiisin!”

Shahiida jalqabaa, dhiiga jalqabaa

Abbaan Ammaar Yaasir, haati isaa Sumayyaa fi obboleessi isaa Abdullaah maatiidhaan Muslima ta’anii turan. Mushrikoonni dararaa Ammaar irratti raawwatan caalaa haadha, abbaa fi obboleessa isaa irratti raawwatu turan. Yeroo dararaa jecha kufrii isaan dubbachiisuu barbaadu turan; isaan immoo: “Gogaa keenya yoo mulqitan, foon keenya qaxxaamuraan yoo kuttan illee isin hin dhaggeeffannu” jedhanii deebisu; “Laa ilaaha illallaah, Muhammadun Rasuulullaah” jedhu turan. Guyyaa tokko bakka Baxhaa jedhamutti maatii Yaasir irratti walumaan dararaan utuu raawwatamaa jiruu, Nabiyyiin keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) achiin darbaa ture. Dararaa Sahaabonni isaa obsuu hin dandeenye kana yommuu argu baay’ee gadde. Yaasir: “Yaa Ergamaa Rabbii! Yeroon keenya yeroo hunda akkasitti dararaan darbaa?” jedhee yommuu gaafatu, Sayyidni keenya: “Obsaa, yaa maatii Yaasir! Gammadaa, yaa maatii Ammaar! Shakkii tokko malee iddoon mindaa keessanii Jannata dha” jedhe. Guyyaa biraa mushrikoonni Makkaa Ammaar ibiddaan miidhanii dararaa turan. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii achi dhufee: “Yaa ibidda! Akkuma Ibraahiimiif (alayhis-salaam) turte, Ammaariifis qabbanaa’aa fi nagaa ta’i!” jedhe. Booda yeroo Ammaar dugda isaa saaxilu, mallattoon ibiddaa ni mul’ata ture. Mallattoon kun du’aa Ergamaa Rabbii dura kan ture dha. Guyyaa biraa maatii Yaasir dararan keessatti, Yaasir fi ilma isaa Abdullaah xiyyaan ajjeesanii shahiida godhan. Abuu Jahl miila Sumayyaa eebbifamaa funyoon hidhachiise. Fiixee funyootaatti gaala lama hidhachiisee kallattii faallaatti oofsisuun Sumayyaa ciccirsiisee shahiida godhe. Yeroo Nabiyyiin keenya kabajamaan fi Sahaabonni (alayhimur-ridwaan) oduu Abuu Jahl rahmata hin qabne, gara-jabeessaa fi cunqursaan sun fi mushrikoonni biroo maatii Yaasir dararaadhaan shahiida godhan dhaga’an, baay’ee gaddan. Taateen kun akka Sahaabonni caalaatti wal qabatanii tokkummaa isaanii cimsatan sababa ta’e.8 Sahaabonni yeroo salaata salaatuu barbaadan, iddoo namni hin jirretti deemanii ibaadaa isaanii dhoksaan raawwatu turan. Guyyaa akkasii tokko Sa’ad bin Abii Waqqaas, Sa’iid bin Zayd, Abdullaah bin Mas’uud, Ammaar bin Yaasir fi Khabbaab bin Aratt sululoota Makkaa keessaa bakka Abuu Dubb jedhamutti salaata salaachaa turan. Yeroo sana Akhnas bin Shariiq fi mushrikoonni tokko tokko, warri isaan hordofaa turan, isaan bira dhufanii ibaadaa isaanitti qoosuu fi arrabsuu jalqaban. Sa’ad bin Abii Waqqaas fi hiriyyoonni isaa kana obsuu dadhabanii mushrikoota irratti duulan. Sa’ad lafee gaalaa harkatti galeen mataa kaafiroota keessaa tokkoo rukutee baqaqse. Mushrikoonni sodaatanii baqatan. Akkasiin Muslimoonni yeroo jalqabaaf dhiiga kaafiraa dhangalaasan.

“Yaa Abuu Jahl! Wallaahi, akka ati jettu miti. Taabonni ati Laat fi Uzzaa jettu waan tokkoofillee hin fayyadan; warra isaan gabbaranii fi warra hin gabbarre irraa oduu hin qaban. Rabbiin koo nuura ija koo naaf deebisuu fi haala koo isa duraatti na deebisuu dhugumaan ni danda’a” Giiftii Zinniiraa (radiyallaahu anhaa)

Abuu Zarr Ghifaarii Muslima ta’uu isaa

Namoonni tokko tokkoon qajeelfama argachaa turan; nuurri Islaamummaa Makkaa ala illee babal’atee aalama ifsiisuu jalqabe. Oduu dhalachuu fi babal’achuu Islaamummaa fuuldura mushrikoonni karaa ittisaa hunda yaalaa turan. Dhuma irratti oduun kun gosa Banii Ghifaar illee ga’e. Abuu Zarr Ghifaarii akkuma oduu kana dhaga’een obboleessa isaa Unays gara Makkaatti ergee akka dhimmicha qoratu gaafate. Unays Makkaa dhaqee walga’ii Nabiyyii keenya kabajamaa irratti argame. Dinqisiifatee deebi’e. Obboleessi isaa Abuu Zarr: “Oduu maalii fidde?” jedhee yommuu gaafatu: “Yaa obboleessa koo! Wallaahi, nama baay’ee ol’aanaa, yeroo hunda waan gaarii fi gaarummaa ajajuu fi hamaa irraa dhorku tokko arge” jedhe. Abuu Zarr Ghifaarii: “Tole, namoonni waa’ee isaa maal jedhu?” yommuu jedhu, obboleessi isaa Unays, walaleessota bebbeekamoo bara sanaa keessaa tokko kan ta’e: “Walaleessaa, kaahina, falfalaa jedhu. Garuu dubbiin isaa dubbii kaahinootaa fi falfaltootaa hin fakkaatu. Kana malees waan inni jedhu walaloo walaleessotaa gosa hundaa wajjin wal bira qabeera. Isaanis hin fakkaatu. Jechoonni kun, kanneen fakkaataa hin qabne, dubbii nama kamiitiinuu hin madaalaman. Wallaahi, namni sun haqa beeksisa, dhugaa dubbata. Warri isatti hin amanne sobdoota ta’anii jallina keessa jiru” jedhee deebise. Oduu kana irratti Abuu Zarr Ghifaarii Makkaa dhaqee Nabiyyii keenya kabajamaa arguun Muslima ta’uuf murteesse. Ulee fi nyaata karaa xiqqoo harkatti qabatee hawwii guddaadhaan karaa Makkaa qabate. Yeroo Makkaa ga’e haala isaa nama tokkoofillee hin himne. Sababni isaas mushrikoonni Nabiyyii keenya kabajamaa fi warra haaraa Muslima ta’an irratti diinummaa cimaa agarsiisaa, miidhaa isaaniis guyyaa guyyaan dabalaa turan. Keessumaa Muslimoota nama hin qabnee fi alagoota baay’ee dararu turan. Abuu Zarr Makkaa keessatti nama tokkollee hin beeku ture. Alagaa fi keessummaa ture. Kanaafuu nama tokkollee waa hin gaafanne. Ka’abaa bira Ergamaa Rabbii arguuf carraa eeggachaa, iddoo inni jiru beekuuf mallattoo barbaadaa ture. Galgala dhihaachuu irratti golee daandii tokkootti gore. Aliyyi Abuu Zarr arge. Akka inni alagaa ta’e hubatee mana isaatti isa geesse. Waan haala isaa hin gaafanneef Abuu Zarr icciitii isaa hin banne. Yeroo ganama ta’u ammas Ka’abaa dhaqe. Hanga galgalaatti naanna’us waan barbaade hin arganne. Iddoo isaa isa duraa dhaqee taa’e. Aliyyi halkan sana ammas achiin darbaa ture. “Namichi rakkataan kun hanga ammaatti mana isaa hin beekne” jedhee ammas isa fudhate. Ganama ammas Baytullaah dhaqee golee taa’aa ture sanatti gore. Aliyyi ammas mana isaatti isa affeere. Yeroo kana eessaa fi maaliif akka dhufe isa gaafate. Abuu Zarr: “Yoo odeeffannoo sirrii akka naaf kennitu waadaa cimaa naaf galte, nan hima” jedhe. Aliyyi: “Himi; haala kee nama tokkoofillee hin baasu” yommuu jedhu, Abuu Zarr Ghifaarii: “Asitti nabiyyiin tokko akka ka’e dhaga’e. Isa wajjin haasa’uu fi isa argachuuf dhufe” jedhe. Aliyyi: “Ati dhugaa argatteetta; ogummaas hojjette. Amma ani gara nama sanaa deemaa jira. Na hordofi; mana ani seenu atis seeni. Yoo karaa irratti namni tokko akka si miidhu hubadhe, akka waan kophee koo sirreeffadhuutti of nan fakkeessa. Yeroo sana utuu na hin eeggatin darbii deemi” jedhe. Abuu Zarr Ghifaarii Aliyyi hordofe. Dhuma irratti fuula eebbifamaa Nabiyyii keenya kabajamaa arguun ulfina argatee: “As-salaamu alaykum” jedhee nagaa isaaf kenne.

“Obsaa, yaa maatii Yaasir! Gammadaa, yaa maatii Ammaar! Shakkii tokko malee iddoon mindaa keessanii Jannata dha” Hadiisa shariifa

Nagaan kun salaama jalqabaa Islaamummaa keessatti kenname ture; Abuu Zarr Ghifaariinis nama jalqaba akkasitti nagaa gaafate ta’e. Nabiyyiin keenya kabajamaan nagaa isaatiif deebii kennee: “Rahmanni Allaahu ta’aalaa si irra haa ta’u” jedhe. Achiis Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Ati eenyu?” jedhee gaafate. Innis: “Ani gosa Ghifaar irraa ti” jedhe. “Eega yoomii kaasee asi jirta?” jedhe. “Eega guyyaa sadii fi halkan sadii asi jira.” “Eenyutu si quubse?” yommuu jedhu: “Zamzam malee nyaataa fi dhugaatii biraa hin arganne. Yeroon Zamzam dhuge hundumaa beela fi dheebuu tokkollee natti hin dhaga’amne” jedhe. Nabiyyiin keenya: “Zamzam eebbifamaa dha. Nama beela’e ni quubsa” jedhe. Kana booda Abuu Zarr Ghifaarii Nabiyyii keenya kabajamaatiin: “Islaamummaa natti beeksisaa” jedhe. Nabiyyiin keenya Kalima-i shahaadaa isaaf dubbise; innis irra deebi’ee dubbachuun Islaamummaan ulfina argatee Muslimoota jalqabaa keessatti makame.9 Abuu Zarr Ghifaarii erga Muslima ta’ee booda Nabiyyii keenyaan: “Yaa Ergamaa Rabbii! Janaab-i Haqq, Isa nabiyyii dhugaa godhee isin ergeen nan kakadha: ani kana mushrikoota gidduutti ifatti nan dubbadha” jedhe. Gara Ka’abaa dhaqee sagalee ol’aanaadhaan: “Yaa garee Quraysh! Ash-hadu an laa ilaaha illallaah wa ash-hadu anna Muhammadan abduhuu wa rasuuluh – Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan akka hin jirre, Muhammad alayhis-salaam garbicha Isaa fi rasuula Isaa akka ta’e ragaa nan ba’a” jedhe. Mushrikoonni kana dhaga’an battaluma isa irratti duulan. Dhagaa, ulee fi caccabaa lafeetiin rukutanii dhiiga keessa isa dhiisan. Abbaas haala kana yommuu argu: “Nama kana dhiisaa, isa ajjeesuuf jirtu! Inni gosa karaa imaltoonni daldala keessanii irra darban irra jiraatu irraa ti. Kana booda akkamitti achiin darbuu dandeessu?” jedhe. Akkasiin Abuu Zarr harka mushrikootaa jalaa baase. Abuu Zarr gammachuu Islaamummaan ulfina argachuu isaatiin iddoo isaatti tasgabbaa’uu hin dandeenye. Guyyaa itti aanu ammas Ka’abaa bira Kalima-i shahaadaa sagalee ol’aanaadhaan iyyaa dubbate. Mushrikoonni yeroo kanas isa rukutan; lafatti kufe. Ammas Abbaas dhufee harka isaanii jalaa isa baase. Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) Abuu Zarr Ghifaarii akka biyya isaatti deebi’ee achitti Islaamummaa babal’isu ajaje. Ajaja kana irratti gosa isaa bira deebi’ee tokkummaa Allaahu ta’aalaa fi akka Muhammad alayhis-salaam rasuula Isaa ta’e isaanitti hime. Wanti inni beeksisu dhugaa fi sirrii akka ta’e, taabonni isaan gabbaran immoo kan sobaa, duwwaa fi hiika hin qabne akka ta’an dubbate. Tuuta isa dhaggeeffachaa ture keessaa gariin mormuu jalqaban. Yeroo sana hogganaan gosichaa Haffaaf warra iyyan callisiisee: “Dhaabadhaa, mee waan inni himu haa dhageenyu” jedhe. Kana irratti Abuu Zarr akkana jedhee itti fufe: “Utuun Muslima hin ta’in dura, guyyaa tokko gara taabota Nuhm jedhamuu dhaqee aannan fuuldura isaa kaa’e. Sareen tokko dhihaattee aannan sana dhugdee taabota sana irratti akka xureessite arge. Akka taabonni sun kana dhorkuuf humna hin qabne mirkanaa’ummaan hubadhe. Taabota sareen illee salphisu gabbaruun akkamitti isinitti tola? Kun maraatummaa mitii? Wanti isin gabbartan kana.” Namni hundi mataa gadi qabatee dhaabate. Isaan keessaa tokko: “Tole, Nabiyyiin ati waa’ee isaa dubbattu sun maal beeksisa? Akka inni dhugaa dubbatu akkamitti hubatte?” yommuu jedhu, Abuu Zarr sagalee ol’aanaadhaan: “Inni akka Allaahu ta’aalaan Tokko ta’e, Isa malee gabbaramaan akka hin jirre, akka Inni Uumaa waan hundaa fi Abbaa qabeenyaa waan hundaa ta’e beeksisa… Namoota akka Isatti amanan waama… Gara gaarummaa, amala gaarii fi wal gargaarsaatti affeera. Intaloota lubbuun awwaaluun, akkasumas hamaa, haqa dhabuu fi cunqursaan isin hojjettan kan biraa hundi fokkuu akka ta’an, isaan irraas of eeguu akka qabdan beeksisa” jedhee Islaamummaa bal’inaan ibse. Jallina gosti isaa keessa jiru tokko tokkoon lakkaa’e. Achiis miidhaa fi fokkina isaanii ibse.

Warra isa dhaggeeffatan keessaa, hogganaa gosichaa Haffaaf fi obboleessa isaa Unays dursanii, namoonni baay’een Muslima ta’an.10

Ka’abaa bira Qur’aana Kabajamaa ifatti dubbisuu

Guyyaa tokko Sahaabonni iddoo namni hin jirre tokkotti walitti qabamanii haasa’aa turan: “Wallaahi, Ergamaa Rabbii malee mushrikoota Quraysh kanatti Qur’aana Kabajamaa ifatti dhageessisuu kan danda’e nama tokkollee hin baane. Isaanitti Qur’aana Kabajamaa ifatti dubbisee dhageessisu namni jiraa?” jedhan. Abdullaah bin Mas’uudis achi ture. “Ani nan dhageessisa” jedhe. Sahaabota keessaa gariin: “Yaa Abdullaah! Akka mushrikoonni si miidhan sodaanna. Nuti nama yeroo barbaachisutti mushrikoota irraa isa eeguu danda’u, saba fi gosa qabu barbaadna” yommuu jedhan: “Isin hayyama naaf kennaa, haan deemu. Janaab-i Haqq na eega” jedhee cichee gaafate. Guyyaa itti aanu yeroo saafaa ganamaa (duhaa) Maqaam Ibraahiim dhaqe. Mushrikoonni achitti walitti qabamanii turan. Ibn Mas’uud dhaabatee Basmalaa eebbifamaa dubbatee Suuraa ar-Rahmaan dubbisuu jalqabe. Mushrikoonni walitti: “Ilmi Ummu Abd maal jedha? Waan Muhammad fide dubbisaa jira ta’a” jedhanii isa irratti duulan. Rukuttaa harkaa, dhiitaa fi kabalaan fuula fi ija isaa bululuusanii hamma hin beekamnetti isa godhan. Garuu inni rukuttaa fi kabalaa jalatti dubbisuu itti fufe. Fuulli fi iji isaa madaa fi bululuudhaan guutamee Sahaabota bira deebi’e. Sahaabonni kanaan baay’ee gaddanii: “Duraanuu akka wanti kun si mudatu sodaannee turre. Dhuma irratti wanti nuti sodaanne si mudate” jedhan. Abdullaah bin Mas’uud garuu gonkumaa hin gaddine. “Diinota Allaahu ta’aalaa akka har’aa dadhaboo ta’anii gonkumaa hin argine. Yoo barbaaddan, boru ganama ammas hamma kanaa isaanitti dhageessisuu nan danda’a” jedhe. Sahaabonni: “Lakki, kun siif ga’a. Kaafiroota hamoo sanatti waan isaan jibban dhageessifteetta” jedhan.11

Xufayl bin Amr Muslima ta’uu isaa

Bara Nabiyyiin keenya (sallallaahu alayhi wa sallam) Makkaa keessatti Islaamummaa ifatti babal’isuu jalqabe keessa, halkanii fi guyyaa namoota gorsaa, amantii Islaamaatti isaan affeeraa ture. Mushrikoonni Makkaa carraaqqii Sayyida keenya Ergamaa Rabbii kana gatii dhabsiisuuf dadhabaa turan. Warra waan inni himu fudhatanii amananitti soba, maqaa balleessaa fi dararaa gosa hundaa hayyamamaa godhatu turan. Nama Nabiyyii keenya kabajamaa wajjin wal arge yookaan haasa’e tokko yoo argan, battaluma bira dhaqanii, akka inni isa hin dhaggeeffannee fi waan inni himutti hin amanneef, gowwoomsaa fi soba gosa hundaa fayyadamu turan. Warra alaa gara Makkaa dhufan isa wajjin wal arguu dhorkuuf, waan danda’an hunda hojjechuu irraa duubatti hin jedhan turan. Yeroo Muslimoonni rakkoo keessa turanii fi kaafiroota irraa miidhaa argachaa turan, Xufayl bin Amr Dawsii Makkaa dhufe. Hogganoonni mushrikootaa kana yommuu argan isa bira dhaqanii: “Yaa Xufayl! Ati biyya keenya dhufteetta. Yatiimni Abdulmuxxalib, inni nu gidduutti ka’e, haalota dinqisiisoo hedduu qaba. Dubbiin inni dubbatu akka falfalaa ti. Ilma abbaa isaa irraa, obboleessa obboleessa isaa irraa, abbaa manaa haadha manaa isaa irraa adda baasa! Yaada inni dhiheessuun naannoo hunda walitti makeera. Ilmi dubbii isaa dhaga’u abbaa isaa hin ilaalu; isa hordofa. Kana booda namni tokkollee nama kaan hin dhaggeeffatu; Muslima ta’a. Balaan addaan ba’uu kun, kan nu mudate, sii fi saba kees akka hin mudanne sodaanna. Gorsi keenya siif kana haa ta’u: gonkumaa isa wajjin hin haasa’in! Jecha tokkollee isatti hin dubbatin; dubbii isaas hin dhaggeeffatin. Waan inni himuuf gurra hin kennin! Baay’ee of eeggadhu. Asittis yeroo dheeraa hin turin. Battaluma ka’ii deemi!” jedhan. Kana booda wanta ta’e Xufayl bin Amr akkana jedhee hima:

“Wallaahi, namni sun haqa beeksisa, dhugaa dubbata. Warri isatti hin amanne sobdoota ta’anii jallina keessa jiru” Unays Ghifaarii (radiyallaahu anhu)

“Nan kakadha: isaan dubbii kana hamma baay’ee dubbatanii, dhuma irratti isa wajjin akkan hin haasofnee fi dubbii isaa gonkumaa akkan hin dhaggeeffanne murteesse. Kana irra darbee yeroon Ka’abaa seenu, ‘tarii dubbii isaa nan dhaga’a’ jedhee sodaachuun gurra koo keessa jirbii illee utubee ture. Guyyaa itti aanu ganama Ka’abaa dhaqe. Rasuula alayhis-salaam achitti salaata salaatu arge. Iddoo isatti dhihoo ta’e tokkotti dhaabadhe. Hikmata Janaab-i Haqqiin, waan inni dubbisu keessaa gariin gurra kootti bu’e. Jechoonni ani dhaga’e akkam bareedoo turan! Of keessaan: ‘Ani nama gaarii fi hamaa addaan baasuu hin dandeenye miti. Kana malees walaleessaa dha. Waan namni kun jedhu maaliif hin dhaggeeffadhu? Yoo dubbiin isaa bareedaa natti ta’e nan fudhadha; yoo natti hin tolle nan dhiisa’ jedhe. Gama tokkotti dhokadhee hanga Ergamaan Rabbii salaata isaa xumuree gara mana isaatti deemutti achitti eeggadhe. Achiis isa duukaa bu’e. Yeroo inni mana isaa seenu anis seenee: ‘Yaa Muhammad alayhis-salaam! Yeroon biyya kana dhufe, sabni keessan akkana akkana naan jedhan… Akka ani isin irraa fagaadhu barbaadan. Sodaa kootiin akkan dubbii keessan hin dhageenyeef gurra koo keessa jirbii utube. Garuu Allaahu ta’aalaan waan isin dubbisan keessaa muraasa na dhageessise. Baay’ee bareedaa natti ta’e. Amma waan natti himuu barbaaddan natti beeksisaa! Fudhachuuf qophaa’eera’ jedhe. Sayyida keenya Ergamaan Rabbii Islaamummaa natti ibsee Qur’aana Kabajamaa irraa muraasa naaf dubbise. Nan kakadha, umurii koo keessatti dubbii kana caalaa bareedu hin dhageenye ture. Battaluma Kalima-i shahaadaa dubbadhee Muslima ta’e. Yeroo sana akkana jedhe: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Ani nama saba koo keessatti dubbiin isaa dhaga’amu, kabaja qabu dha. Isaan keessaa namni tokkollee jecha koo hin darbu. Haan deemee isaanis amantii Islaamaatti haan waamu. Akka Allaahu ta’aalaan mallattoo, karaamaa tokko naaf kennuuf du’aa godhaa! Mallattoon sun yeroon saba koo gara Islaamummaatti waamu naaf salphina fi gargaarsa haa ta’u!’ Kadhannaa koo kana irratti Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam): ‘Yaa Rabbii! Mallattoo, ragaa isaaf kenni!’ jedhee du’aa godhe. Kana booda gara biyya kootti deebi’e. Halkan dukkanaa’aa tokko yeroon tulluu xiqqaa burqaa bishaanii, saba koo bira jiru, ilaalu ga’u, adda koo irratti nuurri akka qandiilaa mul’atee ifa kennuu jalqabe. Yeroo sana du’aa godhee: ‘Yaa Rabbii! Nuura kana adda koo irraa gara iddoo biraatti dabarsi! Wallaaltonni gosa Daws yeroo isa argan, “Sababa amantii isaa irraa deebi’eef Rabbiin adabbii Rabbummaa godhee adda isaa irratti kana baase” jedhanii akka hin yaadne!’ jedhe. Nuurri sun battaluma gara fiixee alangee harka koo keessa jiruutti darbee akka qandiilaa achitti rarra’e. Yeroon gara qubata gosa kootti dhihaadhee hallayyaa irraa gadi bu’uu jalqabe, warri achi turan nuura akka qandiilaa fiixee alangee koo irratti calaqqisu wal agarsiisaa turan. Haala kanaan hallayyaa irraa gadi bu’ee mana koo ga’e. Jalqaba abbaan koo na bira dhufee haala kana keessatti na arge. Jaalala naaf qabuun morma koo hammate. Abbaan koo baay’ee dulloomee ture. Akkana jedheen: ‘Yaa abbaa koo jaallatamaa! Yoo haala keessan isa duraa irra turtan, ani isin irraa hin ta’u, isinis ana irraa hin taatan!’ Abbaan koo jecha koo kana yommuu dhaga’u rifatee: ‘Sababni isaa maali, yaa ilma koo?’ jedhee gaafate. Deebii godhee: ‘Ani amma amantii Muhammad alayhis-salaam seenee Muslima ta’eera’ jedhe. Kana irratti abbaan koo: ‘Ilma koo, anis amantii ati seente nan seena. Amantiin kee amantii koos haa ta’u!’ jedhee battaluma Kalima-i shahaadaa dubbatee Muslima ta’e. Kana booda waan amantii Islaamaa irraa beeku isa barsiise. Achiis dhiqatee uffata qulqulluu uffate. Booda haati manaa koo na bira dhufte. Isheenis waanuma kana itti hime. Isheenis fudhattee Muslimtuu taatte. Yeroo ganama ta’u gosa Daws keessa ba’e. Islaamummaa isaanitti himee hunda isaanii gara Islaamummaatti waame. Garuu fudhachuuf suuta jedhan. Yeroo dheeraaf mormii agarsiisan. Hojii isaanii cubbuu fi hamaa ta’e irraa harka hin fuune. Kana irra darbanii ija fi qaraaba isaanii sochoosanii natti qoosan; ribaa fi qumaarii waan jaallataniif dubbii koo hin dhaggeeffanne. Islaamummaa hordofuu irraa of qusatan. Rabbii fi Nabiyyii Isaatti fincilan.

Yeroo muraasa booda Makkaa dhufee, saba koo Ergamaa Rabbiitti komadhee: ‘Yaa Ergamaa Rabbii! Gosti Daws Allaahu ta’aalaatti fincileera. Waamicha ani akka Islaamummaa seenaniif godhe hin fudhanne. Isaaniif du’aa godhaa!’ jedhe. Nabiyyiin keenya jaalatamaan, inni nama hundaaf gara-laafinaa fi rahmanni isaa guddaa ta’e, harka isaa banee gara qiblaatti garagalee akkana jedhee du’aa godhe: ‘Yaa Rabbii koo! Ummata Daws karaa sirrii agarsiisiitii amantii Islaamaatti isaan fidi!’ Anaanis: ‘Gara saba keetii deebi’i. Fuula gammadaa fi arraba mi’aawaadhaan Islaamummaatti isaan waamuu itti fufi! Isaaniif laafi!’ jedhe. Battaluma gara biyya kootti deebi’e; ummata Daws Islaamummaatti waamuu irraa yeroo tokkollee hin dhaabanne.”12

Gabaawwan guguddoo irratti waamicha

Waggaa waggaan namoonni magaalota adda addaa irraa guyyoota murtaa’an keessa Ka’abaa Mu’azzamaa daawwachuuf Makkaa dhufu turan. Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) warra dhufan simatee garee hundaaf Islaamummaa ibsa ture; “akka Allaahu ta’aalaan Tokko ta’e, akka inni Nabiyyii dhugaa ta’ee fi akka fayyinni kana keessa jiru” isaanitti beeksisa ture. Guyyaa tokko Waliid bin Mughiiraan mushrikoota walitti qabee: “Yaa garee Quraysh! Ammas yeroon Ka’abaa daawwachuu ga’eera. Sagaleen Muhammad aalama keessa faca’eera. Gosoonni Arabaa isa bira dhufanii, dubbii isaa mi’aawaatti harkifamanii amantii isaa seenu. Kanaaf tooftaa tokko yaaduu qabna. Akka waa’ee isaa waan garaagaraa dubbachuun wal sobsiisuu dhiifnuuf, hundi keenya haa waliigallu” jedhe. Qurayshoonni: “Yaa abbaa Abdu Shams! Nu keessaa nama ilaalcha fagoo qabu ati. Waan nuti dubbannu ati nutti himi; nutis isuma ni dubbanna” jedhan. Waliid: “Lakki, isin dubbadhaa, ani nan dhaggeeffadha” yommuu jedhu, isaan: “Kaahina haa jennu” jedhan. Waliid battaluma mormee: “Lakki! Nan kakadha, inni kaahina miti. Nuti kaahinoota baay’ee argineerra. Isaan dhugaas sobas utuu hin saalfatin dubbatu. Wanti Muhammad dubbisu waan kaahinoonni uuman gonkumaa hin fakkaatu. Kana malees hanga ammaatti Muhammad irraa soba tokko illee hin dhageenye. Yoo akkas jenne, namni tokkollee hin amanu” jedhe. Yeroo kana: “Jinniin qabameera, maraateera haa jennu” jedhan. Waliid ammas mormee: “Lakki! Nan kakadha, inni jinniin qabamaas maraataas miti. Nuti maraattotaa fi warra jinniin qabaman ni beekna; mallattoo maraatummaas ni hubanna. Inni hudhamuu, kufee raafamuu fi hollachuu, yaaddoo sobaas hin qabu. Yoo akkas jenne nu sobsiisanii nu kaadu” jedhe. Qurayshoonni: “Walaleessaa dha haa jennu…” jedhan. Waliid ammas mormee: “Inni walaleessaas miti! Nuti gosa walaloo hundaa sirriitti beekna. Wanti inni dubbisu walaloo gonkumaa hin fakkaatu” jedhe. Yeroo kana: “Falfalaa dha haa jennu” jedhan. Waliid: “Inni falfalaa miti. Nuti falfaltootaa fi falfala isaan hojjetan argineerra; ni beeknas. Dubbii isaa keessa mallattoon falfalaa hin jiru. Dubbiin Muhammad aalama guutuu moo’a. Inni nama hin beekamne miti. Ummata isa irraa adda baasnee isa wajjin akka hin haasofne dhorkuu hin dandeenyu. Kana malees qulqullina afaanii fi dubbii bareedaa fi hiika qabu dubbachuun hiriyyoota umurii isaa ni caala. Walumaagalatti waa’ee isaa wanta kamiyyuu yoo jenne, ummanni akka dubbiin keenya soba ta’e ni hubata” jedhe. Qurayshoonni waan jedhan dhabanii: “Nu keessaa isa caalaatti umurii fi muuxannoo qabu ati; waan ati jettutti ni gammanna” jedhan.

“Nabiyyiin keenya akkana jedhee du’aa godhe: ‘Yaa Rabbii koo! Ummata Daws karaa sirrii agarsiisiitii amantii Islaamaatti isaan fidi!’ Anaanis: ‘Gara saba keetii deebi’i! Fuula gammadaa fi arraba mi’aawaadhaan Islaamummaatti isaan waamuu itti fufi! Isaaniif laafi!’ jedhe” Xufayl bin Amr (radiyallaahu anhu)

Kana irratti Waliid bin Mughiiraan yeroo muraasa erga yaadee booda, warra naannoo isaa jiran akkana jedhee karaa irraa jallise: “Ammas hunda caalaa wanti gaariin, nuti isa falfalaa, nama tolchaa hojjetu jennee waamuu dha; inni sammuutti caalaatti tolu kana. Sababni isaas dubbii isaatiin ummata saba isaa fi firoota isaa irraa adda baasa. Obboleessa obboleessa isaa irraa, michoota lamaan immoo wal irraa qabbaneessa.” Qurayshoonni battaluma bibittinnaa’anii namoota Makkaa keessatti naannoo isaaniitti walitti qabatanitti: “Muhammad falfalaa dha!…” jedhanii ummata keessatti faca’an. Yeroo gosoonni Ka’abaa daawwachuuf dhufuu jalqaban, fuuldura isaanii ba’anii, nama tokkollee akka Nabiyyii keenya kabajamaa wajjin wal hin argine utuu hin akeekkachiisin hin dhiifne. Sababa gocha mushrikootaa kanaatiin, biyyoota Arabaa hunda keessatti Islaamummaan namoota hawwii beekuu keessa galchuu, sammuu keessattis waa’ee taabotaa shakkii fi gaaffiin uumamuu jalqabe. Allaahu ta’aalaan akka kaafira Waliid bin Mughiiraa adabbii hadhaa’aa dhandhamsiisu aayatoota kabajamoo buuse. Akkuma kanaatti aayatoota kabajamoo 11–29ffaa Suuraa al-Muddassir keessatti hiikaan akkana jedhame: “(Yaa Ergamaa Koo!) Nama Ani kophaa isaa (qabeenya malee) uume (kaafira akka Waliid bin Mughiiraa) dhimma isaa (adabbii isaa) Anatti dhiisi! (Kaafira sanaaf adabbii isaaf malu nan kenna.) Qabeenya baay’ee isaaf kenne (nama galata hin beekne, kan waan tokkollee hin qabne sanaaf, iddoowwan wayinii, oddoo fi qabeenya hedduu kenne; booda qananii baay’ee isa argamsiise). Ilmaan yeroo hunda isa bira jiran isaaf kenne (ilmaan jajjaboo, humna qaban, kanneen isa eeganii fi miidhaa isa irratti raawwatamu battaluma dhorkuuf qophaa’an). Waan hunda isaaf laaffise; carraa baay’ee guddaa isaaf kenne (waan hunda salphaatti akka argatu isa godhe; karaa isaaf bane. Makkaatti sadarkaa hoggansaa ol’aanaa ga’e. Maqaan “Rayhaanat al-Arab” jedhu isaaf kenname. Saba isaatti akka nama baay’ee filatamaatti of beeksisa ture). Achiis inni (namni sassataa fi galata hin beekne sun) carraa kana hunda booda akka Nuti (qabeenyaa fi ijoollee isaa) itti daballuuf hawwa (sassatummaadhaan barbaada; gatii qananii argate hin beeku, galateeffachuufis hin carraaqu). Lakki! Fedhiin isaa gonkumaa isaaf hin guutamu! (Fedhiin nama kaadu sanaa, nama sassataa sanaa hin raawwatamu; qabeenyii fi ijoolleen isaa hin dabalaman.) Sababni isaas inni aayatoota Keenya irratti baay’ee mataa jabaateera. Jahannam keessatti kattaa mucucaattuu, kan miilli irratti hin dhaabbanne irra cimsee isa nan oofa (dhiphina cimaa fi dhukkubbii Jahannam keessatti adabbii isaaf malu isa nan adaba); rakkoo fi dhiphina keessa isa nan galcha! (Guyyaa tokko yeroo Nabiyyiin keenya kabajamaan Ka’abaa keessatti sagalee ol kaasee Qur’aana Kabajamaa dubbisu, dhiibbaan aayatoota kabajamoo isa keessatti mallattoo gadi fagoo dhiise. Gara Qurayshootaa dhaqee akkana jedhe: ‘Dubbii Muhammad dubbisu tokko dhaga’e. Kun dubbii namaa fi jinnii ta’uu hin danda’u. Dubbiin kun walaloo miti; dubbii kaahinaas miti. Namni kun sobas hin dubbatu. Ani nama jechoota gaggabaaboo hiika guddaa qaban hedduu dhaga’e dha. Waan tokkoon illee isa wal fakkeessuu hin dandeenye. Yeroo inni sobu argitanii beektuu?’ Qurayshoonni yaaddoo guddaa keessa seenanii: ‘Wayyoo! Nama sammuu qabu, sooressa fi dhiibbaa qabu kanas harka keenya irraa dhabne! Dubbiin Muhammad (sallallaahu alayhi wa sallam) isa illee tuqeera’ jedhan. Battaluma Abuu Jahl isa bira ergan. Abuu Jahl dhufee: ‘Maaltu ta’e, akkasitti gaddee dhiphattee si arga? Falfalli Muhammad sitti illee hojjetee, moo horii fi qabeenya isaa irraa waan hafe tokko sitti tuqe? Nuti gidduu keenyatti murteessineerra: yoo horii fi qabeenya hawwite, hamma barbaaddu siif haa kenninu. Karaa jallataa akkasii irra hin bu’in’ jedhe. Waliid bin Mughiiraan: ‘Quraysh keessaa isa caalaatti sooressa ana. Akkamitti waan akkasii natti dhiheessitan?’ jedhe. Abuu Jahl: ‘Tole! Egaa maaliif waa’ee Qur’aana inni dubbisuu jecha faaruun guutame dubbatte?’ jedhe.) (Kana irratti) inni (namni kaadaan sun, Qur’aana Kabajamaa kan Ergamaa Rabbii irraa dhaga’e arrabsuuf) sammuu isaa keessatti waa yaade (yaadee madaale), achiis murtii madaallii tokko kenne (bu’aa yaada isaa ibse). Haa badu! Akkam murteesse! (Murtii walitti hin dhufne, wal hin qabne, kan dubbii isaa isa duraa diigu, kan gonkumaa hin ta’in dhiheesse. Namni kun hiika jechoota inni dubbate ibsuun akka isa barbaachisu itti dhaga’ame; ‘Jechoota ani dubbadhe kana akkamitti isaaniif ibsuu danda’a?’ jedhee yaade.)

“Lakki, ammas dhaqee nan dubbisa. Mushrikoota haala akkasii gaddisiisaa keessatti yeroo jalqabaaf arge. Dadhabbiin isaanii baay’ee na gammachiisa. Dararaa natti raawwatame irraa dhukkubbiin natti hin dhaga’amu” Abdullaah bin Mas’uud (radiyallaahu anhu)

Ammas haa badu! Akkam murteesse (haala sodaachisaa akkasiitiin)! Achiis ilaale (dhimmicha irratti xiyyeeffate; guutumaan to’annaa isaa jala galchuuf ilaalcha gadi fagoon irra deebi’ee ilaalee ammas itti yaade). Achiis qaraaba isaa walitti qabee fuula isaa dheekkamsiise. Achiis dhugaa irraa garagalee of tuule. Akkana jedhe: ’Kun falfala namoota irraa dhaalame (yeroo hunda nama tokko irraa gara nama biraatti darbu) malee waan biraa miti. Kun dubbii namaa qofa!’” (Namichi sun garuu duraan saba isaa gidduutti akka Qur’aanni Kabajamaan dubbii dinqii, kan dubbii namaa fi jinnii hin fakkaanne ta’e amanee ture. Achiis namni kaadaan sun saba isaa gammachiisuuf dubbii isaa jijjiiree, waa’ee Qur’aana Kabajamaa maqaa balleessaa gonkumaa isaaf hin malle dubbate. Akkasiin adabbii Rabbii akka isaaf malu of godhe. Allaahu ta’aalaan akkana jedhe:) “Jahannam (Saqar, ibidda cimaa keessa) isa nan galcha. Saqar maal akka ta’e ni beektaa? (Ibiddi cimaan maal akka ta’e ati maal beekta? Amaloota isaa irratti beekumsa qabdaa?) Hin hambisu, hin dhiisus! (Hin turfatu, hin balleessus; jechuunis nama hin ajjeesu, hin jiraachisus. Warra isa seenan hin baasu; adabbii irraas hin dhaabatu.) Gogaa namaa hunda mulqa (guba, gogsa, gurraachessa), lafee isaas saaxila.”

Mushrikoonni Qur’aana Kabajamaa dhaggeeffachuu isaanii

Bebbeekamoonni mushrikootaa tooftaa adda addaatii fi cunqursaadhaan akka namoonni hin amanne dhorkaa turan. Ummata Makkaa aayatoota kabajamoo Muhammad alayhis-salaam dubbisu dhaggeeffachuu irraa ni dhorku turan. Ofii isaanii garuu halkan dhoksaan gara mana Nabiyyiin keenya jaalatamaan Muhammad alayhis-salaam keessa jiruu dhufanii golee tokkotti dhokatanii dhaggeeffatu turan. Yeroo ganama ta’ee naannoon ifuu jalqabu, bebbeekamoonni mushrikootaa akka tokkoon tokkoon isaanii utuu kaan hin beekin halkan Qur’aana Kabajamaa dhaggeeffachuuf dhufan yommuu argan, wal komachuun: “Kana booda akkana hin godhinu” jedhu turan. Garuu halkan itti aanu ammas utuu wal hin beekin dhaqanii golee tokkotti dhokatanii irra deebi’anii dhaggeeffatu turan. Ganama immoo wal arganii dinqifatu turan. Akka kana booda hin goone kakatanii addaan ba’u turan; garuu kana dhiisuu hin dandeenye. Haa ta’u malee nafsii isaanii hordofanii, of tuulanii, akka mushrikoonni biroo isaan hin komanne sodaatanii fi yaada duwwaa biroo hedduutti harkifamanii hin amanne. Warra kaanis dhorkan. Kana irra darbanii daandii irratti: “Muhammad falfalaa dha” jedhanii iyyan. Galgala tokko mushrikoonni naannoo Ka’abaatti walitti qabamanii: “Muhammad waamsifnee dhimma kana irratti haa haasofnu! Akka booda nu hin komanne, akka dhiifama nuuf godhaniif” jedhanii Sayyida keenya Ergamaa Rabbiitti (sallallaahu alayhi wa sallam) oduu ergan. Waamicha kana irratti Nabiyyiin keenya kabajamaan Ka’abaa dhufee mushrikoota fuuldura taa’e. Mushrikoonni: “Yaa Muhammad! Sababni nuti si waamsifneef si wajjin waliigaluuf. Kakannee jenna: Araboota keessaa nama akka keetii saba isaa rakkoo keessa galche hin argamne! Amantii keenya qeeqxe! ‘Waaqota’ keenya arrabsite! Sammuu keenya tuffatte! Tokkummaa keenya qoodde wal nu lolchiifte! Hojiin hamaan ati nu irratti hin fidin hin hafne! Yoo ati gocha fi dubbii kee kanaan sooromuu barbaadde, qabeenya waan barbaaddu caalu siif haa walitti qabnu. Yoo maqaa fi ulfina argachuu barbaadde, sayyida godhannee mataa keenya irra si haa kaa’annu. Yoo mootii ta’uu barbaadde, akka ati mootii taate labsinee naannoo kee haa marsinu. Yoo wanti ati dhiibbaa isaa jala jirtu jiraate, isa jalaa si haa baasnu. Yoo dhukkuba jinniin dhufe ta’e, qabeenya keenya hunda baasnee fayyina isaa haa barbaannu!…” jedhan. Sayyidni Aalamootaa erga obsaan isaan dhaggeeffatee booda deebii guddaa kana kenne: “Yaa garee Quraysh! Waan isin jettan kana keessaa tokkollee ana keessa hin jiru. Ani waan isinitti fideen qabeenya keessan gaafachuuf, isin gidduutti ulfinaa fi maqaa guddaa argachuuf, yookaan isin irratti mootii ta’uuf hin dhufne. Garuu Allaahu ta’aalaan nabiyyii godhee isinitti na erge; kitaaba tokkos natti buuse. Akkan (warra isin keessaa fudhataniif Jannataan) gammachiisaa fi (warra isin keessaa hin fudhanneef Jahannamiin) akeekkachiisaa ta’u na ajaje.

Ani ajaja Rabbii koo kana isinitti geesseera; isin gorseera. Yoo waan ani fide fudhattan, addunyaa fi Aakhiraa keessatti qooda fi nyaata karaa isiniif ta’a. Yoo hin fudhatin diddan immoo, hanga Allaahu ta’aalaan anaa fi isin gidduutti murteessutti, wanti narra jiru ajaja Janaab-i Haqq raawwachuuf rakkoo hunda dura dhaabadhee obsuu dha…” Abuu Jahl, Umayyaa bin Khalaf fi mushrikoonni biroo akkana jedhan: “Yaa Muhammad! Waa’ee jireenyaa nu caalaa haala rakkisaa keessa kan jiraatu namni akka hin jirre ni beekta. Erga nabiyyii taate, Rabbii kee kadhu: tulluuwwan kana, kanneen nu dhiphisanii jireenya nutti cimsan, haa kaasu, haa fageessu! Biyya keenya haa bal’isu; laggeen akka laggeen Shaamii fi Iraaqitti irra haa yaasu! Akkasumas akaakilee keenya darban keessaa tokko tokko, Qusayy bin Kilaab dursee, haa kaasu! Qusayy bin Kilaab nama guddaa dhugaa dubbatu ture. Waan ati jettu dhugaa moo soba akka ta’e isa haa gaafannu! Yoo inni si mirkaneesse, waan nuti gaafannes yoo goote, si mirkaneessina. Akkasiinis sadarkaa ati Rabbii kee biratti qabdu ni beekna. Yoo kana nuuf hin goone, ofii keetiif Rabbii kee irraa waa argadhu. Maleykaa tokko, kan dubbii kee mirkaneessee nu si irraa deebisu, akka ergu kadhu! Akkasumas Rabbiin kee oddoowwan, masaraawwanii fi kuusaawwan siif haa kennu; rakkoo jireenyaa jalaa ba’i! Sababni isaas atis akkuma keenya gabaa keessa naannoftee jireenyaaf dadhabaa jirta!…” Boonsi Aalamaa isaaniin akkana jedhe: “Ani waan kanaan isinitti hin ergamne. Ani waan Allaahu ta’aalaan ittiin na erge qofa Janaab-i Haqq biraa isiniif fide. Isinitti geesseera. Ani nama (akka qabeenya naaf kennuuf) Rabbii koo kadhatu miti… Allaahu ta’aalaan (warra isin keessaa waan ani fide fudhataniif Jannataan) gammachiisaa fi (warra hin fudhatin didaniif Jahannamiin) akeekkachiisaa godhee na erge.” Mushrikoonni yeroo kana: “Erga Rabbiin kee yoo fedhe waan hunda dhugumaan godhu ta’e, mee kadhu, samii kana caccabsee nu irratti haa kuffisu!… Hamma ati kana hin goonetti sitti hin amannu!” jedhan. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Dhimmi kun kan Allaahu ta’aalaa ti. Yoo Inni kana isinitti gochuu fedhe, dhugumaan ni godha” jedhe. Kana irratti mushrikoonni caalaatti fagaatanii: “Yaa Muhammad! Rabbiin kee akka nuti si wajjin teenyu, waan si gaafannuu fi waan si irraa barbaannu hin beeku turee, kan duraan siif himee si barsiisuu dhiise? Yoo waan ati nutti geessitu fudhachuu didne, maal akka nutti godhu maaliif siif hin himne?… Hamma ati dhugaa dubbii keetiif maleykota ragaa godhitee nuuf hin fidinetti sitti hin amannu… Kana booda itti gaafatamummaan si irratti nu qabu hin hafne. Kakannee jenna, kana booda si hin dhiisnu! Yookaan nuti si balleessina, yookaan ati nu…” jedhan. Nabiyyiin keenya jaalatamaan, akka isaan isatti dhihaachuu dhiisanii guutumaan guutuutti isa irraa fagaatan yommuu argu, isaan biraa ka’ee deeme.13 Mushrikoonni Makkaa Sulxaana Uumamaa yommuu didan, Allaahu ta’aalaan karaa Jibriil alayhis-salaam wahyii ergee aayatoota kabajamootiin deebii isaaniif kenne; adabbii hadhaa’aa isaan mudatu beeksise. Aayatoota kabajamoo 4–11ffaa Suuraa al-An’aam keessatti hiikaan akkana jedhame: “Aayanni aayatoota Rabbii isaanii irraa (aayatoota Qur’aana Kabajamaa keessaa aayanni tokko, ragaawwan keessaa ragaan tokko yookaan mu’jizoota keessaa mu’jizaan tokko) isaanitti dhufu kamiyyuu, kan isaan irraa hin garagalle hin jiru.

“Warri lafa onaa keessa jiraatan, wallaaltonni onneen isaanii jabaate, sitti hin amanan. Baay’een isaanii munaafiqoota” Tawbaa: 97

Kunoo isaan, yeroo Haqqi (Qur’aanni Kabajamaan) isaanitti dhufe, kaadanii sobsiisan. Garuu dhiheenyatti oduun (adabbiin) waan isaan itti qoosaa turanii isaanitti ni dhufa. Isaan (warri Makkaa) akka Nuti isaan dura dhaloota hedduu balleessine hin arginee? Mirkanaa’ummaan hin beekinee? Carraa Nuti isiniif hin kennine hunda isaaniif kennine turre. Samii irraa rooba baay’ee isaan irratti erginee turre. Laggeen (oddoo, iddoowwan biqiltuu fi masaraawwan isaanii) jalaan yaa’an yaasne. Achiis cubbuu isaaniitiin (fi waan qananii kanaaf galata hin galchiniif) isaan balleessine. Bakka isaaniitti dhaloota biroo uumne. Utuu Nuti kitaaba waraqaa irratti barreeffame tokko sitti buufnee, isaanis harka isaaniitiin isa tuqanii, kaafiroonni sun ammas mataa jabina isaaniitiin: ‘Kun falfala ifaa malee waan biraa miti’ jedhu turan. Akkasumas: ’Utuu isatti (Muhammad alayhis-salaamitti) maleykaan (kan nutis arginu) ergamee (akka inni nabiyyii ta’e nutti himee)!’ jedhan. Utuu Nuti maleykaa ergineerra ta’ee (isaanis amantiitti hin dhufin), dhimmichi dhugumaan ni xumurama ture (badiisa hunda isaanii irratti murteeffama ture). Achiis hamma ija bananii cufanitti illee yeroon isaaniif hin kennamu, hin ilaalamanis ture. Utuu Nuti isa (Nabiyyicha) maleykaa goone, dhugumaan ammas isa (bifa) dhiiraatiin agarsiifna; shakkii isaan keessa jiran keessattis ammas isaan galchina turre. Kakuun haa ta’u, nabiyyoota si dura turan irrattis ni qoosame; balaa fi adabbiin, kan gatii waan isaan itti qoosaa turanii ta’e, naannoo hundaan isaan marse. Akkana jedhi: ‘Lafa irra deemaa, achiis ilaalaa: dhumni warra nabiyyoota sobsiisanii akkam ta’e?’” Aayatoota kabajamoo 7–10ffaa Suuraa al-Furqaan keessattis hiikaan akkana jedhame: “Kaafiroonni akkana jedhan: ‘Kun nabiyyii akkamii ti? Akkuma keenyaa nyaata, dhuga, daandii irra deema. Utuu nabiyyii ta’ee maleykaan isatti dhufa ture. Gargaartota qabaata ture; isaanis oduu nutti himanii Jahannamiin nu sodaachisu turan. Yookaan Rabbiin isaa kuusaa maallaqaa isaaf erga ture; yookaan oddoowwan muduraa fi lafa qonnaa qabaatee waan barbaade nyaata ture.’ Cunqursitoonni sun walitti akkana jedhan: ‘Yoo isa hordoftan, nama falfalame hordoftu.’ (Yaa Habiiba Koo!) Ilaali, waa’ee kee fakkeenya hamaa akkamii fidanii karaa dhugaa irraa adda ba’anii jallina keessa bu’an. Kana booda jallina keessaa ba’anii karaa sirrii argachuu hin danda’an. Ulfinni Allaahu ta’aalaa akkam ol’aanaa dha! Inni yoo fedhe (addunyaa keessatti) kana caalaa gaarii kan ta’e siif kenna: oddoowwanii fi iddoowwan biqiltuu jala isaaniitiin laggeen yaa’an; masaraawwanis siif ijaara!” Aayata kabajamaa 21ffaa keessattis hiikaan akkana jedhame: “Warri Nu argachuu hin abdanne akkana jedhan: ’Utuu maleykonni nutti buufamanii (akka Muhammad dhugaa dubbatu nutti himanii), yookaan Rabbii keenya argine!’ Kakuun haa ta’u, isaan nafsii isaanii keessatti of guddisanii, finciluu guddaadhaan daangaa darbaniiru…” Aayata kabajamaa 9ffaa Suuraa Saba’ keessatti hiikaan akkana jedhame: “Yoo Nuti feene, isaan (sababa aayatoota Keenya ifaa arganii sobsiisaniif, akka Qaaruun) lafa keessa liqimsiifna, yookaan (akka warra Aykaa irratti goone) samii irraa caccabaa isaan irratti kuffisna.” Aayata kabajamaa 97ffaa Suuraa al-Israa keessattis hiikaan akkana jedhame: “…Nuti Guyyaa Qiyaamaa jaamota, duudota fi gurra-duudota godhinee fuula isaaniitiin isaan walitti qabna! Iddoon isaan itti galan Jahannam dha; yeroo ibiddi ishee laafu hundumaa, boba’iinsa ishee isaaniif ni daballa!” Mushrikoonni aayatoota kabajamoo waa’ee isaanii bu’an fuuldura diinummaa isaanii caalaatti dabalan.

Keessumaa Ubayy bin Khalaf fi obboleessi isaa Umayyaan Sayyida keenya Ergamaa Rabbii baay’ee gaddisiisu turan. Ubayy carraa-dhabeessi lafee tortore tokko qabatee fuuldura Nabiyyii keenyaa isa ol’aanaa dhufe. Achiis: “Yaa Muhammad! Erga lafeen kun tortoree booda, Rabbiin kee isa deebisee ni kaasa jettaa? Egaa ati, erga tortoree booda, akka Rabbiin kee isa deebisee jiraachisu yaaddaa!” jedhee lafee sana bulleesse. Achiis awwaara isaa gara Nabiyyii keenya jaalatamaatti afuufe. Itti fufees: “Yaa Muhammad! Erga akkasitti tortoree booda eenyutu isa kaasuu danda’a?” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) akkana jedhe: “Eeyyee. Allaahu ta’aalaan sinis ni ajjeesa, isas… Achiis si kaasee Jahannam si galcha.” Taatee kana irratti Janaab-i Haqq aayatoota kabajamoo armaan gadii buuse. Hiikaan: “Namni (kaadaan) sun akka Nuti copha bishaanii (nutfaa) irraa isa uumne hin arginee, mirkanaa’ummaan hin beekinee? Ta’us falmataa ifaa ta’e. Uumama isaa irraanfatee: ‘Lafee kana, utuu tortoree bittinnaa’ee jiruu, eenyutu kaasa?’ jedhee fakkeenya Nuuf fide. (Yaa Ergamaa Koo!) Akkana jedhi: ’Kan isaan jalqaba (utuu hin jiraatin) uume (Allaahu ta’aalaa) isaan kaasa; Inni uumama hunda sirriitti beeka. Inni (Allaahu ta’aalaa) Isa muka magariisa irraa ibidda isiniif baasu dha; kunoo isin isa irraa ibidda qabsiiftu. Kan samiiwwanii fi lafa uume, kan isaan fakkaatu uumuu hin danda’uu? Eeyyee, ni danda’a. Inni Uumaa waan hundaa, Beekaa waan hundaa ti…’”14

Iimaana Khaalid bin Sa’iid

Jalqaba waamicha Islaamummaa keessa Khaalid bin Sa’iid abjuu tokko arge. Abjuu isaa keessatti qarqara Jahannam irra dhaabatee, abbaan isaa dhiibee keessa isa buusuu barbaade. Battaluma sana akka Nabiyyiin keenya mudhii isaa qabee Jahannam keessa kufuu irraa isa baraare arge. Iyyaa dammaqee: “Wallaahi, abjuun kun dhugaa dha” jedhe. Yeroo ala ba’u Abuu Bakr wajjin wal argee abjuu isaa itti hime. Abuu Bakr: “Abjuun kee dhugaa dha; namni sun nabiyyii Allaahu ta’aalaa ti. Battaluma dhaqii isa hordofi! Ati isa hordofta, amantii inni fide seentee isa wajjin ni taata. Innis, akkuma abjuu keessatti argite, Jahannam keessa kufuu irraa si eega. Abbaan kee garuu Jahannam keessa hafa!” jedhe.

Khaalid bin Sa’iid dhiibbaa abjuu sanaa jala ture. Yeroo utuu hin balleessin battaluma bakka Ajyaad jedhamutti fuuldura Muhammad alayhis-salaam dhaqee: “Yaa Muhammad! Isin namoota maaliif waamaa jirtu?” jedhee gaafate.

Nabiyyiin keenya kabajamaan deebii isaatiin akkana jedhe: “Ani nama, akka inni Rabbii Tokkicha, kan shariika fi fakkaataa hin qabnetti, akkasumas akka Muhammad (alayhis-salaam) garbicha Isaa fi nabiyyii Isaa ta’etti amanuuf, akkasumas kutaawwan dhagaa kanneen hin dhageenye, hin argine, miidhaas bu’aas hin fidne, warra isaan gabbaranii fi warra hin gabbarre hin beekne gabbaruu akka dhiisuuf nan waama.”

Kana irratti Khaalid bin Sa’iid battaluma: “Anis Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan gabbaramuuf malu akka hin jirre ragaa nan ba’a; akka isin nabiyyii Allaahu ta’aalaa taatanis ragaa nan ba’a!” jedhee Muslima ta’e. Muslima ta’uun isaa Nabiyyii keenya baay’ee gammachiise. Isa booda haati manaa isaa Umayyaanis Muslimtuu ta’uun ulfina argatte. Khaalid bin Sa’iid akka obboloonni isaas Muslima ta’an barbaadee kanaaf dadhabaa ture. Isaan keessaa Umar bin Sa’iidis Muslima ta’ee ture.

“Nuti Guyyaa Qiyaamaa jaamota, duudota fi gurra-duudota godhinee fuula isaaniitiin isaan walitti qabna! Iddoon isaan itti galan Jahannam dha; yeroo ibiddi ishee laafu hundumaa, boba’iinsa ishee isaaniif ni daballa!” Israa: 97

Abbaan isaa Abuu Uhayhaa, diinni Islaamummaa hamaan, akka Khaalid fi Umar Muslima ta’anii iddoo Makkaa namni hin jirre tokkotti salaata salaatan yommuu beeku, ijoollee isaa warra Muslima hin taane ergee isaan of bira fidsiise. Achiis akka amantii haaraa seenan dhiisan itti hime. Isaan ceephuu fi rukutuu jalqabe.

Achiis Khaalid bin Sa’iidiin: “Ati Muhammad hordofteettaa? Utuu akka inni saba isaa faallessee, waan fideen taabota keenyaa fi akaakilee keenya arrabsu argaa jirtuu!” jedhe.

Khaalid bin Sa’iid: “Rabbiin nan kakadha, Muhammad alayhis-salaam dhugaa dubbata. Isa hordofeera. Nan du’a malee amantii koo irraa hin deebi’u!” yommuu jedhu, aariin abbaa isaa caalaatti dabale. Ulee hanga cabutti isa rukutee: “Yaa ilma koo hamaa! Iddoo barbaadde deemi. Kakuun haa ta’u, buddeena siif hin kennu!” jedhe. Khaalid: “Yoo isin nyaata koo na dhowwattan, Allaahu ta’aalaan dhugumaan rizqii koo naaf ni kenna” jedhe.

Abbaan isaa ijoollee isaa biroo: “Yoo isin keessaa namni tokko isa wajjin haasa’e, waan ani isatti hin goone isinitti nan godha” jedhee doorsise. Khaalid immoo kutaa mana jalaa keessatti hidhee, guyyaa sadii ho’a Makkaa keessatti nyaataa fi dhugaatii malee isa dhiise.

Khaalid bin Sa’iid karaa argatee harka abbaa isaa jalaa ba’e. Abbaan isaa dhukkuba cimaan qabame. Abuu Uhayhaan, utuu dhukkubsatee ciisuu, diinummaa Islaamummaaf qabuun akkana jedhe:

“Yoo dhukkuba kana irraa fayyee ka’e, namni Makkaa keessa jiru hundi taabota keenya ni gabbara. Namni tokkollee isaan malee waan biraa gabbaruu hin danda’u!..” Khaalid, akka diinummaan abbaa isaa amantii dhugaaf qabu dhaabbatuu fi obboloota isaa Muslimoota akka hin miineef, harka isaa ol qabatee akkana jedhee du’aa godhe: “Yaa Rabbii, aalamota kan uumte! Abbaa koo dhukkuba kana irraa hin kaasin!” Janaab-i Haqq du’aa isaa fudhate: Abuu Uhayhaan siree dhukkubaa irraa ka’uu dadhabee du’e.

Mus’ab bin Umayr Muslima ta’uu isaa

Mus’ab bin Umayr (radiyallaahu anhu) maatii Quraysh beekamaa fi sooressa tokko irraa ture. Yeroo jechoota eebbifamoo Nabiyyii keenyaa dhaga’u, onnee isaa keessatti jaalalli guddaan uumame. Isa bira ga’uuf hawwiin gubachaa ture. Dhuma irratti Daarul-Arqam dhaqee Muslima ta’e. Haati fi abbaan isaa kana yommuu dhaga’an, waan hunda isa irraa fudhatanii isa dararuu jalqaban. Amantii isaa irraa isa deebisuuf kutaa mana isaanii jalaa keessatti cufanii guyyoota hedduuf nyaataa fi dhugaatii malee isa dhiisan. Aduu Ardii Arabaa gubaa jalatti dararaa cimaa fi obsuun rakkisaa isa irratti raawwatan. Mus’ab bin Umayr garuu dararaa cimaa fi rahmata hin qabne kana obsee Islaamummaa irraa hin deebine.

Mus’ab utuu Muslima hin ta’in dura, sababa sooruma maatii isaatiin, qananii fi badhaadhina keessatti guddifamee ture. Namni hundi isa hinaafa ture. Yeroo Muslima ta’u, maatiin isaa waan hunda isa irraa fudhatanii dararaa jala isa galchan. Mus’ab bin Umayr, inni amantii isaatiif rakkoo hunda obse, guyyaa tokko fuuldura Sayyida keenya Ergamaa Rabbii dhaqe. Dhufaatii isaa kana Aliyyi akkana jedhee hime: “Ergamaa Rabbii wajjin taa’aa turre. Yeroo sana Mus’ab bin Umayr dhufe. Uffata hodhaan baay’ee irra jiru uffatee haala nama gaddisiisu keessa ture. Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) haala isaa kana yommuu argu, iji isaa eebbifamaan imimmaaniin guutame. Mus’ab dararaa fi hiyyummaa keessa ture kana utuu ta’ee amantii isaa irraa waan hin deebineef akkana jedhe: ‘Nama kana, kan Allaahu ta’aalaan onnee isaa nuuraan ifsiise, ilaalaa. Haati fi abbaan isaa nyaataa fi dhugaatii isa caalu isa sooranii argeera. Jaalalli Allaahu ta’aalaa fi Rasuula Isaa haala isin argitan kanatti isa fide.’”

“Yaa Rabbii! Cubbuu isaanii irraa dhiifama godhi! Sababni isaas isaan waan hojjetan hin beekan” Hadiisa shariifa

Jaalalaan gubachaa, Haqqa zikrii godhi!
Kennaa (ihsaana) baay’ee ni argatta,
Balballi hundi siif ni banama,
Jamaalullaah siif ni mul’ata.
Shams-i Tabriiz kana ni beeka:
Aalamni hin hafu, ni bada,
Uumamni hundi ni dhabama,
Rabbii qofatu bara baraan hafa.
Salaatullaah, salaamullaah,
Alayka yaa Ergamaa Rabbii.

Hijraa gara Habashaatti