BI’SATAA ISAA1 FI WAAMICHA ISAA

Wahyii jalqabaa

Nabiyyiin keenya kabajamaan yeroo waggaa afurtama ture, ammas ji’a Ramadaanaa keessa holqa tulluu Hiraatti galee tafakkuraa keessa seenee ture. Halkan Wiixataa (halkan Dilbataa gara Wiixataatti), guyyaa 17ffaa Ramadaanaa, walakkaa halkanii booda, sagalee maqaa isaatiin isa waamu tokko dhaga’e. Mataa isaa ol qabatee naannoo isaa yommuu ilaalu, sagalee sana si’a lammaffaa dhaga’ee, nuurri tokko tasa naannoo hunda haguuguu isaa arge. Achiis Jibriil3 alayhis-salaam fuuldura isaatti mul’atee: “Dubbisaa!” jedhe. Sayyidni keenya: “Ani dubbisuu hin barannee!” jedhee deebiseef. Yeroo sana maleykichi isa qabee hanga humni isaa dhumutti cunqursee: “Dubbisaa!” jedhe. Ammas: “Ani dubbisuu hin barannee!” jedhee deebise. Maleykichi si’a biraa isa cunqursee: “Dubbisaa!” jedhe. Yeroo inni: “Ani dubbisuu hin barannee!” jedhu, maleykichi si’a sadaffaa isa cunqurse. Achiis isa gadi lakkisee aayatoota kabajamoo shanan jalqabaa Suuraa al-Alaq, kanneen hiikni isaanii: “(Yaa Muhammad alayhis-salaam!) Maqaa Rabbii keetii, Allaahu waan hunda uumeetiin dubbisi! Inni ilma namaa dhiiga gogaa (alaqa) irraa uume! Dubbisi; Rabbiin abbaa arjummaa guddaa ti! Inni qalamaan barsiisa; waan isaan hin beekne barsiisa”4 ta’e fide. Muhammad alayhis-salaamis isa wajjin dubbise. Wahyiin jalqabaa haala kanaan dhufe; aduun Islaamummaa, ishee addunyaa guutuu ifsite, akkasitti baate.5

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii (sallallaahu alayhi wa sallam) raafama fi naasuu guddaadhaan holqa tulluu Hiraa irraa ba’ee gad bu’uu jalqabe. Yeroo walakkaa tulluu ga’e, sagalee tokko dhaga’e. Jibriil alayhis-salaam: “Yaa Muhammad! Isin Rasuula Allaahu ta’aalaa ti; ani immoo Jibriil” jedhee koochoo isaatiin lafa dhahe. Bakka inni dhahe irraa bishaan burqe; innis udhuu godhachuu jalqabe. Nabiyyiin keenya kabajamaan xiyyeeffannaadhaan isa ilaalaa ture. Jibriil alayhis-salaam yeroo udhuu isaa xumure, Nabiyyii keenya kabajamaatti akkuma arge sanatti udhuu akka godhatu itti hime. Nabiyyiin keenya jaalatamaan erga udhuu isaa xumuree booda, Jibriil alayhis-salaam imaama6 ta’ee salaata rak’aa lama salaatan.

Achiis Jibriil alayhis-salaam: “Yaa Muhammad! Rabbiin keessan salaamta Isaa isiniif ergeera!” jedhee, itti aansees akka Inni: “Ati jinniif fi ilmaan namaatiif Rasuula Koo ti. Kanaafuu tawhiidatti isaan waami” jedhe beeksise. Achiis isa irraa adda ba’ee samiitti ol ba’e. Akkasiin Nabiyyiin keenya jaalatamaan Jibriil alayhis-salaam arges, isa wajjin haasa’es.

Salaamta dhagaawwanii fi mukkeenii

Hanga mana isaa eebbifamaa ga’utti, Nabiyyiin keenya kabajamaan dhagaa fi muka bira darbe hundumaa irraa: “As-salaamu alayka yaa Rasuulallaah!” jechuu dhaga’e. Mana isaa ga’ee: “Na haguugaa! Na haguugaa!” jedhee, hanga raafamni isaa darbutti aara galfate. Achiis waan arge haadha teenya Khadiijaatti himee akkana jedhe: “Jibriil (alayhis-salaam) ija koo irraa bade. Garuu sodaachisummaan, jabinni fi sodaan isaa na irraa hin deemne. Akka isaan maraataa naan jedhanii arraba isaaniitiin na arrabsan nan sodaadhe.” Khadiijaan, ishee haalota kanaa fi guyyoota kana eeggachaa turtee fi itti qophoofte, akkana jette: “Allaahu ta’aalaan isin haa eegu. Haqq ta’aalaan gaarii isiniif kenna; gaarii malee waan biraa isiniif hin fedhu. Allaahu ta’aalaan nan kakadha: akka isin nabiyyii ummata kanaa taatan nan amana. Sababni isaas isin keessummaa ni jaallattu. Dhugaa ni dubbattu, amanamoos ni taatu. Warra dadhaboo ni gargaartu, yatiimota ni eegdu, alagootas ni gargaartu. Amala gaarii qabdu; namni amaloota kana qabu sodaachuu hin qabu.”7

Achiis haala kana gaafachuuf Waraqaa bin Nawfal bira deeman. Waraqaan waan Sayyida keenya Ergamaan Rabbii hime erga dhaggeeffatee booda akkana jedhe: “Gammadaa, yaa Muhammad alayhis-salaam! Allaahu ta’aalaan nan kakadha: isin nabiyyii isa dhumaa, isa Iisaan oduu isaa hime, ti. Maleykaan isinitti mul’ate Jibriil alayhis-salaam, isa isin dura Muusaa alayhis-salaamitti dhufe dha. Wayyoo! Utuu ani dargaggeessa ta’ee! Utuu yeroo isaan Makkaa irraa isin baasan ga’ee, gargaarsa keessaniif nan fiiga ture! Yeroo baay’ee dhihootti ergaa geessuu (tablighaa) fi jihaadaan ni ajajamtu.” Achiis harka Nabiyyii keenya kabajamaa eebbifamaa dhungate. Yeroo dheeraa utuu hin turin boqote.8

Ajaja ergaa geessuu dhufuu isaa

Wahyiin jalqabaa, kan nabiyyummaan itti Nabiyyii keenya jaalatamaatti beeksifame, haala kanaan dhufe. Achiis citee waggaa sadiif hin dhufne. Yeroo sana maleykaan Israafiil alayhis-salaam jedhamu dhufee wantoota tokko tokko isa barsiise. Isaan kun wahyii hin turre. Yeroo kana keessa Sayyida keenya Ergamaan Rabbii yeroo tokko tokko baay’ee rakkata ture. Yeroo Sayyidni keenya gaddu hundumaa, Jibriil alayhis-salaam mul’atee: “Yaa Habiibullaah! Isin nabiyyii Allaahu ta’aalaa ti” jedhee gadda isaa tasgabbeessa ture. Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe: “Yeroo wahyiin citee ture keessa ture. Utuu tulluu Hiraa irraa gad bu’aa jiruu, tasa gama samii irraa sagalee tokko dhaga’e. Ol ilaale. Jibriil (alayhis-salaam) arge. Dachii fi samii gidduutti teessoo (kursii) tokko irra taa’ee ture. Sodaan natti dhufe. Mana ga’ee: ‘Waan tokkoon na haguugaa’ jedhe. Yeroo sana Haqq ta’aalaan aayatoota jalqabaa Suuraa al-Muddassir, kanneen hiikni isaanii: ’Yaa isa uffata isaatiin of haguugde, Muhammad alayhis-salaam! Ka’iitii (kaafiroota adabbii Allaahu ta’aalaatiin) sodaachisi! Rabbii kee guddisii, kabaji! Uffata kee qulqulleessi!’ ta’e buuse.9 Kana booda wahyiin hin cinne.”

Boonsi Uumamaa (alayhi afdalus-salawaat) namoota gara Islaamummaatti waamuu fi ajajaa fi dhorkaa Allaahu ta’aalaa ummatatti geessuu jalqabe. Jibriil alayhis-salaam yeroo wahyii fidu, yeroo tokko tokko bifa namaa uffatee, bifa Sahaabota keessaa Dihyaa Kalbiitiin dhufa ture. Yeroo tokko tokko immoo wahyii onnee Nabiyyii keenya kabajamaa keessa buusa ture; yeroo sana Sayyida keenya Ergamaan Rabbii isa hin argu ture. Yeroo tokko tokko wahyiin abjuudhaan, yeroo biraa immoo sagalee guungummii sodaachisaa wajjin dhufa ture.

Gosa wahyii keessaa kan Nabiyyii keenya kabajamaatti caalaatti ulfaatee fi cimaa ture isa kana ture. Haalota kana keessatti, guyyaa isa caalaatti qabbanaa’aa illee, adda Ergamaa Rabbii eebbifamaa irraa dafqi coccoba ture; yoo gaala irra jiraate, ulfaatina wahyii irraa gaalli lafa jilbeenfata ture. Sahaabonni isa bira turanis ulfaatina wahyii ni dhaga’u turan. Jibriil alayhis-salaam si’a muraasa bifa fi fakkii mataa isaatiinis dhufeera.

“Yaa isa uffata isaatiin of haguugde, Muhammad! Ka’iitii (kaafiroota adabbii Allaahu ta’aalaatiin) sodaachisi! Rabbii kee guddisii, kabaji!” Muddassir: 1–3

Allaahu ta’aalaan maleykaa malee, golgaa malee, jechuunis waan gidduu seenu tokkollee malee Nabiyyii keenya kabajamaatti wahyii buuseera. Kun halkan Mi’raajaa ta’e. Muhammad Musxafaa (sallallaahu alayhi wa sallam), inni dhufuu wahyii jalqabaatiin hojii nabiyyummaa jalqabe, Islaamummaa ummatatti geessuun isaa waggaa digdamii sadii ture. Isaan keessaa waggaa kudha sadii Makkaatti, waggaa kudhan immoo Madiinaatti dabarse. Qur’aanni Kabajamaan yeroo waggaa 22, ji’a 2 fi guyyaa 22 keessatti buufamee xumurame.

Muhammad alayhis-salaam ummii ture; jechuunis kitaaba hin dubbisne, hin barreessine, nama tokko irraas barnoota hin fudhanne. Makkaatti dhalatee guddate; namoota beekamoo gidduutti guddate. Haa ta’u malee beekumsaa fi wantoota Tawraata, Injiila fi kitaabota bara Giriikii fi Roomaa keessatti barreeffaman keessa jiran beeksise. Islaamummaa beeksisuuf, dhuma bara jahaffaa fi jalqaba bara torbaffaa Hijraa booda, mootota Ruum, Faaris fi Habashaa, akkasumas mootota Arabaa biroo xalayaa barreesse. Ergamtoonni biyya alaa jaatamaa ol isa bira dhufan. Kun Qur’aana Kabajamaa keessatti hiikaan akkana jedhamee beeksifameera: “Ati utuu Qur’aanni Kabajamaan kun hin dhufin dura kitaaba tokkollee hin dubbisne. Barreeffamas hin barreessine. Utuu dubbisuu fi barreessuu beektee, ‘Warra biroo irraa barattee’ jechuu danda’u turan.”10

Hadiisa shariifa keessattis akkana jedhame: “Ani Muhammad, Nabiyyii ummii ti… Na booda nabiyyiin hin jiru.”11 Qur’aana Kabajamaa keessattis akkana jedhama: “Inni (Muhammad alayhis-salaam) fedhii ofii isaatiin hin dubbatu. Dubbiin isaa wahyiidhaan isatti beeksifama, barsiifama.”12

Muslimoota jalqabaa (Saabiquun al-Islaam)

Erga wahyiin jalqabaa Nabiyyii keenya kabajamaatti dhufee booda, kan jalqaba iimaana fudhatte haadha teenya Khadiijaa turte.13 Utuu hin shakkin battaluma Islaamummaa fudhattee Muslimtuu jalqabaa ta’uun ulfina argatte.

Nabiyyiin keenya kabajamaan akkuma Jibriil alayhis-salaam isa barsiisetti, haadha teenya Khadiijaa udhuu godhachuu barsiise. Achiis Nabiyyiin keenya kabajamaan imaama ta’ee, waliin salaata rak’aa lama salaatan. Haati teenya Khadiijaan dubbii fi ajaja Nabiyyii keenya jaalatamaa hundaaf haala isa caalaatti guutuu ta’een ajajamte. Akkasiin Allaahu ta’aalaa biratti sadarkaa baay’ee ol’aanaa argatte. Yeroo Sayyida keenya Ergamaan Rabbii gaddu yookaan qoosaa warra isa haalaniitiin dhukkubsatu, isa jajjabeessitee gadda isaa isa irraa fudhatte. Akkana jetti turte: “Yaa Ergamaa Rabbii! Gonkumaa hin gaddinaa, hin yaaddaa’inaa. Dhuma irratti amantiin keenya ni jabaata, mushrikoonni ni badu. Sabni keessan isiniif ni ajajama…” Gargaarsa haadha teenya Khadiijaa kanaaf jecha, guyyaa tokko Jibriil alayhis-salaam dhufee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Salaamta Allaahu ta’aalaa Khadiijaatti himaa” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan: “Yaa Khadiijaa! Kunoo Jibriil (alayhis-salaam) salaamta Allaahu ta’aalaa sitti hima” jedhe.14

Yeroo biraa immoo Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe: “Allaahu ta’aalaan Jannata keessatti mana lu’ulu’aadhaan Khadiijaaf oduu gammachiisaa akkan himu na ajaje. Achitti dhukkubni, gaddi fi mataa bowwuun hin jiru.”

Khadiijaa booda, namoota ga’eessota keessaa kan jalqaba Muslima ta’e, hiriyyoota dhihoo Sayyida keenya Ergamaa Rabbii keessaa tokko, Abuu Bakr ture. Abuu Bakr waggaa digdama dura abjuu tokko argee ture: “Ji’i guutuun samii irraa bu’ee Ka’abaa Mu’azzamaatti dhufee, cicciree kutaa kutaa ta’ee, kutaan hundi mana Makkaa tokko irra bu’ee ture; achiis kutaawwan kun walitti dhufanii samiitti ol ba’anii turan. Garuu kutaan mana Abuu Bakr irra bu’e samiitti ol hin baane. Abuu Bakr, inni wanta kana arge, akka waan kutaan ji’aa kun deemuu dhorkuu barbaaduutti, battaluma balbala manaa cufee ture.”

Abuu Bakr raafamee abjuu irraa dammaqee, akkuma ganamni bariiteen battaluma hayyoota Yahuudii keessaa tokko bira fiigee abjuu isaa itti himee ture. Hayyichi deebii isaa keessatti: “Kun abjuuwwan walmakaa keessaa tokko; kanaafuu hin hiikamu” jedhee ture. Garuu abjuun kun sammuu Abuu Bakr dhiphisuu itti fufe; deebiin Yahuudichaas isa hin quubsine. Yeroo tokko daldalaaf yommuu deemu, karaan isaa biyya Qeesii Bahiiraa irra darbe. Yeroo hiika abjuu isaa Bahiiraa gaafate, Bahiiraan: “Ati eessaa dhufte?” jedhe. Yeroo Abuu Bakr: “Quraysh irraa” jedhee deebise, Bahiiraan: “Achitti nabiyyiin tokko ni ka’a; nuurri qajeelfamaa (hidaayaa) golee Makkaa hunda ga’a. Ati jireenya isaa keessatti wazira isaa, boqochuu isaa booda immoo khaliifaa isaa ni taata” jedhe. Abuu Bakr deebii kanatti baay’ee dinqifate. Abjuu kanaa fi hiika isaa hanga Nabiyyiin keenya kabajamaan nabiyyummaa isaa ifa baasutti nama tokkoofillee hin himne. Yeroo Nabiyyiin keenya jaalatamaan Muhammad alayhis-salaam nabiyyummaa isaa ifa baase, Abuu Bakr battaluma Nabiyyii keenya kabajamaa bira fiigee: “Nabiyyoonni nabiyyummaa isaaniitiif ragaa qabu; ragaan keessan maali?” jedhee gaafate. Nabiyyiin keenya kabajamaan deebii isaa keessatti: “Ragaan nabiyyummaa koo abjuu sana, kan ati hiika isaa hayyuu Yahuudii tokko gaafatte, dha. Hayyichi: ‘Abjuuwwan walmakaa keessaa tokko; hin hiikamu’ jedhe. Achiis Qeesiin Bahiiraa sirriitti isa hiike” jedhee, gara Abuu Bakr garagalee: “Yaa Abaa Bakr! Gara Rabbii fi Rasuula Isaatti si waama” jedhe.

Kana irratti Abuu Bakr: “Akka isin Rasuula Allaahu ta’aalaa taatan nan ragaa ba’a; nabiyyummaan keessan dhugaa dha, nuura addunyaa ifsu dha” jedhee Muslima ta’e.

Odeessa biraa keessatti immoo, utuu nabiyyummaan Nabiyyii keenya kabajamaatti hin dhufin dura, Abuu Bakr daldalaaf Yaman deemee ture. Imala kana irratti, Yaman keessatti jaarsa gosa Azd keessaa, kitaabota hedduu dubbise tokko wajjin wal arge. Jaarsi kun Abuu Bakr ilaalee: “Ati warra Makkaa keessaa akka taate nan yaada” jedhe. Abuu Bakr: “Eeyyee, akkasuma” jedhe; gidduu isaaniitti haasaan armaan gadii kun ta’e:

“Ati Quraysh irraa dhaa?”

“Eeyyee!”

“Banii Tamiim irraa dhaa?”

“Eeyyee!”

“Mallattoon tokko hafeera.” “Maali?”

“Garaa kee saaqi, haa ilaalu.”

“Kaayyoon keessan kana irraa maali, natti himaa.”

“Kitaabota keessatti akka Makkaatti nabiyyiin tokko dhufu dubbiseera. Namoonni lama isa gargaaru. Tokko dargaggeessa, kaan immoo jaarsa dha. Inni dargaggeessi rakkoo hedduu gara laafinaatti jijjiira; balaa hedduus ni dhorka. Jaarsi sun immoo bifa adii, mudhii qal’aa qaba; garaa isaa irras mallattoo gurraacha (gaafuu) tokkotu jira. Namni sun ati akka taate nan yaada. Garaa kee saaqi, haa ilaalu.”

“Inni (Muhammad alayhis-salaam) fedhii ofii isaatiin hin dubbatu. Dubbiin isaa wahyiidhaan isatti beeksifama, barsiifama” Najm: 3–4

Kana irratti Abuu Bakr garaa isaa eebbifamaa saaqe; jaarsi sun yeroo mallattoo gurraacha handhuuraa isaa olii arge: “Wallaahi, namni sun ati” jedhee, Abuu Bakriif dhaamsa hedduu kenne. Abuu Bakr erga hojii isaa xumuree booda, jaarsa nagaa dhaammachuuf dhaqee, waa’ee Nabiyyii keenya kabajamaa sarara walaloo muraasa akka dubbatu isa gaafate. Kana irratti jaarsi sun sarara walaloo kudha lama dubbate; Abuu Bakris garaatti qabate.

Yeroo Abuu Bakr imala irraa gara Makkatul-Mukarramaatti deebi’e, bebbeekamoonni Quraysh kan akka Uqbaa bin Abii Mu’ayt, Shaybaa, Abuu Jahl fi Abul-Bakhtarii isa daawwachuuf mana isaa dhufan. Abuu Bakr: “Isin bira wanti ta’e jiraa?” jedhee isaan gaafate. Isaanis: “Wanta kana caalaa dinqii ta’e jiraa? Yatiimni Abuu Xaalib nabiyyii ta’uu himata; isin, abbootiin keessan fi akaakileen keessan amantii sobaa irra jirtu jedha. Utuu kabaja keetiif jecha hin ta’in, hanga ammaatti lubbuun isa hin dhiifnu turre. Ati hiriyyaa isaa gaarii dha; dhimma kana ati furi” jedhanii deebisan.

Abuu Bakr isaan of irraa deebisee, Nabiyyiin keenya kabajamaan mana Khadiijaa keessa akka jiru beeke. Deemee balbala rukute. Yeroo Nabiyyiin keenya kabajamaan isa simate, Abuu Bakr: “Yaa Muhammad! Wanti waa’ee keessan jedhamu kun maali?” jedhee gaafate. Nabiyyiin keenya kabajamaan akkana jedhe: “Ani nabiyyii Haqq ta’aalaa ti. Sitti fi ilmaan Aadam hundatti ergameera. Akka jaallannaa Haqq ta’aalaa argattuu fi lubbuu kee Jahannam irraa eegduuf amani.”

Yeroo Abuu Bakr: “Ragaan kanaa maali?” jedhu, Rasuula Kabajamaan: “Ragaan isaa oduu jaarsa ati Yaman keessatti argite sanaa ti” jedhe. Abuu Bakr: “Ani Yaman keessatti jaarsotaa fi dargaggoota baay’ee arge” jedhe. Nabiyyiin keenya kabajamaan deebii isaa keessatti: “Jaarsa sana, isa sarara walaloo kudha lama sitti amaanaa kennee gara kootti erge” jedhee, sarara walaloo sana hunda dubbise. Yeroo Abuu Bakr: “Eenyutu kana isinitti hime?” jedhu, inni: “Maleykaan nabiyyoota na dura turanitti dhufaa ture natti hime” jedhee deebise. Akkuma kana dhaga’een, Abuu Bakr: “Harka keessan naaf kennaa” jedhee harka isaa eebbifamaa qabatee: “Ash-hadu an laa ilaaha illallaah, wa ash-hadu anna Muhammadan abduhuu wa rasuuluh”15 jechuun Muslima ta’e. Gammachuu ol’aanaa jireenya isaa keessatti si’a jalqabaaf dhaga’een, Abuu Bakr Muslima ta’ee mana isaatti deebi’e. Akkuma hadiisa shariifa keessattis jedhame: “Nama ani iimaana itti dhiheesse hundi fuula isaa hadheessee shakkiidhaan ilaala ture. Abuu Bakr as-Siddiiq qofatu iimaana fudhachuuf yeroo tokkollee hin shakkine, hin turre.”

Guyyaa tokko Nabiyyiin keenya kabajamaan haadha teenya Khadiijaa wajjin utuu salaatanii, Aliyyi isaan arge. Yeroo sana inni waggaa kudhan yookaan kudha lama ture. Salaata booda: “Kun maali?” jedhee gaafate. Rasuula Kabajamaan (sallallaahu alayhi wa sallam) akkana jedhe: “Kun amantii Allaahu ta’aalaa ti. Amantii kanatti si waama. Allaahu ta’aalaan Tokkicha; shariika hin qabu. Rabbii, Isa Tokkicha, kan fakkaataa fi shariika hin qabneetti akka amantu si waama…” Aliyyi: “Jalqaba abbaa koo nan mariisisa” jedhe. Ergamaan Rabbii: “Yoo Islaamummaa hin fudhatin, icciitii kana nama tokkoofillee hin himin!” jedhe. Ganama itti aanu Aliyyi Ergamaa Rabbii bira dhufee: “Yaa Ergamaa Rabbii! Islaamummaa na barsiisaa” jedhee Muslima ta’e.16

Aliyyi warra Muslima ta’an keessaa isa sadaffaa ture. Of-kennuun inni karaa Rasuula Kabajamaa irratti agarsiise fi isa ofii isaa caalchisee filachuun isaa faaruu hunda ol.

Zayd bin Haarisaan warra jalqaba amanan keessaa tokko. Khadiijaa, Abuu Bakr fi Aliyyi booda isa afraffaa ture; garboota bilisa ba’an keessaa immoo Muslima jalqabaa ta’uun ulfina argate. Isa wajjin haati manaa isaa Ummu Aymanis Muslimtuu taatee turte.17

Abuu Bakr erga Muslima ta’ee booda, battaluma hiriyyoota isaa kanneen baay’ee jaallatu bira deeme. Isaanis akka Muslima ta’an amansiise. Isaan keessaa warri beekamoon, kanneen bebbeekamoota Sahaabotaa keessaa ta’an, Usmaan bin Affaan, Xalhaa bin Ubaydullaah, Zubayr bin Awwaam, Abdurrahmaan bin Awf fi Sa’ad bin Abii Waqqaas – namoota ol’aanoo fi bebbeekamoota saba isaanii – turan.18 Namoonni saddeetan kun, warri haadha teenya Khadiijaa booda Muslima ta’an, Saabiquun al-Islaam, jechuunis Muslimoota jalqabaa jedhamu. Usmaan Muslima ta’uu isaa akkana jedhee hima: “Adaadaa kaahinaa tokko qaba ture. Guyyaa tokko ishee daawwachuu dhaqe. Isheen akkana naan jette: ‘Dubartiin tokko siif qoodamteetti. Garuu ati ishee dura dubartii hin argine, isheenis si dura dhiira hin argine. Isheen giiftii fuula bareedaa qabdu, addunyaa irraa of fageessitu fi intala nabiyyii guddaa tokkoo ta’uu qabdi.’

Jecha adaadaa koo kanaatti dinqifadhe. Ammas akkana naan jette: ‘Nabiyyiin tokko dhufeera. Samii irraa wahyiin isatti bu’eera.’ Ani: ‘Yaa adaadaa koo! Icciitiin akkanaa magaalaa keessatti gonkumaa hin dhaga’amne. Kanaafuu ifatti natti himaa’ jedhe. Yeroo sana adaadaan koo: ‘Nabiyyummaan Muhammad bin Abdullaahitti dhufeera. Ummata gara amantiitti waama. Yeroo gabaabaa keessatti amantii isaatiin aalamni nuuraan guutama; mataan warra isa mormanii ni muramas’ jette.

Jechoonni adaadaa koo kun baay’ee na tuqan. Yaaddoo keessa seene. Abuu Bakrii fi ana gidduu michummaa guddaatu ture; gonkumaa wal irraa adda hin baanu turre. Dhimma kana irratti haasa’uuf, guyyaa lama booda Abuu Bakr bira deeme. Yeroon waan adaadaan koo jette itti hime, akkana naan jedhe: ‘Yaa Usmaan! Ati nama sammuu qabu dha. Dhagaawwan muraasni, kanneen hin argine, hin dhageenye, waan tokkoofillee bu’aas miidhaas hin fidne, akkamitti gabbaramuuf malu?’ Ani: ‘Dhugaa dubbatte; jechi adaadaa koo dhugaa dha’ jedhe.”

Abuu Bakr erga Islaamummaa Usmaanitti ibsee booda, gara Sayyida keenyaa, Rasuul as-Saqalayn, jechuunis Nabiyyii ilmaan namaatii fi jinnii, isa geesse. Nabiyyiin keenya jaalatamaan Usmaaniin akkana jedhe: “Yaa Usmaan! Haqq ta’aalaan keessummaa ta’uuf gara Jannataatti si affeera. Atis affeerraa kana fudhadhu. Ani namoota hundaaf qajeelchaa karaa sirrii (hidaayaa) ta’ee ergameera.” Usmaan haala ol’aanaa Ergamaa Rabbii fi jecha inni fuula gammadaadhaan dubbateen of irraanfatee, hawwii guddaa fi harka kennuu guutuudhaan: “Ash-hadu an laa ilaaha illallaah, wa ash-hadu anna Muhammadan abduhuu wa rasuuluh” jedhee Muslima ta’e.

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii waggoota nabiyyummaa isaa sadan jalqabaa keessa namoota dhoksaan gara Islaamummaatti waame. Namoonni suuta suutaan, tokko tokkoo fi lama lamaan Muslima ta’aa turan. Yeroo sana keessa lakkoofsi Muslimootaa soddoma qofa ga’e. Isaanis ibaadaa isaanii mana isaanii keessatti raawwatu, aayatoota kabajamoo Qur’aana Kabajamaa kanneen bu’an dhoksaan dubbisanii garaatti qabatu turan.

“Saabiquun al-Islaam, jechuunis Muslimoota jalqabaa: Abuu Bakr as-Siddiiq, Aliyyi bin Abii Xaalib, Zayd bin Haarisaa, Usmaan bin Affaan, Abdurrahmaan bin Awf, Sa’ad bin Abii Waqqaas, Zubayr bin Awwaam fi Xalhaa bin Ubaydullaah” (radiyallaahu anhum ajma’iin)

Firoota dhihoo waamuu

Sayyida keenya Ergamaan Rabbii, buufamuu Suuraa al-Muddassiriin, namoota gara amantii Islaamaatti waamuu jalqabee ture. Waamicha kana dhoksaan godha ture. Yeroo muraasa booda aayanni kabajamaan hiikni isaa: “Firoota kee dhihoo adabbii Allaahu ta’aalaatiin sodaachisii amantii dhugaatti isaan waami”19 ta’e bu’e. Kana irratti Nabiyyiin keenya kabajamaan Muhammad alayhis-salaam firoota isaa gara amantiitti waamuuf Aliyyi ergee, hunda isaanii mana Abuu Xaalibitti affeere. Fuuldura isaaniitti saanii nyaataa nama tokkoof ga’u tokkoo fi xoofoo aannanii tokko kaa’e; jalqaba ofii isaatii “Bismillaah” jedhee jalqabee, firoota dhufaniin: “Nyaadhaa” jedhe. Warri dhufan nama afurtama turan. Garuu nyaanni kaa’ame hunda isaanii quubse; gonkumaas hin hir’anne. Warri achi turan mu’jizaa kanatti dinqifatanii raafaman. Nyaata booda Nabiyyiin keenya kabajamaan firoota isaa gara Islaamummaatti waamuuf haasaa jalqabuuf jira ture. Yeroo sana adeerri isaa Abuu Lahab diinummaadhaan: “Falfala akka har’aa gonkumaa hin argine. Firri keessan falfalaan isin qabeera. Yaa ilma obboleessa koo! Nama akka keetii hamaa fi badii fide hin argine” jedhee, arrabsoodhaan dubbii isaa itti fufe.

Nabiyyiin keenya Abuu Lahabiin: “Hamaa Qurayshii fi gosoonni Arabaa hundi waliin hojjechuu hin dandeenye ati natti hojjette!” jedhe. Isaan keessaa tokkollee Muslima utuu hin ta’in bibittinnaa’an. Wanta kana booda yeroo gabaabaa keessatti ammas firoota isaa affeere. Aliyyi ammas hunda isaanii waame.

Akkuma yeroo duraa, nyaanni isaan fuuldura kaa’ame. Nyaata booda Nabiyyiin keenya kabajamaan ka’ee akkana jedhe: “Faaruun Allaahu ta’aalaa qofaaf malu. Gargaarsa Isa qofa irraa nan kadhadha. Isatti nan amana, Isa irratti nan hirkadha. Allaahu ta’aalaa malee gabbaramaan akka hin jirre, Inni Tokkicha akka ta’e mirkanaa’ummaadhaan nan beeka, nan beeksisas. Inni fakkaataa fi shariika hin qabu.” Achiis itti fufee akkana jedhe: “Gonkumaa isinitti hin sobu; dhugaa isinitti nan hima… Allaahu ta’aalaa, Isa Tokkicha kan Isa malee gabbaramaan hin jirretti akka amantan isin waama. Ani nabiyyii Inni isinii fi ilmaan namaa hundatti erge dha. Wallaahi, akkuma hirriba raftanitti ni duutu; akkuma hirriba irraa dammaqxaniitti lubbuun ni deebitu; waan hojjettan hunda irratti ni qoratamtu; hojii keessan gaarii irratti mindaa, hojii keessan hamaa irratti immoo adabbii ni argattu. Kunis yookaan Jannata keessa bara baraan turuu, yookaan Jahannam keessa bara baraan turuu dha. Ilmaan namaa keessaa warri ani adabbii Aakhiraatiin jalqaba sodaachisu isin.”

Abuu Xaalib jecha kana erga dhaggeeffatee booda akkana jedhe: “Yaa ilma obboleessa koo ulfaataa! Si gargaaruu caalaa wanta gatii qabeessa ta’e hin beeku. Gorsa kee fudhannee qabanneerra; dubbii kees onnee irraa dhugaa jennee mirkaneessineerra. Warri amma asitti walitti qabaman ijoollee akaakoo kee Abdulmuxxalib ti. Shakkii malee anis isaan keessaa tokko. Waan ati barbaaddutti nu keessaa jalqaba kan fiigu ana. Si marsee si eeguu irraa yeroo tokkollee akka hin dhaabanne waadaa siif gala. Waan ajajamte itti fufi. Garuu amantii koo isa durii dhiisuu ilaalchisee, lubbuun koo (nafsiin koo) natti harka kennuu hin arganne.”

Abuu Lahab malee, firoonni fi adeeronni achi turan laaffisanii dubbatan. Garuu Abuu Lahab jecha safuu hin qabne dubbatee doorsisa darbate: “Yaa ilmaan Abdulmuxxalib! Utuu warri biroo harka isaa qabanii isa hin dhorkin dura, isin isa dhorkaa. Yoo har’a waan inni jedhu fudhattan, salphinaa fi arrabsoof ni saaxilamtu. Yoo isa eeguu yaaltan, hundi keessan ni ajjeefamtu…” Abuu Lahabiif deebii kennuudhaan adaadaan Nabiyyii keenya kabajamaa akkana jette: “Yaa obboleessa koo! Ilma obboleessa koo fi amantii isaa gargaarsa malee dhiisuun siif malaa? Wallaahi, hayyoonni har’a jiraatan sanyii Abdulmuxxalib irraa nabiyyiin akka dhufu beeksisaa jiru. Nabiyyiin sun kana.”

Jechoota kana illee utuu dhaga’uu, Abuu Lahab dubbii isaa fokkuu itti fufe. Abuu Xaalib Abuu Lahabitti aaree: “Yaa sodaataa! Wallaahi, hamma nuti lubbuun jirrutti, gargaartotaa fi eegdota isaa ti” jedhe. Gara Muhammad alayhis-salaam garagalees: “Yaa ilma obboleessa koo! Yeroo namoota Rabbii keetti akka amanan waamuu barbaaddu nu beeksisi; meeshaa waraanaa hidhannee si wajjin ni baana” jedhe. Yeroo sana Boonsi Uumamaa ammas dubbii jalqabee akkana jedhe: “Yaa ilmaan Abdulmuxxalib! Wallaahi, Araboota keessaa nama waan ani isinii fide caalaa ol’aanaa fi gaarii, kan addunyaa fi Aakhiraa keessaniif gaarii ta’e (jechuunis amantii kana), saba isaatiif fide tokkollee hin jiru. Jecha lama, kanneen arraba irratti salphaa ta’anii miizaana irratti ulfaatan, akka dubbattan isin waama: Rabbii malee gabbaramaan akka hin jirree fi ani garbicha Isaa fi Rasuula Isaa akkan ta’e ragaa ba’uu keessan. Allaahu ta’aalaan akkan kanatti isin waamu na ajaje. Egaa isin keessaa eenyutu waamicha koo kana fudhatee karaa kana irratti gargaaraa koo ta’a?” Namni tokkollee jecha hin dubbanne. Hundi isaanii mataa isaanii gad qabatan. Nabiyyiin keenya kabajamaan jecha isaa kana si’a sadii irra deebi’e. Yeroo dubbate hundumaa Aliyyi ka’ee dhaabata ture. Yeroo sadaffaa Aliyyi: “Yaa Ergamaa Rabbii! Umuriidhaan isaan keessaa isa quxisuu yoon ta’e illee, ani gargaaraa keessan nan ta’a” jedhe. Kana irratti Sayyida keenya Ergamaan Rabbii harka Aliyyi qabate.

Warri kaan dinqisiifannaa keessa ta’anii bibittinnaa’an. Habiibni Allaahu ta’aalaa (sallallaahu alayhi wa sallam) haala firoota isaa kanaan baay’ee gadde.

Garuu abdii utuu hin kutatin, akka isaan Jahannam jalaa ba’anii gammachuu argataniif waamicha isaa itti fufe.

Bara afraffaa bi’sataa keessa aayanni 94ffaa Suuraa al-Hijr bu’e. Yeroo ajajni Rabbii, kan hiikni isaa: “(Yaa Habiiba Koo!) Waan ati ajajamte (ajajaa fi dhorkaa) ifatti beeksisi. Mushrikoota irraa garagali! Dubbii isaaniif xiyyeeffannaa hin kenniin!” ta’e dhufe, Nabiyyiin keenya jaalatamaan warra Makkaa ifatti gara Islaamummaatti waamuu jalqabe. Guyyaa tokko tulluu xiqqaa Safaa irratti ol ba’ee: “Yaa warra Quraysh! Asitti walitti qabamaatii dubbii koo dhaggeeffadhaa!” jedhe. Erga gosoonni walitti qabamanii booda: “Yaa saba koo! Afaan koo irraa jecha soba tokko dhageessanii beektuu?” jedhee gaafate. Hundi isaanii walumaan: “Lakki, gonkumaa hin dhageenye” jedhan. Inni akkana jedhe: “Allaahu ta’aalaan nabiyyummaa naaf kennee nabiyyii godhee isinitti na erge.” Achiis aayata 158ffaa Suuraa al-A’raaf, kan hiikni isaa: “(Yaa Habiiba Koo!) Akkana isaaniin jedhi: ’Yaa namoota! Ani Rasuula Allaahu ta’aalaa, abbaa dachiiwwanii fi samiiwwanii, kan hunda keessanitti ergame dha. Kan lubbu-qabeeyyii hunda ajjeesuu fi lubbuun deebisu Isa. Isa malee gabbaramaan (ibaadaaf malu) hin jiru’” ta’e dubbise. Warra dhaggeeffatan keessaa adeerri isaa Abuu Lahab aaree, kufrii irratti cichee akkana jedhee iyye: “Ilmi obboleessa koo maraateera! Dubbii nama taabota keenya hin gabbarree fi amantii keenya dhiise hin dhaggeeffatinaa!” Warri achi turan bibittinnaa’an; namni tokkollee hin amanne. Nabiyyiin keenya kabajamaan dhugaa dubbataa fi amala ol’aanaa akka qabu utuu beekanii, isa irraa garagalanii diinota isaa ta’an.

“Firoota kee dhihoo adabbii Rabbiitiin sodaachisii amantii dhugaatti isaan waami” Shu’araa: 214

Guyyaa biraa immoo ajaja Allaahu ta’aalaa: “Waan ati ajajamte (ajajaa fi dhorkaa) ifatti beeksisi” jedhuuf ajajamee, ammas tulluu xiqqaa Safaa irratti ol ba’e. Sagalee ol’aanaa fi jabaadhaan: “Yaa sabaahaah! Gara asii kottaa, walitti qabamaa; oduu barbaachisaa tokko isiniif qaba!” jedhee ummata waame.20 Waamicha kana irratti gosoonni fiigaa dhufanii walitti qabaman. Dinqisiifannaa fi hawwii beekuu keessa ta’anii eeggachuu jalqaban. Warri hin dhufne, maaliif walitti qabamuun akka ta’e beekuuf namoota isaanii ergan. Warra dhufan keessaa gareen tokko: “Yaa Muhammad al-Amiin! Maaliif asitti nu walitti qabde? Oduu maalii nutti himuuf jirta?” jedhanii gaafachuu jalqaban. Innis: “Yaa gosoota Quraysh!” jechuun dubbachuu jalqabe. Hundi isaanii xiyyeeffannaa guddaadhaan dhaggeeffachaa turan. Itti fufee akkana jedhe: “Haalli koo fi kan keessan akka haala nama diina argee maatii isaa akeekkachiisuuf fiigu, akka diinni isa dura maatii isaa bira ga’ee isaan hin miineef sodaatee: ‘Yaa sabaahaah!’ (Diinaan marfamnee, naannoofamneerra! Ganamni ga’eera! Battaluma loluuf qophaa’aa!) jedhee iyyu ti. Yaa garee Quraysh! Yoon ‘Tulluu kana duuba waraanni diinaa isin irratti duuluuf jiru tokko jira’ isiniin jedhe, natti ni amantuu?” Isaanis: “Eeyyee, sitti ni amanna. Sababni isaas hanga ammaatti si irratti dhugaa malee waan biraa hin argine. Yeroo ati sobdu gonkumaa hin argine!…” jedhan.

Kana irratti gosoota Quraysh hunda maqaa isaaniitiin waamee: “Yaa ilmaan Haashim! Yaa ilmaan Abdu Manaaf! Yaa ilmaan Abdulmuxxalib!” jedhee itti fufee akkana jedhe: “Ani adabbii cimaa dhufuun isaa shakkii hin qabne irraa isin akeekkachiisaa dha. Allaahu ta’aalaan firoota koo dhihoo adabbii Aakhiraatiin akkan sodaachisu na ajaje. Laa ilaaha illallaahu wahdahuu laa shariika lah (Rabbiin Tokkicha, Isa malee gabbaramaan hin jiru) jechuudhaan akka amantan isin waama. Anis garbicha Isaa fi Rasuula Isaa ti. Yoo kanatti amantan, Jannata ni seentu. Hamma isin ‘Laa ilaaha illallaah’ hin jenneetti, ani addunyaa kana keessatti bu’aa tokkollee, Aakhiraa keessattis qooda tokkollee isiniif argamsiisuu hin danda’u.” Tuuta dhaggeeffachaa ture keessaa Abuu Lahab: “Kanaaf jettee nu walitti qabdee?” jedhee, dhagaa lafa irraa fudhatee Nabiyyii keenya jaalatamaatti darbate. Warra kaan irraa mormiin akkanaa hin dhufne; waliin haasa’aa bibittinnaa’an.21

Utuu aduu harka koo mirgaa irra kaa’an illee!

Waamicha kana booda, Nabiyyiin keenya jaalatamaan iddoo nama tokko yookaan garee tokko argetti Islaamummaa isaanitti ibse. Furmaanni dhugaa fedhii nafsii hordofuu, cunqursaa, haqa dhabuu fi hojii hamaa gosa hundaa irraa fagaachuu fi Allaahu ta’aalaatti amanuun qofa akka danda’amu beeksise. Warri fedhii fi hawwii nafsii isaanii hordofan, warri dadhaboo cunqursan fi warri of tuuluu keessatti daangaa darban kana cimsanii morman. Hojiin isaanii badaan kun hundi akka dhaabbatu yommuu argan, waan Muhammad alayhis-salaam beeksise haalan. Isaa fi warra amananiif diina ta’an. Mushrikoonni jalqaba isaanitti qoosaa turan. Achiis dhiibbaa fi dararaa isaanii dabaluuf murteessan. Mu’minoota sodaachisanii dhimma Islaamummaa dhaamsuu barbaadan. Mataa isaanii irra Abuu Jahl, Utbaa, Shaybaa, Abuu Lahab, Uqbaa bin Abii Mu’ayt, Aas bin Waa’il, Aswad bin Muxxalib, Aswad bin Abdi Yaghuus, Waliid bin Mughiiraa… turan.

Guyyaa tokko Utbaan, Shaybaan fi Abuu Jahl Abuu Xaalibiin akkana jedhan: “Isin hangafa keenya. Yeroo hunda isin kabajnee isin ulfeessineerra. Amma garuu ilmi obboleessa keessanii amantii haaraa hundeesseera. Taabota keenya ni arrabsa; kufriidhaanis nu himata. Isa gorsaa. Dhimma kana irraa isa deebisaa. Yoo kana irraa hin deebi’in, akkamitti isa wajjin wal qabachuu akka qabnu ni beekna…”

Abuu Xaalib isaan tasgabbeessee deebise; akka Nabiyyiin keenya hin gaddineef dhimmicha isa irraa dhokse. Yeroo muraasa booda mushrikoonni ammas walitti qabamanii gara Abuu Xaalib dhufan. Akkana jedhan: “Kanaan dura isin bira dhufnee haala isinitti himnee turre. Dubbii keenyaaf xiyyeeffannaa hin kennine. Inni amma illee taabota keenya arrabsuu itti fufeera. Kana booda obsuuf humni nu keessa hin hafne. Lamaan keessan wajjin hanga copha dhiiga keenyaa isa dhumaatti ni lolla. Makkaa keessatti yookaan inni, yookaan nuti ni badna.” Abuu Xaalib isaan tasgabbeessuuf yaale; garuu isaan mataa jabina isaanii irratti cichan.22

Abuu Xaalib Sayyida keenya Ergamaa Rabbii gaddisiisuu akkuma hin barbaanne, saba isaa fi isa gidduutti diinummaan tokko akka ka’us hin hawwine. Gara Nabiyyii keenyaa dhufee akkana jedhe: “Yaa Muhammad! Sabni guutuun diinummaa sitti qabuun tokko ta’anii natti komachuuf dhufan. Firoota gidduutti diinummaan gaarii miti. Akka ati isaan kaafiroota jettee hin waamnee fi akka isaan karaa badaa irra jiran jettee isaan hin arrabsine barbaadu.” Kana irratti Jaalalleen Kabajamaan akkana jedhe:

“Yaa adeeraa! Kana beekaa: utuu aduu harka koo mirgaa irra, ji’a immoo harka koo bitaa irra kaa’an illee (waadaa kamiyyuu yoo naaf galan illee), ani amantii kana irraa, ilmaan namaatti geessuu fi beeksisuu isaa irraas gonkumaa hin dhiisu. Yookaan Allaahu ta’aalaan amantii kana addunyaa guutuu irratti ni babal’isa, hojiin koos ni xumurama; yookaan karaa kana irratti lubbuu koo nan wareega.” Achiis ka’ee dhaabate. Iji isaa eebbifamaan imimmaaniin guutamee ture.

Abuu Xaalib, yeroo Sayyida keenya Ergamaan Rabbii gaddee argu, waan dubbateef gaabbe. Morma isaa hammatee akkana jedhe: “Yaa ilma obboleessa koo! Karaa kee itti fufi; waan barbaadde godhi. Hamma ani lubbuun jirutti si gargaaree si nan eega.”23

Bebbeekamoota mushrikootaa keessaa namoonni kudhan, akka Abuu Xaalib Muhammadiin eegu yommuu hubatan, Umaaraa bin Waliid of faana fudhatanii gara Abuu Xaalib deeman. Yaada fudhatamuu hin dandeenye tokko isaaf dhiheessan: “Yaa Abuu Xaalib! Umaaraan kun dargaggoota Makkaa keessaa isa caalaatti bareedaa, isa caalaatti jabaa fi isa caalaatti amala gaarii qabu akka ta’e ni beektu. Kana malees walaleessaa dha. Isa isiniif haa kenninu; hojii keessan keessatti itti fayyadamaa. Bakka Umaaraa Muhammad nuuf kennaa, isa haa ajjeefnu. Nama bakka namaa! Kana caalaa maal barbaaddan!” Abuu Xaalib dubbii kanaan baay’ee aaree: “Isin jalqaba ilmaan keessan anaaf kennaa. Ani isaan haan ajjeesu. Achiis ilma obboleessa koo isiniif nan kenna” yommuu jedhu, mushrikoonni hammina dhimmichaa hubatanii: “Ijoolleen keenya garuu waan inni hojjetu hin hojjetan…” jedhan. Abuu Xaalib akkana jedhe: “Nan kakadha, ilmi obboleessa koo ijoollee keessan hunda caalaa gaarii dha. Egaa isin ilma keessan anaaf kennitanii akkan isa sooru gootu, kutaa onnee koo immoo fudhattanii ajjeefattu ree!… Gaalli dhalaa illee ilmoo ishee malee kan biraa hin hawwitu, hin kunuunsitus. Dhimmi kun sammuu fi yaada sirrii irraa baay’ee fagoo dha. Amma dhimmichi daangaa isaa darbeera. Namni diina Muhammad (alayhis-salaam), kutaa onnee koo, ta’e, ani diina isaa ti. Kana akkasitti beekaa; waan dandeessan hunda hojjedhaa!”24 Mushrikoonni dheekkamsaan iddoo isaanii irraa ka’anii deeman. Abuu Xaalib battaluma ilmaan Haashim fi ilmaan Abdulmuxxalib walitti qabe. Haala isaanitti himee, akka Nabiyyii keenya jaalatamaa (sallallaahu alayhi wa sallam) gargaaran isaan amansiise. Harki Ergamaa Rabbii ajjeesuuf ol ka’u kamiyyuu cabsamuu qaba ture. Dhimma kana irratti mushrikoota irratti tokko ta’an. Abuu Lahab qofatu itti hin makamne. Abuu Xaalib isaaniin: “Yaa gootota! Boru tokkoon tokkoon keessan goraadee keessan mudhii keessanitti hidhadhaatii na duukaa kottaa!” jedhe.

“Yaa adeeraa! Kana beekaa: utuu aduu harka koo mirgaa irra, ji’a immoo harka koo bitaa irra kaa’an illee (waadaa kamiyyuu yoo naaf galan illee), ani amantii kana irraa, ilmaan namaatti geessuu fi beeksisuu isaa irraas gonkumaa hin dhiisu. Yookaan Allaahu ta’aalaan amantii kana addunyaa guutuu irratti ni babal’isa, hojiin koos ni xumurama; yookaan karaa kana irratti lubbuu koo nan wareega” Nabiyyii keenya jaalatamaa Muhammad alayhis-salaam

Guyyaa itti aanu Abuu Xaalib mana Nabiyyii keenya kabajamaa dhaqe. Hundi isaanii waliin gara Haram ash-Shariif deeman. Gootonni ilmaan Haashim isaan duukaa bu’aa turan. Ka’abaa ga’anii mushrikoota fuuldura dhaabatan. Abuu Xaalib mushrikootaan akkana jedhe: “Yaa garee Quraysh! Akka isin ilma obboleessa koo ajjeesuuf murteessitan dhaga’eera. Dargaggoonni duuba koo jiran kun, harki isaanii goraadee isaanii irra jiru, mallattoo koo tokko obsa dhabanii akka eeggachaa jiran ni beektuu? Nan kakadha, yoo Muhammad ajjeestan, isin keessaa nama tokkollee lubbuun hin hambisu!…” Erga kana jedhee booda, walaloo Nabiyyii keenya jaalatamaa faarsu dubbachuu jalqabe. Mushrikoonni achi turan, Abuu Jahl dursee, bibittinnaa’an.