ПАЙҒАМБАРЫМЫЗДЫҢ ҰЛЫ МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫ1

Аллаһу та’ала Өзінің сүйікті Пайғамбарына (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) берген игіліктерін, ихсандарын санап, оның мүбәрәк көңілін аялай отырып: «Сен көркем мінезді болып жаратылдың», – дейді.2

Аят кәримада мағынасы бойынша былай делінді: «Күмәнсіз, сен хулук-и азим үстіндесің (сен ұлы мінездің иесісің)». Хулук-и азим – Аллаһу та’аламен сырлас болу, ал адамдар арасында көркем мінезді болу деген сөз. Хазреті Икримә былай деді: «Абдуллаһ ибн Аббастан естідім: бұл аят кәримадағы „хулук-и азим“, яғни көркем мінездер – Құран кәрім баяндаған мінез-құлық».

Көптеген адамның ислам дініне кіруіне Расулуллаһтың көркем мінез-құлқы себеп болды.

Оның сөздері өте тәтті болып, көңілдерді баурап, рухтарды тартатын. Оның ақылы соншалық зор еді: ол Араб түбегіндегі қатал, қыңыр адамдардың арасына келіп, оларды өте жақсы басқарды, жапаларына сабыр етті және оларды жұмсақтыққа әрі бағынуға келтірді. Олардың көбі өз діндерін тастап мұсылман болды, тіпті ислам діні жолында өз әкелеріне және ұлдарына қарсы соғысты.

Оның жолында малдарын, жұрттарын пида етіп, қандарын төкті. Ал олар мұндай нәрселерге үйренбеген еді. Оның көркем мінезі, жұмсақтығы, кешірімділігі, сабыры, ихсаны және жомарттығы әркімді таңғалдырарлықтай еді. Оны көргендер мен естігендер қуана-қуана мұсылман болатын. Оның бірде-бір қимылында, бірде-бір ісінде, бірде-бір сөзінде ешқашан ешқандай жағымсыздық, ешқандай кемшілік көрінбеді. Өзі үшін ешкімге ренжімесе де, дін дұшпандарына, дінге тіл мен қол созғандарға ол қатал әрі қатты еді.

Мұхаммед алейһиссаламның мыңдаған мұғжизасы көрінді, мұны дос та, дұшпан да – бәрі айтты. Бұл мұғжизалардың ең қымбаттысы – оның әдепті әрі көркем мінезді болуы еді. Хазреті Әбу Саид Худри былай деді: «Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) малға шөп беретін. Түйесін байлайтын. Үйін сыпыратын. Қой сауатын. Аяқ киімінің сөгілген жерін тігетін, іш киімін жамайтын.3 Қызметшісімен бірге тамақтанатын. Қызметшісі қол диірмен тартып шаршаса, оған көмектесетін. Базардан әр түрлі зат алып, дорбаға салып үйіне әкелетін. Кедеймен де, баймен де, үлкенмен де, кішімен де кездескенде бірінші болып сәлем беретін. Олармен мусафаха ету үшін мүбәрәк қолын бірінші болып созатын. Құлды да, қожайынды да, бекті де, қараны да, ақты да бірдей көретін. Кім шақырса да, шақырылған жерге баратын. Алдына қойылған нәрсені аз болса да, төмен санамайтын.

Кештен таңға, таңнан кешке ас қалдырмайтын. Көркем мінезді еді. Жақсылық жасауды жақсы көретін, әркіммен тату тұратын. Жылы жүзді, тәтті сөзді еді, сөйлеп тұрып күлмейтін. Мұңды көрінетін, бірақ қабағын түймейтін. Кішіпейіл еді, бірақ пасық мінезді емес еді. Айбатты болып, құрмет пен үрей туғызатын, бірақ дөрекі емес еді. Нәзік көңілді және жомарт еді, бірақ ысырап етпейтін, пайдасыз жерге ештеңе бермейтін, әркімге жаны ашитын. Мүбәрәк басы әрдайым алға қарай иіліп тұратын. Ешкімнен ештеңе күтпейтін. Бақыт пен тыныштық тілеген адам ол сияқты болуы керек». Әнәс бин Малик былай деді: «Расулуллаһқа он жыл қызмет еттім. Ол маған бір рет те „Уф!“ демеді. Ол ешқашан: „Мұны неге былай істедің?“ немесе „Неге мұны істемедің?“ – демеді».4 Әбу Хурайра былай деді: «Бір ғазада (жорықта) біз одан кәпірлердің жойылуы үшін дұға етуін сұрадық. Ол: „Мен лағнет айту үшін де, адамдар азап шексін деп те жіберілмедім. Мен әркімге жақсылық жасау үшін және адамдар тыныштыққа жетсін деп жіберілдім“, – деді».5 Аллаһу та’ала Әнбия сүресінің жүз жетінші аятында мағынасы бойынша былай дейді: «Біз сені әлемдерге рақым, жақсылық етіп жібердік».

Әбу Саид Худри былай деді: «Расулуллаһтың ұяттылығы (хаясы) күйеуге шықпаған жас мұсылман қыздарының ұяттылығынан да көп еді».6

Әнәс бин Малик былай дейді: «Расулуллаһ біреумен мусафаха етсе, әлгі адам қолын тартып алмайынша, ол мүбәрәк қолын одан айырмайтын.7 Әлгі адам жүзін бұрмайынша, ол мүбәрәк жүзін одан бұрмайтын. Біреудің қасында отырғанда тізерлеп отыратын, оған құрмет ретінде мүбәрәк тізесін көтеріп отырмайтын».

Жабир бин Сәмура былай дейді: «Расулуллаһ аз сөйлейтін. Керек болғанда немесе одан бір нәрсе сұралғанда ғана сөйлейтін». Бұдан әр мұсылманның бос, пайдасыз сөз сөйлемей, үндемеуі керек екені түсініледі. Оның мүбәрәк сөздерінде тәртил мен тәрсил бар еді, яғни ол өте анық және ретімен сөйлейтін, оны оңай түсінуге болатын. Әнәс бин Малик былай деді: «Расул алейһиссалам науқастардың көңілін сұрауға баратын, жаназаның артынан жүретін және шақырылған жерге баратын. Есекке де мінетін. Мен Расул алейһиссаламды Хайбар жорығында көрдім. Ол жүгені арқан болған есектің үстінде еді. Расул алейһиссалам таң намазынан шыққанда, Мәдинаның балалары мен жұмысшылары су толы ыдыстарын оның алдына әкеліп, мүбәрәк саусағын соған батыруын өтінетін. Қыс болып, су суық болса да, ол олардың өтінішін қайтармай, көңілдерін көтеретін».8

Әнәс бин Малик тағы былай дейді: «Бір кішкентай қыз Расул алейһиссаламның қолынан ұстап, оны бір іс үшін алып барса, ол онымен бірге баратын және оның қиындығын шешіп беретін».

«Күмәнсіз, сен хулук-и азим үстіндесің (сен ұлы мінездің иесісің)» Қалам: 4

Жабир былай деді: «Расул алейһиссаламнан бір нәрсе сұралғанда, оның „жоқ“ дегенін ешкім естімеді».

Пайғамбарымыз ұяттылық (хая) жағынан да барлық жаратылғандардан жоғары тұратын. Жарасымсыз нәрселердің алдында оның көздері жұмулы тұрғандай еді. Ол ешкімге оның көңіліне жақпайтын сөзбен тіл қатпайтын.

Хазреті Айша анамыз былай деп баяндады: «Расулуллаһқа біреудің жарасымсыз іс істегені хабарланса, ол оның атын атамай, жалпы мағынада: „Олар неге былай істейді?“ – дейтін. Осылайша ол атын атамай-ақ әлгі адамды істеген немесе айтқан жаман ісінен тыятын».9

Әнәс бин Малик былай деп баяндады: «Бір күні Пайғамбарымыздың алдына бетіне сары түсті бір нәрсе жағылған бір адам кірді. Пайғамбарымыз оған ештеңе демеді. Оның көңіліне тиетін бір сөз де айтпады. Әлгі адам шығып кеткенде, ол: „Айтқан болсаңдар, ол бетіндегісін жуып тастар еді!“ – деді».10

Расулуллаһ қауымдарды біріктіруші еді. Олардың арасына өшпенділік салмайтын. Әр қауымның үлкеніне құрмет көрсетіп, оны төрге отырғызатын.

Ол ешкімді өзінің мүбәрәк жамалын көруден махрұм етпеді. Құрметті сахабаларын іздеп, келмегендердің жағдайын сұрайтын. Қасында отырғандарға насихат айтып, олардың тиесілі үлесін беретін.

Оның мәмілесінен ешкімнің көңіліне «ол біреуді екіншісінен артық жақсы көреді» деген ой келмеді. Қасына шағымданып келген адамға сабыр танытып, оны тыңдайтын.

Келген адам өзі кетпейінше, ол оны тастап кетпейтін. Барлық адамдарға көркем мінезі мен ахлағын ең жақсы түрде көрсететін. Оның алдында құқық пен әділдік тұрғысынан әркім тең еді. Ешкімнің ешкімнен артықшылығы, айырмасы жоқ еді. Хазреті Айша анамыз былай деді: «Мен Расулуллаһ сияқты көркем мінез-құлықты адамды ешқашан көрмедім. Сахабаларынан немесе әулетінен (Әһли бәйтінен) кім шақырса да, ол міндетті түрде: „Ләббәйк!“ (тыңдап тұрмын!) – деп жауап беретін».11

Расулуллаһ сахабаларын ең көркем есімдермен шақыратын. Ешкімнің сөзін бөлмейтін. Ол сөйлесіп отырған адам сөзін аяқтамайынша немесе кету үшін орнынан тұрмайынша, ол оның сөзін бөлмейтін. Оның көркем мәмілесі, мейірімі мен рақымы туралы Аллаһу та’ала Тәубе сүресінің жүз жиырма сегізінші аятында мағынасы бойынша былай деді: «Сендердің қиналуларың оған ауыр тиеді, оны мазалайды. Ол сендер үшін қатты қамқорлық етеді; мүминдерге ол өте мейірімді, оларға көп жақсылық тілейді».

Аллаһу та’ала Әнбия сүресінің жүз жетінші аятында мағынасы бойынша былай деді: «(Йа, Хабибім!) Біз сені әлемдерге тек рақым етіп қана жібердік».

Пайғамбарымыз үмметіне ауыр болады деп уайымдап, кейбір нәрселерді жеңілдететін. Ол былай деді: «Үмметіме ауыртпалық түсірмейтін болсам, оларға әр дәретте мисуак қолдануды бұйырар едім».12 Сөзінде тұру жағынан да адамдар арасында Пайғамбарымыздан асқан адам болмады. Абдуллаһ бин Әбил-Хамса былай деп баяндады: «Пайғамбарымызбен, оған әлі пайғамбарлық білдірілмей тұрып-ақ, сауда жасасқан едім. Оның менен алатын бір үлесі қалған еді. Мен оған пәлен уақытта пәлен жерде кездесуге уәде беріп, ұмытып кеттім. Үш күннен кейін берген уәдемді есіме түсіріп, дереу сол жерге жүгірдім. Оның үш күннен бері сонда күтіп тұрғанын көріп, таңданғаннан қатып қалдым. Ол маған: „Жігітім, сен мені шаршаттың! Мен сені осы жерде тура үш күн күтіп тұрмын“, – деді». Пайғамбарымыздың кішіпейілділік қасиеті ешкімде, тіпті ешбір пайғамбарда да (алейһимуссалам) болмайтындай дәрежеде ұлы және теңдессіз еді.

Тәкаппарлық сезімі онда ешқашан болмады. Пайғамбарымызға патша пайғамбар болу мен құл пайғамбар болудың арасында таңдау еркі берілгенде, ол құл пайғамбар болуды таңдады.13 Сонда Исрафил алейһиссалам Пайғамбарымызға: «Күмәнсіз, Аллаһу та’ала сен кішіпейілділік танытып бас тартқан нәрсені де саған берді. Өйткені қияметте сен – Адам балаларының ең ұлысысың. Қабірінен ең бірінші тұратын адам – сенсің. Ең бірінші шапағат ететін де – сенсің», – деді.

Пайғамбарымыз хазреті Айша анамызға былай деді:

«Маған Меккенің тастары мен топырағын алтынға айналдыру ұсынылды. Мен: „Жоқ, йа, Раббым! Бір күн аш болайын, бір күн тоқ болайын. Аш қалған күнімде Саған жалбарынып дұға етемін. Тоқ болған күнімде Саған хамд пен мадақ айтамын“, – дедім».14

Бір күні Жәбрейіл алейһиссалам Пайғамбарымызға келіп былай деді:

«Аллаһу та’ала саған сәлем жолдайды. Қаласа, мына тауларды ол үшін алтынға айналдырайын. Қайда барса да, ол алтын таулар онымен бірге болады».

Сүйікті Пайғамбарымыз былай деп жауап берді: «Ей, Жәбрейіл! Дүние – үйі жоқтың үйі. Және ол – малы жоқ адамның малы. Оны ақылы жоқ адам жинайды».15 Сонда Жәбрейіл алейһиссалам: «Ей, Мұхаммед! Аллаһу та’ала сені қаул-и сабитпен (берік сөзбен) нық етті», – деді.

Хазреті Айша анамыз былай деді: «Кейде тұтас бір ай өтетін, ал біз үйімізде (тамақ пісіру үшін) от жақпайтынбыз. Тек құрма мен су ғана болатын».

Ибн Аббас былай деді: «Расулуллаһ пен оның әулеті (Әһли бәйті) көп түндерде кешкі ас ішпей жатып ұйықтайтын. Кешке жейтін ештеңе таба алмайтын». Айша анамыз былай деді: «Расулуллаһтың мүбәрәк қарны ешқашан тамаққа тоймады. Ол бұл туралы ешкімге шағымданбады. Мұқтаждық ол үшін байлықтан артық еді. Түні бойы аштықтан бүктетіліп шықса да, бұл жағдай оны күндізгі оразасынан тоқтатпайтын.16

«Маған Меккенің тастары мен топырағын алтынға айналдыру ұсынылды. Мен: „Жоқ, йа, Раббым! Бір күн аш болайын, бір күн тоқ болайын. Аш қалған күнімде Саған жалбарынып дұға етемін. Тоқ болған күнімде Саған хамд пен мадақ айтамын“, – дедім» Хадис шәриф

Қаласа, ол Раббысынан жер бетінің барлық қазыналарын, азықтарын және молшылықты өмірді сұрай алар еді. Ант етемін, оның бұл халін көргенде, мен оны аяп, жылайтынмын. Қолыммен оның мүбәрәк қарнын сипап:

„Жаным сізге құрбан болсын! Сізге күш беретіндей осы дүниеден біраз пайда алсаңыз, болмай ма?“ – дейтінмін.

Ал ол: „Ей, Айша! Мен дүниені не істеймін? Үлул-азм пайғамбарлардан болған бауырларым бұдан да ауырына шыдады. Бірақ олар сол халдерінде өмір сүруін жалғастырды. Раббыларына қауышты. Сондықтан Раббылары олардың Өзіне қайтуын өте көркем етті, олардың сауаптарын арттырды. Мен молшылықта өмір сүруден ұяламын, өйткені ондай өмір мені олардан артта қалдырады. Мен үшін ең көркем және ең сүйікті нәрсе – бауырларыма, достарыма қауышу және олардың қатарына қосылу“ – дейтін».

Хазреті Айша анамыз былай деді: «Расулуллаһ осы сөздерінен кейін шамамен бір ай өткенде қайтыс болды». Пайғамбарымыздың жомарттығы да ел аузында аңызға айналған еді. Бұл көркем мінезде де ешкім Пайғамбарымызға жете алмады.

Ибн Аббас былай деді: «Расулуллаһ жақсылық жасау жағынан адамдардың ең жомарты еді. Мүбәрәк Рамазан айында және Жәбрейіл алейһиссаламмен кездескен кездерде ол таңғы желден де жомартырақ болатын». Әнәс бин Малик былай дейді: «Мен Расул алейһиссаламмен бірге келе жатыр едім. Үстінде бүрд-и Нәжрани, яғни Йемен матасынан тігілген шапан бар еді. Артынан бір ауылдық адам келіп, оны жағасынан қатты тартқаны соншалық, шапанның жағасы оның мүбәрәк мойнын тіліп, із қалдырды. Расул алейһиссалам бұл адамның мұндай қылығына тек күлді де, оған бір нәрсе беруді бұйырды». Расул алейһиссаламның бір кемпір көршісі бар еді. Ол қызын Расул алейһиссаламға жіберіп: «Намаз оқығанда жамылатын киімім жоқ. Маған намазда жамылатын бір киім жіберіңізші», – деп жалбарынды. Расул алейһиссаламның сол сәтте басқа киімі жоқ еді. Ол мүбәрәк денесіндегі көйлегін шешіп, әлгі әйелге жіберді. Намаз уақыты келгенде, киімсіз мешітке бара алмады. Құрметті сахабалар мұны естігенде: «Расул алейһиссалам соншалық жомарт: көйлексіз қалып, мешітке жамағатқа келе алмай отыр. Біз де барымызды кедейлерге таратайық», – десті. Аллаһу та’ала сол сәтте Исра сүресінің жиырма тоғызыншы аятын түсірді. Алдымен Ол хабибіне мағынасы бойынша былай деді:

«Қолыңды мойныңа байлама, оны мүлде ашып та жіберме (сараңдық жасама, мүлде бермей де тұрма)», сосын: «Малыңды өзіңе қалмайтындай етіп (қиналатындай, намазды қаза етіп ренжитіндей дәрежеде) таратпа! (Садақада орта жолды ұстан.)» – деді.

Сол күні намаздан кейін хазреті Әли Расулуллаһқа келіп: «Йа, Расулаллаһ! Бүгін бала-шағамды асырау үшін сегіз күміс дирхам қарызға алған едім. Соның жартысын сізге берейін. Өзіңізге көйлек алыңыз», – деді. Расул алейһиссалам базарға шығып, екі дирхамға бір көйлек сатып алды. Қалған екі дирхамға азық алуға бара жатқанда, бір соқыр адамның отырғанын көрді. Ол: «Аллаһтың ризалығы үшін және жәннат киімдеріне қол жеткізу үшін маған кім көйлек береді?» – деп отыр еді. Расул алейһиссалам сатып алған көйлегін соған берді. Соқыр көйлекті қолына алғанда, жұпардай хош иіс сезді. Ол бұл хош иістің Расул алейһиссаламның мүбәрәк қолынан келгенін түсінді, өйткені Расул алейһиссаламның бір рет киген әр нәрсесі ескіріп тозса да, әр бөлігі жұпардай хош иіс аңқытып тұратын.

Соқыр дұға етіп: «Йа, Раббым! Осы көйлектің құрметіне менің көздерімді аш!» – деді. Оның екі көзі де сол сәтте ашылды. Расул алейһиссалам ол жерден кетті. Бір дирхамға бір көйлек сатып алды. Қалған бір дирхамға азық алуға бара жатқанда, бір қызметші қыздың жылап тұрғанын көріп: «Қызым, неге былай жылайсың?» – деп сұрады. Қыз: «Мен бір яһудидің қызметшісімін. Ол маған бір дирхам беріп, жарты дирхамға бір шиша, ал қалған жартысына май сатып алуды бұйырды. Мен оларды сатып алып, қайтып келе жатыр едім. Олар қолымнан түсіп кетті. Шиша да, май да рәсуа болды, енді не істерімді білмеймін», – деді. Расул алейһиссалам соңғы дирхамын қызға берді. Ол: «Мұнымен шиша мен май алып, үйіңе апар», – деді. Бірақ бейшара қыз: «Үйге кешіккенім үшін яһуди мені ұрады деп қорқамын», – деді. Расул алейһиссалам: «Қорықпа! Мен сенімен бірге барамын және оған саған ештеңе істемеуін айтамын», – деді. Олар үйге келіп, есікті қақты. Яһуди есікті ашып, Расулуллаһты (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) көргенде, аң-таң болды. Расулуллаһ яһудиге болған жайды айтып беріп, қызға ештеңе істемеуі үшін шапағат етті. Яһуди Расулуллаһтың аяғына жығылып: «Мыңдаған адамның бас тәжі болған, мыңдаған арыстан бұйрығын орындауға күтіп тұрған йа, ұлы Пайғамбар! Сіз бір қызметші қыз үшін мен сияқты бір міскіннің есігін құрметтеп келдіңіз. Йа, Расулаллаһ! Сіздің құрметіңізге бұл қызды азат еттім. Маған иманды, исламды үйретіңіз. Сіздің алдыңызда мұсылман болайын», – деді. Расул алейһиссалам оған исламды үйретті. Ол мұсылман болды. Үйіне кіріп, отбасына болған жайды айтты. Олардың бәрі мұсылман болды. Мұның бәрі Расулуллаһтың көркем мінездерінің берекесімен болды.

Әр мұсылман Расулуллаһтың осы халдерін өзіне үлгі етіп алуы керек! Аллаһу та’аланың ахлағымен мінезденуі әр мұсылманға қажет. Өйткені Расулуллаһ: «Аллаһу та’аланың ахлағымен мінезденіңдер!» – деді. Мысалы, Аллаһу та’аланың сипаттарының бірі – «Сәттар». Яғни Ол – күнәларды жасырушы.

Мұсылман да дін бауырының айыбын, кемшілігін жасыруы керек. Аллаһу та’ала Өз құлдарының күнәларын кешіруші. Сондықтан мұсылмандар да бір-бірінің кемшіліктерін, айыптарын кешіруі керек. Аллаһу та’ала – Кәрим және Рахим. Яғни Оның лұтфы, ихсаны мол және рақымы көп. Мұсылман жомарт әрі мейірімді болуы керек. Барлық көркем мінез-құлық та осылай.

«Иә! Сендердің әр нәрсені істейтіндеріңді білемін. Бірақ жұмыс істеп жатқандардан бөлініп отырғым келмейді. Аллаһу та’ала жолдастарынан бөлініп отырғанды жақсы көрмейді» Хадис шәриф

Расул алейһиссаламның көркем мінездері (ахлағы) өте көп. Әр мұсылман оларды үйреніп, сондай ахлақпен безенуі керек. Осылайша адамға дүниеде де, ахиретте де бәле-жала мен қиыншылықтардан құтылу және екі дүниенің мырзасының шапағатына қауышу нәсіп болады.