ҒАЗАЛАР МЕН ЖАСАҚТАР

Жорық, ғаза және жасақ

Ғаламның мақтанышы Пайғамбарымыз (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) Мәдинаның қауіпсіздігін сақтау, дұшпандардың жағдайын бақылау үшін жасақтар (шабуылшы топтар, бөлімшелер), яғни шағын әскери топтар құрды. Расулуллаһ өзі қатыспай, кәпірлерге қарсы жіберген бұл жасақтарға қатысушылардың саны бестен төрт жүзге дейін болатын. Пайғамбарымыз өзі қатысқан және өзі басқарған соғыстар ғаза (ғазуа) деп аталады. Әскердің соғысқа аттануы жорық (сәфәр), ал соғыс жағдайы жұмылдыру деп аталады.

Сүйікті Пайғамбарымыз дұшпанның күтпеген шабуылына жол бермеу үшін Мәдинада кезекпен күзет тұру тәртібін орнатты, күзет топтарын шығарып, осылайша қажетті қауіпсіздік шараларын қолға алды.

Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) жиырма жеті ғаза жасады. Олар: Әбуа (Уәддан), Бууат, Бірінші Бәдір (Сафауан), Зул-Ушәйра, Бәдір (Бәдр-и Кубра), Қарқаратул-Кудр, Бәни Қайнуқа, Сәуиқ, Ғатафан (Әнмар, Зи Әмр), Бахран (Бәни Сүләйм, Нәжран), Ухуд, Хамраул-Әсад, Бәни Нәдир, Кіші Бәдір (Бәдр-и Суғра), Затур-Риқа, Думәтул-Жәндәл, Мурайси (Бәни Мусталық), Хандек (Ахзаб), Бәни Құрайза, Бәни Лыхиян, Ғаба (Зу-Қарад), Хайбар, Уадил-Қура, Меккенің алынуы, Хунәйн, Таиф және Тәбүк.

Бұл ғазалардың тек тоғызында ғана қақтығыс болды. Олар: Бәдір (Бәдр-и Кубра), Ухуд, Мурайси (Бәни Мусталық), Хандек (Ахзаб), Бәни Құрайза, Хайбар, Уадил-Қура, Хунәйн және Таиф. Мекке соғыссыз алынды, оның бүкіл халқы мұсылман болды.

Қалған ғазаларда ешқандай қақтығыс болған жоқ: кейбірінде келісім жасалды, кейбірінде дұшпан бой ұсынды; кәпірлердің бір бөлігі ислам әскерімен кездесуге батылы бармады, ал көбі ислам әскерінің келе жатқанын естісімен тауларға қашып, жоқ болды.

Барша мемлекеттер осы мақалмен құтылу мен бақыт табар:
«Соғысқа әзір тұр, егер татулық пен тыныштық қаласаң».
Abdülhak Molla

«Сендерге қарсы соғыс ашқандармен сендер де Аллаһу та’аланың жолында соғысыңдар. Бірақ шектен шықпаңдар, асып кетпеңдер» Бақара: 190

Расулуллаһ жіберген жасақтар

Алғашқы жасақтар – хазреті Хамзаның тобы

Мүшріктерді сауда және экономика жағынан әлсіретіп, жолға салу қажет еді. Ол үшін Сирияға баратын сауда жолдарын кесу керек болды. Сол кезде бір мүшрік керуенінің Мәдинаның маңынан өтіп бара жатқаны естілді. Хижреттің бірінші жылының жетінші айы – Рамазанның басында сүйікті Пайғамбарымыз дереу жорыққа дайындалуды бұйырып, отыз атты әскерге хазреті Хамзаны қолбасшы етіп тағайындады. Оған Аллаһу та’аладан қорқуды, қол астындағыларға жақсы қарауды насихат еткеннен кейін: «Аллаһу та’аланың жолында, Аллаһу та’аланың есімін еске алып, ғазаға шығыңдар! Аллаһу та’аланы танымайтындармен соғысыңдар…» – деді. Хазреті Хамзаға ақ ту беріп, оны шығарып салды.

Хазреті Хамза қол астындағы атты әскермен үш жүз атты әскер қорғаған мүшрік керуеніне қарай бет алды. Шамнан Меккеге бара жатқан керуен Сифрул-Бахр деген жерге жеткенде, мүжаһидтермен кездесті. Даңқты сахабалар дереу соғыс тәртібіне тұрып, шайқасқа дайын болды. Сол кезде сол жерде болған Мәжди бин Амр әл-Жуһани жетіп келіп, екі жақтың арасына түсті. Мәжди бин Амр әл-Жуһани екі жақтың да одақтасы еді. Мұсылмандардың саны өте аз, ал мүшріктердің өте көп екенін көріп, ол мұсылмандар жеңілуі мүмкін деп ойлады. Мұсылман мемлекетінің мәңгі жасауынан үміттеніп, ол араағайын болды да, екі жақты да соғысудан тоқтатты. Сосын хазреті Хамза мен оның жолдастары Мәдинаға қайтты. Мәждидің ісі Пайғамбарымызға айтылғанда, ол ризашылығын білдіріп: «Ол мүбәрәк, жақсы әрі дұрыс іс істепті», – деді.1

Убайда бин Харистің тобы

Осыдан кейін жасақтар үздіксіз жіберіліп тұрды. Хазреті Убайда бин Харистің қол астына алпыс немесе сексен шақты мүжаһид беріліп, ол Рабиғқа жіберілді. Екі әскер бір-біріне қарсы келісімен, екі жақ та оқ ата бастады. Ислам әскерінен бірінші оқты Са’д бин Әби Уаққас атты. Әбу Суфйанның қол астындағы екі жүз мүшрік ислам әскерінің көп бөлігі бұқтырмада жатыр деп ойлап, мұсылмандардан қорқып, қашып құтылды.2

Аллаһ жолында соғысайық, даңқ алайық, даңқ…
Құранда жеңісті уәде етуде хазреті Йәздан.

«Аллаһу та’аланың жолында, Аллаһу та’аланың есімін еске алып, ғазаға шығыңдар! Аллаһу та’аланы танымайтындармен соғысыңдар» Хадис шәриф

Расулуллаһтың ғазалары

Алғашқы ғазалар – Уәддан жорығы

Оны Әбуа жорығы деп те атайды. Бұл – Расулуллаһтың алғашқы ғазасы. Ол хижреттің он екінші айында болды. Мәдинада орынбасар ретінде хазреті Са’д бин Убадә қалдырылды. Құрайыштықтар мен Бәни Дамра тайпасына қарсы алпыс адаммен аттанды. Туды хазреті Хамза көтеріп жүрді. Меккеліктер кездеспеді. Уәддан деген жерге келіп жетті. Бәни Дамра тайпасымен жазбаша келісім жасалды. Ол бойынша:

1- Дамра ұлдары ешбір жағдайда дұшпанға көмектеспейді,

2- Дамра ұлдарының жаны мен малы мұсылмандардың кепілдігінде болады,

3- оның орнына Пайғамбарымыз Дамра ұлдарын бір соғысқа шақырғанда, олар дереу көмекке асығады.

Бууат жорығы

Бұл ғаза – Расулуллаһтың екінші ғазасы. Хижреттің екінші жылы, Рабиул-әууәл айы еді. Мәдинада орынбасар ретінде хазреті Саиб бин Осман бин Мазун қалдырылды. Әбу Суфйан басқарған жүз адамдық мүшрік керуенінің екі мың бес жүз түйемен Шамға бара жатқаны туралы хабар алынғанда, құрайыштық керуенге қарсы екі жүз адаммен аттанды. Бууат тауына дейін әр жер қадам сайын тінтілгенімен, мүшріктерді ұстау мүмкін болмады.

Зул-Ушәйра жорығы

Бұл ғаза хижреттің он алтыншы айының басында болды. Әбу Суфйанның басшылығымен меккелік мүшріктердің бір үлкен сауда керуені Шамға бара жатыр деген хабар алынды. Расулуллаһ өз орнына орынбасар етіп Әбу Сәләмә бин Абдуләсадты қалдырды. Туды хазреті Хамзаға (радиаллаһу анһу) берді. Олардың отыз түйесі бар еді, оларға кезектесіп мінетін. Жүз елу немесе екі жүз шақты мүжаһид Ушәйра деген жерге келіп, бірнеше күн күтті. Керуенді ұстау мүмкін болмады. Мүдлиж ұлдарымен бітім жасап, Мәдинаға қайтты.

Бірінші Бәдір жорығы

Оны Сафауан жорығы деп те атайды. Бууат жорығынан қайтқанына бірнеше күн ғана өткен еді, құрайыштықтардан Курз бин Жабир Фихри адамдарымен бірге Жәмма тауына шабуыл жасап, сол жерде жайылып жүрген сиырлар мен түйелерді айдап әкетті деген хабар алынды.

Пайғамбарымыз өз орнына Зәйд бин Харисаны орынбасар етіп қалдырып, бір топ сахабамен оқиға орнына қарай аттанды. Туды бұл жолы хазреті Әлиге берді.

Мүжаһидтер оқиға орнына жеткенде, Курз бен басқалары малдарды тастап, іздерін жасырып үлгерген еді. Бәдірдің Сафауан алқабына дейін әр тастың асты тексерілсе де, оларды табу мүмкін болмады.

Абдуллаһ бин Жахштың тобы (Батн-и Нахлә жасағы)

Бір күні Пайғамбарымыз құрайыштық мүшріктерді бақылау үшін Нахләге жасақ жібергісі келді. Жіберілетін әскерге хазреті Әбу Убайда бин Жәррахты қолбасшы етпек болды. Әбу Убайда бин Жәррах бұл әмірді алғанда, Пайғамбарымыздан алыс қалудың қайғысынан жылай бастады.

«Қажылық жолында қайтыс болғандарға және Аллаһ жолында ғаза жасағандарға сүйінші болсын!» Хадис шәриф

Расулуллаһ (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) оның орнына хазреті Абдуллаһ бин Жахшты әмір етіп тағайындады.3

Абдуллаһ бин Жахш исламды шабытпен өмір сүрген кісілерден еді. Ол мұсылман болғанда кәпірлер оған ақылға сыймайтын азаптар көрсетсе де, ол оларға иман күшімен қарсы тұрып, олардың жәбір-жапасына табандылықпен шыдады. Сондықтан Пайғамбарымыз ол туралы сахабаларына: «Ол – араларыңдағы аштық пен шөлге ең көп шыдайтын, ең сабырлы адам», – деген еді. Абдуллаһ бин Жахш Расулуллаһтың шәһидтерге берген сүйіншілерін естіп, әрдайым шәһидтікке ұмтылатын. Соғыстарда ең алдыңғы сапта батырларша шайқасатын.

Хазреті Абдуллаһ бин Жахш былай дейді: «Сол күні Расул алейһиссалам құптан намазын оқығаннан кейін мені қасына шақырып: „Таңертең ерте маған кел. Қаруың да өзіңмен бірге болсын. Мен сені бір жаққа жіберемін“, – деді.

Таң атқанда мешітке бардым. Үстімде қылышым, садағым, жебелерім мен қоржыным, ал қалқаным қасымда еді. Расул алейһиссалам таң намазын оқытқаннан кейін үйіне қайтты. Мен ертерек келгендіктен, есіктің алдында күтіп тұрғанмын. Ол мұхажирлерден менімен бірге баратын бірнеше адам тапты. „Мен сені осы адамдарға қолбасшы етіп тағайындадым“, – деп, маған бір хат берді де: „Бар! Екі түн жол жүргеннен кейін хатты аш. Онда қалай бұйырылса, солай әрекет ет“, – деді. „Йа, Расулаллаһ! Қай жаққа барайын?“ – деп сұрадым. „Нәждия жолымен жүр. Рәкияға, құдыққа қарай бет ал!“ – деді».

Абдуллаһ бин Жахш Нахлә жорығына тағайындалғанда, оған алғаш рет Әмирул-мүминин деген атақ берілді. Исламда бұл есіммен алғаш аталған әмір сол болды. Сегіз немесе он екі адамдық топпен екі күннен кейін Мәләл деген жерге жеткенде, ол хатты ашты, онда былай деп жазылған еді:

«Бисмиллаһир-рахманир-рахим. Бұл хатты қарап шыққан соң, Мекке мен Таиф арасындағы Нахлә алқабына түскенше Аллаһу та’аланың есімі және берекесімен жол жүр. Жолдастарыңның ешқайсысын өзіңмен бірге баруға мәжбүрлеме! Нахлә алқабындағы құрайыштықтарды және құрайыштықтардың керуенін бақыла, соңынан еріп, тексеріп отыр. Олар туралы хабарларды бізге жеткіз».

Әмирул-мүминин хазреті Абдуллаһ бин Жахш хатты оқығаннан кейін: «Біз – Аллаһу та’аланың құлдарымыз және бәріміз Оған қайтамыз. Естідім және бағындым. Аллаһу та’аланың және Оның сүйікті Расулының әмірін орындаймын», – деп, хатты сүйіп, басына қойды. Сосын жолдастарына бұрылып: «Араларыңнан кім шәһид болуға ұмтылса, сол менімен бірге жүрсін. Барғысы келмеген адам кері қайта алады. Ешқайсыларыңды мәжбүрлемеймін. Бармасаңдар, мен өзім жалғыз барып, Расул алейһиссаламның әмірін орындаймын», – деді. Жолдастары бірауыздан: «Біз Пайғамбарымыздың әмірлерін естідік. Аллаһу та’алаға, Расулуллаһқа (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) және саған бағынушылармыз. Қайда қаласаң, Аллаһу та’аланың берекесімен сонда бар», – деп жауап берді.

Хазреті Са’д бин Әби Уаққас та болған бұл шағын әскер Хижазға қарай жол тартып, Нахләге келіп жетті. Бір жерге жасырынып, сол жерден өтіп жатқан құрайыштықтарды бақылай бастады. Сол кезде бір құрайыш керуені өтті. Түйелеріне жүк артылған еді. Мүжаһидтер керуенге жақындап, оларды исламға шақырды, олар қабылдамаған соң, шайқаса бастады. Біреуін өлтіріп, екеуін тұтқынға алды, біреуі атты болғандықтан, оған жете алмады. Кәпірлердің бүкіл малы мүжаһидтерге қалды. Абдуллаһ бин Жахш бұл ғанимет (соғыс олжасы) малдарының бестен бірін Расулуллаһқа бөліп қойды. Бұл мұсылмандардың алған алғашқы ғаниметі еді.4

Пайғамбарымыз тұтқындарға исламды түсіндіріп, оларға иман келтіруді ұсынды. Хакем бин Кәйсан мұсылман болды. Осман бин Кәйсан исламнан бас тартып, Меккеге кетті.

Мәсжид-и Қыбләтәйн

Сүйікті Пайғамбарымыздың (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) Мәдина-и Мунаууараға хижрет еткеніне он жеті ай өткен еді. Осы уақытқа дейін ол әрдайым қасиетті Құдыстағы Бәйтул-Мақдиске қарап намаз оқитын. Сол күндері яһудилердің: «Не деген ғажап іс! Діні бізден бөлек, ал құбыласы біздікі сияқты!» – деп айтқан сөздері Расулуллаһқа дейін жетті. Бұл сөздер оның мүбәрәк жүрегін ренжітті.

Бір күні Жәбрейіл алейһиссалам келгенде, ол оған былай деді: «Ей, Жәбрейіл! Аллаһу та’аланың жүзімді яһудилердің құбыласынан Қағбаға қарай бұруын қалаймын».

Жәбрейіл алейһиссалам: «Мен тек бір құлмын ғана. Мұны Аллаһу та’аладан сұра!» – деп жауап берді.

Осыдан кейін Бақара сүресінің 144-аяты түсті. Онда былай делінді: «(Йа, Хабибім! Уахидің келуін күтіп) сенің жүзіңнің көкке қарай қайта-қайта бұрылғанын Біз, әрине, көріп тұрмыз. Сондықтан Біз сені өзің разы болатын бір құбылаға бұрамыз. Енді жүзіңді Мәсжид-и Харам жаққа (Қағбаға) бұр. (Ей, мүминдер!) Сендер де қай жерде болсаңдар да, намаздарда жүздеріңді сол жаққа бұрыңдар. Күмәнсіз, өздеріне кітап берілгендер бұл құбыла өзгерісінің Раббыларынан келген ақиқат екенін әлбетте біледі. Ал Аллаһу та’ала олардың істейтіндерінен ғапыл емес».

Шағбан айының ортасында, сейсенбі күні бұл аят кәрима түскенде, Расулуллаһ Бәни Сәлима мешітінде сахабаларына бесін немесе екінті намазын оқытып тұрған еді. Намаздың үшінші рәкатында Қағбаға бұрылу әмір етілді. Уахиді алысымен ол дереу Қағба-и Муаззамаға қарай бұрылды. Құрметті сахабалар да Хабиб-и әкрам Пайғамбарымызға еріп, сол жаққа бұрылды. Осыдан кейін бұл мешітті Мәсжид-и Қыбләтәйн, яғни «екі құбылалы мешіт» деп атай бастады.

Расулуллаһ Қубаға да барып, алғаш салынған мешіттің михрабын мүбәрәк қолдарымен қайта салды және мешіттің қабырғаларын жаңартты.5

«Ей, Жәбрейіл! Аллаһу та’аланың жүзімді яһудилердің құбыласынан Қағбаға қарай бұруын қалаймын» Хадис шәриф

Мұсылмандардың алғашқы құбыласы солтүстік-батыс жақтағы Мәсжид-и Ақса еді. Ол яһудилердің де құбыласы болатын. Яһудилер мұсылмандар біздің құбыламызға бұрылады деп, құрметті сахабаларды келеке ететін. Сүйікті Пайғамбарымыз (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) Хақ та’алаға дұға етіп, құбыламыздың Қағба-и Муаззама болуын қалады. Расулуллаһ бұл мешітте бесін намазын (басқа бір риуаятта екінті намазын) оқытып тұрғанда, «Қағбаға бұрылыңдар» деген мағынадағы аят кәрима түскенде, олар оңтүстік-шығыс жақтағы Қағба-и Муаззамаға бұрылды. Сондықтан бұл мешітті Мәсжид-и Қыбләтәйн – «екі құбылалы мешіт» деп атайды.